विदुर नीति · The Forest and the Tigers
युद्धाची किंमत
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं यत्र व्यथेयुरपि देवाः सशक्राः । पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो यशःप्रणाशो द्विषतश्च हर्षः ॥ भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य । उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥
पांडवांशी युद्ध झाले, तर त्याची किंमत काय पडेल, हे विदुर आता मोजून दाखवतात. त्या युद्धाने देवांनाही दुःख होईल, आणि देवांचा राजा इंद्र यालाही. त्यातून चार अनर्थ ओढवतील: पुत्रांशी वैर, सतत भीतीच्या छायेत जगणे, कीर्तीचा नाश, आणि शत्रूंचा आनंद. प्रत्येक अनर्थ घराच्या अगदी जवळचा आहे. पांडवही या राजाचे पुत्रच आहेत: त्याच्या दिवंगत भावाची मुले, त्याच्याच महालात वाढलेली. म्हणून हे युद्ध पुत्राला पुत्राविरुद्ध उभे करेल. युद्धात एकही रात्र पुढच्या घावाच्या भीतीवाचून जात नाही. कुरूंची कीर्ती त्या युद्धाबरोबरच बुडेल. आणि घराण्याचा प्रत्येक शत्रू आनंद मानेल. मग युद्धाने जागा होणारा क्रोध. विदुर राजाला “इंद्रासमान” म्हणून संबोधतात; राजासाठी ही मोठी स्तुती. “आपला क्रोध, आणि भीष्म, द्रोण आणि राजा युधिष्ठिर यांचा क्रोध एकदा वाढला, की तो या जगाचा नाश करील. आकाशातून आडवा कोसळणारा पांढरा धूमकेतू जसा.” भीष्म हे कुरूंमधले सगळ्यांत वडीलधारे; दोन्ही बाजूंचे ते चुलत आजोबा. द्रोण हे घराण्यातल्या प्रत्येक राजपुत्राला युद्धकला शिकवणारे गुरू. धूमकेतू हा विनाशाचा अशुभ संकेत मानला जाई, आणि आकाशात तिरका कोसळणारा धूमकेतू सगळ्यांत अशुभ. या यादीत राजाचा स्वतःचा क्रोधही आहे. जे तो पेटवेल, त्यात तोही होरपळेल. अध्याय ५, श्लोक ४२-४३.