भगवद्गीता
अध्याय १४ (गुणत्रय विभाग योग)
मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । सम्भव: सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ 3॥ सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तय: सम्भवन्ति या: । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रद: पिता ॥ 4॥
हा अध्याय तीन गुणांविषयी आहे: सगळी प्रकृती ज्या धाग्यांनी विणली आहे, त्या धाग्यांविषयी. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर अर्जुनाचे सारथी आणि स्वतः ईश्वर असलेले श्रीकृष्ण आपल्या मित्राला शरीर आणि आत्मा वेगळे ओळखायला शिकवत आहेत. आत्मा म्हणजे शरीराला जाणणारा आपल्यातला खरा “मी”. आत्मा गुणांना चिकटतो, म्हणून पुन्हा पुन्हा जन्मतो, असे श्रीकृष्णांनी सांगितले आहे. आता हे गुण म्हणजे काय, ते कसे बांधतात, आणि त्यांच्या पलीकडे कसे जायचे, हे ते समजावतात. सुरुवात ते एका आश्वासनाने करतात. सर्वोच्च ज्ञान ते पुन्हा एकदा सांगणार आहेत. याच ज्ञानाने सर्व ऋषी हे जीवन संपल्यावर परम सिद्धीला पोचले. या ज्ञानाचा आश्रय घेणारे श्रीकृष्णांसारखेच स्वरूप पावतात. नवे जग निर्माण होते, तेव्हा ते पुन्हा जन्मत नाहीत, आणि जगाचा लय होतो, तेव्हा ते डळमळत नाहीत. मग सर्व प्राणी कुठून येतात, हे ते सांगतात. “अर्जुना, महद् ब्रह्म ही माझी योनी आहे. तिच्यात मी बीज ठेवतो, आणि त्यातून सर्व प्राणी जन्मतात. कोणत्याही योनीत जी जी रूपे जन्मतात, त्यांची योनी महद् ब्रह्म, आणि बीज देणारा पिता मी.” ब्रह्म हा शब्द सहसा सर्व गोष्टींच्या मुळाशी असलेल्या एकमेव सत्यासाठी वापरतात. इथे मात्र गीता तो एका खास अर्थाने वापरते. “महद् ब्रह्म” म्हणजे प्रकृती: जे जे निर्माण होते आणि बदलते, त्या सगळ्याचा उगम. ती आपल्या सगळ्या कार्यांचे कारण आहे, त्यामुळे त्या सगळ्यांहून मोठी. म्हणून तिला महद्, म्हणजे महान, म्हणतात. असे शंकराचार्य समजावतात. ते आठव्या शतकातले भाष्यकार; त्यांचे गीताभाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. बीज म्हणजे जाणता आत्मा. ईश्वर त्याला प्रकृतीच्या शेताशी जोडतो. देव, माणूस, पशू किंवा वनस्पती, प्रत्येक जीव या दोघांतून जन्मतो. प्रकृती त्याची आई, आणि ईश्वर त्याचा पिता.
बांधणारे तीन धागे
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा: प्रकृतिसम्भवा: । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ 5॥
“सत्त्व, रज आणि तम हे प्रकृतीतून जन्मलेले गुण आहेत. अर्जुना, शरीरात राहणाऱ्या अविनाशी आत्म्याला ते शरीराशी बांधतात.” गुण या शब्दाचा अर्थ वैशिष्ट्य असाही होतो, आणि दोरीचा पेड असाही. दोन्ही अर्थ इथे लागू पडतात. हे तिन्ही गुण प्रत्येक वस्तूत आढळतात, आणि मिळून ते आत्म्याला शरीराशी बांधणारी दोरी बनतात. शरीरात राहणारा म्हणजे आत्मा, जो कधीच मरत नाही. सत्त्व म्हणजे स्पष्टता, शांती आणि प्रकाश. रज म्हणजे आवेग, अस्वस्थ धडपड आणि लालसा. तम म्हणजे अंधार, जडपणा आणि सुस्ती. हे माणसांचे तीन प्रकार नव्हेत. प्रत्येकजण तिघांचा बनलेला असतो, आणि हे मिश्रण सतत बदलत असते. एकाच दिवसाचा विचार करा. ताज्या पहाटे मन स्वच्छ आणि शांत असते; ते सत्त्व. दुपारपर्यंत ते कामात गुंतते, अनेक दिशांना ओढले जाते, एका कामामागून दुसऱ्या कामामागे धावते; ते रज. जड जेवणानंतर ते सुस्त होते, आणि फक्त झोपेची ओढ उरते; ते तम. एकच माणूस तिघांतूनही गेलेला असतो. धूळ जशी आकाशाला डाग लावू शकत नाही, तसे आत्म्याला काहीच डागाळू शकत नाही. मग त्याला काही बांधू कसे शकेल? शंकराचार्य उत्तर देतात: गुण त्याला फक्त “जणू” बांधतात. आत्मा कधीच खरोखर बांधला जात नाही. पण गुणांचे व्यवहार तो आपलेच मानतो, आणि म्हणून बांधल्यासारखा जगतो. सत्त्वसुद्धा बांधते. शांत आणि शहाणे जीवन अस्वस्थ किंवा सुस्त जीवनापेक्षा कितीतरी चांगले, आणि हा अध्याय हे स्पष्ट सांगतो. पण माणूस शांतीलाही, शहाणपणालाही चिकटू शकतो. आणि आपण ज्याला चिकटतो, ते आपल्याला मागे धरून ठेवते. म्हणून गीतेचे ध्येय केवळ चांगले होणे नाही. मुक्त होणे, तिन्ही धाग्यांच्या पलीकडे उभे राहणे, हे ते ध्येय आहे. अशा माणसाचे वर्णन करून, आणि तिथवर जाण्याचा मार्ग अर्जुनाला सांगून, श्रीकृष्ण हा अध्याय संपवणार आहेत.
तम: सर्वांत जड बंधन
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ 8॥
प्रत्येक धाग्याची बांधण्याची रीत वेगळी आहे. सत्त्व शुद्ध आहे, स्वच्छ स्फटिकासारखे, अशी उपमा शंकराचार्य देतात. ते प्रकाश देते, त्यात कसलाही क्लेश नसतो; तरी सुखाच्या आणि ज्ञानाच्या आसक्तीने ते बांधते. रज म्हणजे आवेग, तृष्णा आणि आसक्ती यांतून जन्मलेला. तो कर्माच्या आसक्तीने बांधतो. तृष्णा म्हणजे जे नाही त्याची ओढ; आसक्ती म्हणजे जे आहे ते घट्ट धरून ठेवणे. “अर्जुना, तम अज्ञानातून जन्मतो, हे जाण. तो प्रत्येक देहधाऱ्याला मोहात पाडतो. प्रमाद, आळस आणि झोप यांनी तो बांधतो.” तम हे सर्वांत जड बंधन आहे, कारण माणूस ज्या प्रकाशाने सुटू शकला असता, तोच प्रकाश तम झाकून टाकतो. प्रमाद म्हणजे जे करायला हवे ते न करणे, अशी शंकराचार्यांची व्याख्या आहे. आळस म्हणजे माणसाला सुरुवातच करू न देणारे ओझे. इथली झोप म्हणजे फक्त विश्रांती नव्हे; मन एका जड धुक्यात बुडून जाणे. एखाद्या माणसाचा विचार करा. काम करायलाच हवे, हे त्याला माहीत आहे. तरी तो ते आणखी एक तास पुढे ढकलतो, मग आणखी एक, आणि अर्धवट झोपेत दिवस वाहून जाऊ देतो. काहीही हिंसक घडलेले नाही. तरी असे एकेक शांत तास जात जात सारे आयुष्य वाया जाऊ शकते.
एकमेकांशी झुंजणारे धागे
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रज: कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तम: प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ 9॥
श्रीकृष्ण तिन्ही गळांचा सारांश सांगतात. “अर्जुना, सत्त्व माणसाला सुखाशी जखडते, रज कर्माशी. तम ज्ञान झाकून टाकतो, आणि माणसाला प्रमादाशी जखडतो.” मग हे धागे कधीच स्वस्थ नसतात, हे ते दाखवतात. रज आणि तम यांना दाबून सत्त्व वरचढ होते. रज सत्त्व आणि तम यांना दाबून वर येतो, आणि तम सत्त्व आणि रज यांना. कोणत्याही क्षणी एक गुण वर असतो, आणि बाकीचे खालून ढकलत असतात. ही झुंज एका साध्या सत्कृत्यातही दिसते. एका स्त्रीची शेजारीण आजारी पडते. काय करायला हवे, ते तिला लगेच दिसते: जेवण करून द्यायचे, डॉक्टरला बोलवायचे. हे स्पष्ट दिसणे म्हणजे सत्त्व. मग मनात हळूच इच्छा शिरते, की लोकांनी आपले आभार मानावेत, आपली चर्चा करावी; तो रज. मग मन जड होऊन टाळाटाळ करते: उद्या केले तरी चालेल; तो तम. कोणता धागा जिंकतो, त्यावर ती काय करते ते ठरते. सत्त्वसुद्धा जे देते, त्यानेच धरून ठेवते. ते देत असलेले सुख आणि ज्ञान मनाचे असते, आत्म्याचे नव्हे. माणूस “मी सुखी आहे” म्हणतो आणि त्याला चिकटतो, तेव्हा आत्मा एका क्षणिक मनःस्थितीशी बांधला जातो.
लक्षणे आणि फळे
कर्मण: सुकृतस्याहु: सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दु:खमज्ञानं तमस: फलम् ॥ 16॥
प्रत्येक धागा आपल्या लक्षणांनी ओळखू येतो. शरीराच्या प्रत्येक द्वारातून, डोळे, कान आणि प्रत्येक इंद्रियातून, ज्ञानाचा प्रकाश झळकतो, तेव्हा सत्त्व बळावलेले असते. रज वाढला की लोभ दिसू लागतो, धावपळ, नवनवे उद्योग सुरू करणे, अस्वस्थता आणि हव्यास. तम वाढला की अंधार येतो, जडपणा, प्रमाद आणि मोह. मृत्यूच्या वेळी जो धागा प्रबळ असतो, तो पुढचा जन्म घडवतो. सत्त्व प्रबळ असताना जो मरतो, तो सर्वोच्च तत्त्व जाणणाऱ्यांच्या निर्मळ जगांत जातो. रजात मरणारा कर्मात गुंतलेल्यांमध्ये जन्मतो, आणि तमात मरणारा मूढांमध्ये. यामागे पुनर्जन्माची श्रद्धा आहे: मरताना आत्मा दुसऱ्या शरीरात जातो, आणि ते शरीर त्याच्या कर्मांनी घडते. मग श्रीकृष्ण फळांविषयी बोलतात. प्रत्येक कर्माला फळ येते; आणि इथे ते फळ कर्मामागच्या धाग्यावर जाते. “सत्कर्माचे फळ शुद्ध, सात्त्विक असते, असे म्हणतात. रजाचे फळ दुःख, आणि तमाचे फळ अज्ञान.” रजातून दुःख का? कारण तृष्णा कधीच भरत नाही. माणूस ज्या पदासाठी आसुसलेला असतो, ते मिळाले की तो लगेच पुढच्या पदासाठी आसुसतो. प्रत्येक लाभ नवी गरज घेऊन येतो. सुस्तीत केलेले कर्म मागे फक्त अधिक सुस्ती ठेवते. आणि स्वच्छ मनाने केलेले कर्म मनाला अधिकच स्वच्छ करते.
वर चढणे, खाली बुडणे
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसा: । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसा: ॥ 18॥
धाग्यांतून ज्ञान, लोभ आणि मोह निर्माण होतात. सत्त्वातून ज्ञान येते, रजातून लोभ, आणि तमातून प्रमाद, मोह आणि अज्ञान. मग प्रत्येक धागा साऱ्या आयुष्याला कोणत्या दिशेने नेतो, ते श्रीकृष्ण सांगतात. “सत्त्वात राहणारे वर जातात. रजाचे लोक मध्ये राहतात. आणि सर्वांत खालच्या धाग्याच्या वृत्तीत अडकलेले तमाचे लोक खाली बुडतात.” शंकराचार्य हा श्लोक पुनर्जन्माच्या संदर्भात वाचतात. सत्त्वाचे लोक देवांमध्ये जन्मतात, रजाचे माणसांमध्ये, आणि तमाचे पशूंमध्ये. झोप, आळस वगैरे या तमाच्या वृत्ती. मधली जागा म्हणजे माणसांचे जग, काम आणि धडपडीचे जग; तिथे रज घरच्यासारखा वावरतो. बहुतेक माणसे तिथेच जगतात: गरजांनी ढकलली जाणारी, कधीच पुरती वर न चढणारी, आणि कधीच पुरती खाली न पडणारी. हीच दिशा एकाच आयुष्यातही दिसते: स्पष्टता माणसाला उंचावते, तृष्णा त्याला मध्येच अस्वस्थ ठेवते, आणि सुस्ती खाली ओढते.
तीन धाग्यांच्या पलीकडे
समदु:खसुख: स्वस्थ: समलोष्टाश्मकाञ्चन: । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति: ॥ 24॥ मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयो: । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीत: स उच्यते ॥ 25॥
मुक्ती हा अध्यायाचा शेवटचा विषय आहे. केवळ गुणच कर्म करतात हे जो पाहतो, आणि त्यांच्या पलीकडे काय आहे हे जाणतो, तो श्रीकृष्णांच्या स्वरूपात प्रवेश करतो, असे ते सांगतात. ज्या तीन धाग्यांतून शरीरच निर्माण होते, त्यांच्या पलीकडे जो जातो, तो जन्म, मृत्यू, म्हातारपण आणि दुःख यांतून सुटतो, आणि अमृतत्व मिळवतो. अर्जुन तीन प्रश्न विचारतो. अशा माणसाची लक्षणे कोणती? तो कसा जगतो? आणि गुणांच्या पलीकडे कसे जायचे? श्रीकृष्ण आधी सांगतात: स्पष्टता, धडपड किंवा गोंधळ मनात उठले, तर असा माणूस त्यांचा राग धरत नाही. आणि ते निघून गेले, तर त्यांची उणीव त्याला भासत नाही. ही लक्षणे फक्त आतूनच दिसतात, असे शंकराचार्य नोंदवतात. असा माणूस तटस्थ माणसासारखा बसून असतो. गुण त्याला हलवू शकत नाहीत. “हे फक्त गुणच काम करत आहेत,” असे तो मानतो, आणि न डळमळता स्थिर राहतो. “असा माणूस दुःखात आणि सुखात सारखा असतो, आत्म्यात स्थिर असतो, आणि मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने यांना सारखे मानतो. तो ज्ञानी असतो; प्रिय-अप्रियाच्या बाबतीत सारखा, निंदा आणि स्तुती यांत सारखा. मान आणि अपमान त्याला सारखेच, मित्र आणि शत्रूही सारखेच. स्वार्थासाठी कोणताही उद्योग सुरू करणे त्याने सोडलेले असते. त्याला गुणातीत, म्हणजे गुणांच्या पलीकडे गेलेला, म्हणतात.” हा कोरडेपणा नव्हे. अशा माणसालाही सुख आणि दुःख जाणवतात. गेलेली असते ती स्वतःसाठी काही हवे असण्याची ओढ. ज्याला सोन्याकडूनही काही नको आणि दगडाकडूनही, त्याला सोन्याची किंमत दगडाइतकीच. आणि तो शत्रूलाही मित्राइतक्याच सौजन्याने भेटतो. त्याने सोडलेले उद्योग म्हणजे बक्षिसासाठी सुरू केलेले उद्योग. शंकराचार्यांच्या मते खरा संन्यासी शरीर जगवण्यापलीकडे काहीच करत नाही. तिथवर पोचायचे कसे? “जो अढळ भक्तीने माझी सेवा करतो, तो या गुणांच्या पलीकडे जातो, आणि ब्रह्मरूप होण्यास पात्र होतो.” हे संन्याशालाही लागू आहे आणि कर्म करणाऱ्यालाही, अशी पुस्ती शंकराचार्य जोडतात. त्यांच्या मते ब्रह्मरूप होणे म्हणजेच मुक्ती: सर्व गोष्टींच्या मुळाशी असलेले एकमेव सत्य होणे. रामानुजाचार्य हे अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य. त्यांच्या मते याचा अर्थ आहे आपले खरे स्वरूप गाठणे: अमर आणि न बदलणारे. श्रीकृष्ण याचे कारण सांगतात. “कारण ब्रह्मतत्त्वाचा, अमर आणि अविनाशी तत्त्वाचा, शाश्वत धर्माचा आणि परिपूर्ण सुखाचा आधार मी आहे.” इथे धर्म म्हणजे टिकणारा योग्य मार्ग: मुक्तीकडे नेणारा मार्ग. तीन धाग्यांच्या पलीकडे जाणारी वाट ईश्वराच्या प्रेमातून जाते.