भगवद्गीता
अध्याय १५ (पुरुषोत्तम योग)
श्रीभगवानुवाच । ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ 1॥
हा छोटा अध्याय पुरुषोत्तमाविषयी आहे: सर्व जीवांमध्ये सर्वोच्च असलेल्या ईश्वराविषयी. प्रसंग कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावरचा आहे. अर्जुनाचे सारथी आणि स्वतः ईश्वर असलेले श्रीकृष्ण यांनी आपल्या मित्राला नुकतेच सांगितले आहे की भक्ती माणसाला तीन गुणांच्या पलीकडे नेते. गुण म्हणजे ज्या धाग्यांनी प्रकृती विणली आहे, ते धागे. आता अर्जुनाने न विचारताच श्रीकृष्ण दाखवतात, की भक्त ज्याच्यावर प्रेम करतो, तो कोण आहे. ते सुरुवात ईश्वरापासून नाही, तर जगापासून करतात; त्याला एका प्रचंड वृक्षाच्या रूपात रंगवतात. याचे कारण शंकराचार्य देतात. ते आठव्या शतकातले भाष्यकार; त्यांचे गीताभाष्य आज उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने भाष्य आहे. जगाच्या ओढीकडे ज्याने पाठ फिरवली आहे, तोच ईश्वराला जाणायला तयार असतो. वृक्षाचे हे चित्र मनाला जगाकडून असे वळवण्यासाठीच आहे. “एक अविनाशी अश्वत्थ वृक्ष आहे, असे म्हणतात. त्याची मुळे वर आहेत आणि फांद्या खाली. वेदमंत्र म्हणजे त्याची पाने. जो हा वृक्ष जाणतो, तो वेद जाणतो.” अश्वत्थ म्हणजे पवित्र पिंपळ: प्रचंड आणि दीर्घायुषी वृक्ष. साधा वृक्ष जमिनीत लपलेल्या मुळांतून जीवनरस घेतो. हा वृक्ष वरच्या एका मुळाला लटकलेला आहे. ते मूळ म्हणजे ब्रह्म: ज्यातून सारे काही येते, ते एकमेव सत्य. त्याच्या फांद्या खाली सगळ्या जगांत आणि त्यांतल्या सगळ्या जीवांत पसरल्या आहेत. श्रीकृष्ण इथे आपल्या श्रोत्यांना आधीच पूज्य असलेली प्रतिमा घेतात: हाच उलटा वृक्ष कठोपनिषदात येतो. उपनिषदे म्हणजे वेदांच्या शेवटी येणारे तत्त्वज्ञानाचे ग्रंथ. शंकराचार्य म्हणतात, या वृक्षाच्या नावाचा अर्थ “जो उद्यापर्यंत टिकणार नाही” असा घेता येतो. त्यातले सगळे काही क्षणिक आहे. तरी त्याला अविनाशी म्हणतात, कारण जगाच्या प्रवाहाला सुरुवात नाही. नदी अशीच असते. तिचे पाणी क्षणोक्षणी बदलते, तरी नदी युगानुयुगे वाहत राहते. वेदमंत्र त्याची पाने आहेत, कारण पाने जशी वृक्षाचे रक्षण करतात, तशी ती त्याचे रक्षण करतात. कोणत्या विधींनी आणि कर्मांनी कोणते फळ मिळते, हे ती शिकवतात, आणि अशा रीतीने संसार हिरवागार ठेवतात. मुळासकट सगळा वृक्ष जाणणे म्हणजे सगळे वेद शेवटी काय शिकवतात ते जाणणे. पुढचे श्लोक खरा प्रश्न विचारतात: अशा वृक्षातून सुटायचे कसे?
वैराग्याची कुऱ्हाड
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ 3॥ तत: पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूय: । तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यत: प्रवृत्ति: प्रसृता पुराणी ॥ 4॥
हा वृक्ष सगळ्या दिशांनी वाढतो. गुणांचे पोषण घेऊन त्याच्या फांद्या खाली आणि वर पसरतात, आणि इंद्रियांचे विषय या त्याच्या कळ्या. खाली त्याची मुळे माणसांच्या जगात उतरतात, आणि माणसांना त्यांच्या कर्मांनी बांधतात. ही खालची मुळे म्हणजे आधीची कर्मे मागे ठेवून गेलेले आवडी-नावडींचे ठसे. ती माणसांच्या जगात सर्वांत जास्त पसरतात, असे शंकराचार्य म्हणतात, कारण कर्म करणारा आणि त्याचा जाब देणारा माणूसच आहे. “याचे खरे रूप इथे दिसत नाही, ना त्याचा अंत, ना आरंभ, ना आधार. या वृक्षाची मुळे घट्ट रुजलेली आहेत. वैराग्याच्या भक्कम कुऱ्हाडीने तो तोडून टाक. मग ते स्थान शोध, जिथे पोचलेले परत येत नाहीत. ते या विचाराने शोध: ‘ज्याच्यापासून हा प्राचीन प्रवाह वाहत आला, त्या आदिपुरुषाला मी शरण जातो.’” जगात उभ्या असलेल्या कुणालाही ते कुठे सुरू होते आणि कुठे संपते, हे दिसत नाही. ते स्वप्नासारखे आहे, मृगजळासारखे, किंवा ढगांत क्षणभर दिसून नाहीसे होणाऱ्या नगरासारखे. कुऱ्हाड म्हणजे वैराग्य: मुले, धन आणि पुढे मिळणारा स्वर्ग यांच्या लालसेकडे पाठ फिरवणे. विवेक म्हणजे टिकणारे आणि क्षणिक यांतला फरक ओळखण्याची सवय. या विवेकाच्या दगडावर पुन्हा पुन्हा धार लावल्याने ही कुऱ्हाड भक्कम होते. स्वप्न आणि धार लावायचा दगड, या दोन्ही उपमा शंकराचार्यांच्या आहेत. शंकराचार्य स्वतः संन्यासी होते, त्यामुळे त्यांच्या डोळ्यांसमोर संन्यासी साधक आहे. जगात राहणाऱ्यासाठी वैराग्य म्हणजे आपल्या मनाची शांती कुटुंब, काम किंवा पैसा यांवर अवलंबून ठेवणे सोडणे. आई मुलांवर प्रेम करतच राहते, त्यांच्यासाठी कष्ट करतच राहते; पण त्यांच्या यशावर आपली किंमत ठरवत नाही. कमावणारा कमावतच राहतो, पण आणखी हवे या इच्छेचा गुलाम होत नाही. बांधणारी मुळे म्हणजे लालसा, आणि कुऱ्हाड तीच तोडते. तोडणे हे अर्धेच काम. उरलेले अर्धे म्हणजे उगम शोधणे. ते कसे, हे श्रीकृष्ण सांगतात: आदिपुरुषाला शरण जाऊन, म्हणजे ज्याच्यापासून जगाचा सारा प्रवाह आला, त्या एका ईश्वराला. पुरुष हा शब्द या अध्यायात खुद्द ईश्वरासाठी आला आहे.
प्रत्येक जीवात ईश्वराचा अंश
ममैवांशो जीवलोके जीवभूत: सनातन: । मन:षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ 7॥
आता श्रीकृष्ण हा वृक्ष तोडून त्याचा उगम शोधणाऱ्यांचे वर्णन करतात. ते मान आणि मोह यांपासून मुक्त असतात, आणि आसक्तीचा दोष त्यांनी जिंकलेला असतो. ते सतत आत्म्यात, आपल्यातल्या खऱ्या “मी”मध्ये, रमलेले असतात. त्यांच्या कामना गळून पडलेल्या असतात, आणि सुख-दुःख त्यांना ओढत नाहीत. ते स्थान सूर्य, चंद्र किंवा अग्नी उजळत नाहीत, असे श्रीकृष्ण सांगतात; ते श्रीकृष्णांचे स्वतःचे परम धाम आहे, आणि तिथे जाणारे परत येत नाहीत. हा प्रवास करतो कोण? श्रीकृष्ण आता जीवाविषयी बोलतात. जीव म्हणजे प्रत्येक शरीरात राहणारा आत्मा. “जीवांच्या जगात माझाच एक सनातन अंश जीव होतो. प्रकृतीत असलेली इंद्रिये, आणि सहावे मन, यांना तो आपल्याकडे ओढून घेतो.” इथे प्रकृती म्हणजे जड आणि बदलणाऱ्या गोष्टींचे जग. पाच इंद्रिये आणि मन तिचे आहेत, जशी अवजारे कार्यशाळेची असतात. जीव त्यांच्यापैकी एक नाही. तो ईश्वरापासून आला आहे, आणि तो सनातन आहे: तो या शरीराबरोबर सुरू झाला नाही, आणि या शरीराबरोबर संपत नाही. इंद्रिये आणि मन धारण करून तो एक जिवंत प्राणी होतो: कर्म करणारा आणि उपभोग घेणारा. इथे एक कोडे आहे. ज्या ईश्वराला भागच नाहीत, त्याचा अंश कसा असेल? शंकराचार्य स्वतःच हा प्रश्न विचारतात, आणि उपमांनी त्याचे उत्तर देतात. तळ्याच्या पाण्यात दिसणारा सूर्य छोटासा सूर्य वाटतो. पाणी नाहीसे झाले, की प्रतिबिंब सूर्यात परत जाते, आणि पुन्हा येत नाही. किंवा घड्यातल्या आकाशाचा विचार करा: घडा फुटला, की ते पुन्हा नुसते आकाशच होते. शंकराचार्यांच्या मते जीव फक्त ईश्वराचा अंश असल्यासारखा दिसतो; घडा जसा आकाशाला सीमा घालतो, तशी अज्ञानाने त्याला सीमा घातलेली असते. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य यांच्या मते हा अंश खरा आहे. प्रत्येक जीव खरोखर आणि चिरकाल ईश्वराचा भाग आहे. जगात त्याचे खरे स्वरूप अनादी काळापासून केलेल्या कर्मांनी झाकलेले असते, आणि त्याचे ज्ञान आकुंचित झालेले असते. म्हणून कर्मे नेतील तसा तो इंद्रियांना इकडे-तिकडे ओढत राहतो. मुक्त जीव मात्र आपल्या खऱ्या स्वरूपात असतो. श्लोकावर मात्र दोघांचे एकमत आहे. ईश्वर प्रत्येक जीवात आहे, आणि त्याचे तिथे असणे हेच प्रत्येकाचे जीवन आहे. ज्यांच्या मरणाची अर्जुनाला भीती वाटते, ते समोर उभे असलेले योद्धे, तेही प्रत्येकी असाच एक अंश आहेत, आणि तो अंश शरीराबरोबर मरत नाही.
ज्ञानाचे डोळे
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुष: ॥ 10॥
शरीराचा स्वामी असलेला जीव एकाच घरात राहत नाही. तो शरीर धारण करतो किंवा सोडतो, तेव्हा इंद्रिये आणि मन बरोबर घेऊन जातो; वारा जसा फुलांचा सुगंध वाहून नेतो, तसा. कान, डोळा, त्वचा, जीभ, नाक आणि मन यांत राहून तो इंद्रियांच्या विषयांचा उपभोग घेतो. “तो शरीर सोडून जातो, शरीरात राहतो, किंवा गुणांशी जोडला जाऊन विषयांचा उपभोग घेतो; पण मूढांना तो दिसत नाही. ज्ञानाचे डोळे असणाऱ्यांना तो दिसतो.” तरी बहुतेकांचे त्याच्याकडे लक्षही जात नाही. शंकराचार्यांना या श्लोकात खेद ऐकू येतो, जणू श्रीकृष्ण म्हणत आहेत, “अरेरे, किती दुःखाची गोष्ट!” जीव कोणत्याही गोष्टीपेक्षा जवळ आहे; येतो, जातो, प्रत्येक क्षणाचा उपभोग घेतो. आणि तरी मूढांची नजर त्याच्यावरून सरळ पुढे निघून जाते. ज्ञानाचे डोळे असलेले, म्हणजे स्पष्ट पाहणारी समज असलेले, त्याला पाहतात. पाहण्यासाठी प्रयत्न लागतात, आणि तयार झालेले अंतःकरण लागते, असे श्रीकृष्ण पुढे सांगतात. प्रयत्न करणारे योगी आपल्या आत राहणारा आत्मा पाहतात. ज्यांनी स्वतःला घडवले नाही, आणि ज्यांच्याकडे विवेक नाही, त्यांना प्रयत्न करूनही तो दिसत नाही.
देहातला अग्नी
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित: । प्राणापानसमायुक्त: पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ 14॥
आता श्रीकृष्ण दाखवतात, की आपल्याभोवतीच्या जगात ते कसे उपस्थित आहेत. सगळ्या जगाला उजळणारा सूर्याचा प्रकाश त्यांचाच आहे, आणि चंद्राचा आणि अग्नीचाही. ते पृथ्वीत प्रवेश करतात, आणि आपल्या शक्तीने सर्व प्राण्यांना धारण करतात. रसाने भरलेला चंद्र होऊन ते सर्व वनस्पतींचे पोषण करतात. शंकराचार्य चंद्राला सर्व रसांचे भांडार म्हणतात; वनस्पती आपला रस त्यातूनच घेतात. मग ते आणखी जवळ येतात, खुद्द शरीरात. “मी वैश्वानर होऊन श्वास घेणाऱ्या सर्व प्राण्यांच्या देहात राहतो. प्राण आणि अपान, म्हणजे वर जाणारा आणि खाली जाणारा श्वास, यांच्याशी एकरूप होऊन मी चार प्रकारचे अन्न पचवतो.” वैश्वानर या नावाचा अर्थ “सर्व माणसांचा”; तो जीवनाचा अग्नी आहे. शंकराचार्य त्याचा अर्थ पोटातला अग्नी, जठराग्नी, असा घेतात. ते बृहदारण्यक उपनिषदाचे वचन देतात; हे सर्वांत जुन्या उपनिषदांपैकी एक. “माणसाच्या आत असलेला जो अग्नी अन्न पचवतो, तो हा वैश्वानर.” जुन्या शिकवणीत शरीर ज्या श्वासांवर जगते, त्यांपैकी दोन म्हणजे प्राण आणि अपान. चार प्रकारचे अन्न म्हणजे, शंकराचार्यांच्या यादीप्रमाणे, खाल्ले जाणारे सगळेच: चावून खायचे, गिळायचे, चोखायचे आणि चाटायचे. हे श्लोक पायरी-पायरीने आत आत जातात. सूर्य आणि चंद्र जगाला उजळतात; पृथ्वी तिच्यावरच्या जीवांना धारण करते; चंद्र वनस्पतींचे पोषण करतो, आणि त्या वनस्पती जीवांचे अन्न होतात. आणि प्रत्येक शरीराच्या आत खुद्द ईश्वर त्या अन्नाचे जीवनात रूपांतर करतो. भाताच्या एका वाटीचा विचार करा. सूर्यप्रकाशाने तो भात पिकवला, पृथ्वीने ते रोप धरून ठेवले, रोपाने रस शोषला. आणि तो खाल्ला, की कुणालाही न दिसणारी एक ऊब त्याचे रक्त आणि बळ बनवते. प्रत्येक पायरीवर काम करणारा ईश्वरच आहे, असे हे श्लोक सांगतात. पचन आपल्या इच्छेशिवाय, आपल्या नकळत, दिवसभर आणि रात्रभर चालू असते. शरीरातले हे कदाचित सर्वांत साधे काम. आणि श्रीकृष्ण ते आपले स्वतःचे काम म्हणून सांगतात. जीवनाचा कोणताही भाग इतका साधा नाही, की त्यात ईश्वर सापडू नये.
मी प्रत्येकाच्या हृदयात
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्त: स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ 15॥
शरीरावरून श्रीकृष्ण हृदयाकडे वळतात. “मी सर्वांच्या हृदयात बसलो आहे. स्मृती, ज्ञान आणि त्यांचा लोप माझ्यापासूनच होतो. सगळे वेद ज्याचे ज्ञान करून देतात, तो मीच. वेदान्ताचा कर्ता मी, आणि वेद जाणणाराही मीच.” वेदान्त म्हणजे वेदांचा शेवटचा भाग: ब्रह्मतत्त्वाविषयी शिकवणारी उपनिषदे. मग श्रीकृष्ण स्वतःचे नाव सांगतात. जगात दोन प्रकारचे पुरुष आहेत, ते म्हणतात: क्षर आणि अक्षर, म्हणजे नाशवंत आणि अविनाशी. क्षर म्हणजे प्रत्येक जीव, जन्मणारे आणि मरणारे सगळे काही. अक्षर म्हणजे जे बदलत नाही ते. “पण उत्तम पुरुष वेगळाच आहे; त्याला परमात्मा म्हणतात. तो अविनाशी ईश्वर पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग या त्रैलोक्यात प्रवेश करून त्यांना धारण करतो.” अक्षर म्हणजे काय? इथे भाष्यकारांत मतभेद आहेत. शंकराचार्यांच्या मते ते माया आहे: जग दिसायला लावणारी ईश्वराची स्वतःची शक्ती, ज्या बीजातून सगळ्या नाशवंत वस्तू उगवतात. रामानुजाचार्यांच्या मते ते मुक्त जीव आहे: जो आता एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जात नाही. कोणताही अर्थ घेतला, तरी ईश्वर दोघांच्याही वर आहे: मरणाऱ्या सगळ्याच्या वर, आणि जे मरत नाही त्याच्याही वर. “मी क्षराच्या पलीकडे आहे, आणि अक्षराहूनही उत्तम आहे. म्हणून जगात आणि वेदांत मला पुरुषोत्तम, म्हणजे परम पुरुष, म्हणून ओळखतात.” जो मोहातून मुक्त होऊन श्रीकृष्णांना असे जाणतो, तो सर्व काही जाणतो, आणि पूर्ण अंतःकरणाने त्यांची उपासना करतो, असे श्रीकृष्ण सांगतात. अध्यायाचा शेवट एका आशीर्वादाने होतो. “अर्जुना, असे हे अत्यंत गुह्य शास्त्र मी तुला सांगितले. ते जो समजतो, तो ज्ञानी होतो, आणि त्याने करण्यासारखे सारे काही केलेले असते.” शंकराचार्यांच्या मते साऱ्या गीतेचा, आणि वेदांचासुद्धा, सगळा अर्थ या एका अध्यायात एकवटला आहे. या अध्यायाचे नाव पुरुषोत्तम योग आहे.