विदुर नीति · The Forest and the Tigers
वन आणि त्यातले वाघ
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः । मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रा नीनशन्वनात् ॥ न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युर्ऋते वनम् । वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥
मग येते एक चित्र, जे विदुरांच्या उपदेशातून आजही अनेकदा उद्धृत केले जाते. “आपले पुत्र म्हणजे वन, आणि पांडूचे पुत्र त्यातले वाघ. वाघांसकट वन तोडू नका, आणि वाघांना वनातून हाकलू नका. वाघांशिवाय वन राहत नाही, आणि वनाशिवाय वाघ राहत नाहीत. वाघ वनाचे रक्षण करतात, आणि वन वाघांना आसरा देते.” ज्या वनात वाघ राहतात, त्याला कोणी हात लावत नाही. लाकूडतोडे आणि शिकारी आत शिरायला घाबरतात, म्हणून तिथली झाडे उभी राहतात. वनातून हाकललेल्या वाघाला उघड्या माळरानावर लपायला जागा नसते, आणि माणसे त्याची शिकार करतात. दोघे एकमेकांना जिवंत ठेवतात. म्हणून हा श्लोक राजाला एक नाही, तर दोन इशारे देतो. वाघांसकट वन तोडू नका: म्हणजे युद्ध करू नका, आणि त्यात घराण्याचा आणि पांडवांचा एकत्रच नाश करू नका. आणि वाघांना हाकलू नका: म्हणजे पांडवांना त्यांचा वाटा नाकारून बेघर करू नका, घराण्याबाहेर ठेवू नका. तरी दोन्ही बाजू सारख्या नाहीत. वनात अनेक जण आहेत; ते विस्तीर्ण आहे, समृद्ध आहे. वाघ थोडे आहेत, पण बलवान. अनेकांना रक्षणासाठी थोड्यांची गरज असते, आणि थोड्यांना घराची. वाघांनी वनाचे रक्षण केल्याचे एक उदाहरण महाभारतात आहे. वनवासाच्या वर्षांत पांडव एका सरोवराकाठी राहत होते. त्यांना आपले वैभव दाखवायला दुर्योधन आपल्या लवाजम्यासह तिथे गेला. तिथे गंधर्वांनी त्याला कैद केले. गंधर्व म्हणजे आकाशात राहणारे दिव्य योद्धे. युधिष्ठिराने आपल्या भावांना त्याला सोडवायला पाठवले, आणि ते त्याला परत घेऊन आले. विदुर राजाला हेच नाते जपायला सांगतात. दुर्योधनाच्या लेखी पांडव प्रतिस्पर्धी आहेत, ज्यांना बाहेरच ठेवायचे. विदुरांच्या लेखी ते घराण्याचे रक्षक आहेत, आणि घराणे हेच त्यांचे एकमेव घर. अध्याय ५, श्लोक ४५-४६.