विदुर नीति · The Forest and the Tigers
अनेकांसाठी एकाचा त्याग
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥
मग कठीण निवडीचा एक नियम. “कुळासाठी एका माणसाचा त्याग करावा. गावासाठी एका कुळाचा त्याग करावा. देशासाठी गावाचा त्याग करावा, आणि आत्म्यासाठी पृथ्वीचा त्याग करावा.” पहिल्या तीन पायऱ्यांत लहानाला मोठ्याशी तोलले आहे. कुळावर अरिष्ट आणणाऱ्या माणसाला कुळापासून तोडता येते. गावावर अरिष्ट आणणाऱ्या कुळाचा त्याग करता येतो, आणि सबंध देशासाठी एखाद्या गावाचा. प्रत्येक पायरीवर प्रश्न एकच: तो एक जण त्या अनेकांचे काय नुकसान करतो आहे? असे नुकसान नसेल, तर कोणालाही टाकून देण्याची मुभा हा नियम देत नाही. शेवटची पायरी पारडे उलटे फिरवते. माणसाचा स्वतःचा आत्मा सबंध पृथ्वीहून जड भरतो. पृथ्वी धरून ठेवल्याने आत्म्याला पापाचा डाग लागणार असेल, तर पृथ्वी सोडून द्यावी. कोणतेही राज्य एवढ्या मोलाचे नसते. विदुरांनी हा सल्ला याआधी एकदा दिला होता, एका माणसाविषयी. दुर्योधन जन्मला, तेव्हा तो गाढवासारखा ओरडला; आणि उत्तरादाखल गाढवे, कोल्हे, गिधाडे आणि कावळे ओरडू लागले. विदुर आणि पुरोहित यांनी धृतराष्ट्राला सांगितले, की हा पुत्र कुळाचा नाश करील, म्हणून त्याचा त्याग करावा: कुळासाठी एकाचा त्याग. धृतराष्ट्राचे पुत्रावर प्रेम होते; त्याने त्याला ठेवून घेतले. आता विदुर तोच नियम पुन्हा सांगतात, आणि ज्या कुळासाठी त्यांना भीती वाटत होती, ते युद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. तो एक कोण, हे ते सांगत नाहीत; सांगण्याची गरजच नाही. आणि शेवटची ओळ खुद्द राजासाठी आहे. अन्यायाने अडवून ठेवलेल्या पृथ्वीच्या एका वाट्यासाठी राजाला स्वतःच्या आत्म्याचे मोल मोजावे लागेल; आणि तो वाटा एवढ्या मोलाचा नाही. अध्याय ५, श्लोक १७.