भगवद्गीता
अध्याय २ (सांख्य योग)
श्रीभगवानुवाच ।कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ 2॥
या अध्यायात श्रीकृष्ण शिकवू लागतात. गीतेची बरीचशी शिकवण या अध्यायात थोडक्यात आली आहे: कधीही न मरणारा आत्मा, योद्ध्याचे कर्तव्य, फळाची लालसा न ठेवता केलेले कर्म, आणि ज्ञानी माणसाची लक्षणे. अध्यायाची सुरुवात कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर होते. महान धनुर्धर अर्जुनाने आपल्या आप्तांशी लढायला नकार दिला आहे. धनुष्य टाकून तो रथात बसला आहे. त्याचे डोळे अश्रूंनी भरले आहेत. त्याचे मित्र आणि सारथी श्रीकृष्ण त्याला म्हणतात, “अर्जुना, या संकटाच्या क्षणी हे मनाचे दौर्बल्य तुझ्यात कुठून आले? हे आर्याला शोभत नाही. याने स्वर्ग मिळत नाही, आणि अपकीर्ती मात्र होते.” आर्य म्हणजे सन्मानाने आणि सदाचाराने वागणारा माणूस. श्रीकृष्ण अजून युक्तिवाद करत नाहीत; ते आपल्या मित्राला हलवून जागे करू पाहतात. पुढच्या श्लोकात ते त्याला सांगतात: हा क्षुद्र दुबळेपणा झटकून टाक, आणि उठ.
भिक्षा मागून जगणे बरे
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ 5॥
अर्जुन आर्त स्वरात उत्तर देतो. भीष्म आणि द्रोणाचार्य यांच्यावर तो बाण कसे चालवणार? एकाने त्याला लहानाचे मोठे केले, दुसऱ्याने त्याला धनुर्धर बनवले. दोघेही त्याच्या पूजेला योग्य आहेत, बाणांना नव्हे. “या थोर गुरूंना मारण्यापेक्षा या जगात भिक्षा मागून जगणेही चांगले. हे गुरू लाभासाठी लढत असले, तरी त्यांना मारून इथे मी जे जे सुख भोगेन, ते त्यांच्या रक्ताने माखलेले असेल.” क्षत्रिय राजपुत्रासाठी भिक्षा मागणे ही सर्वांत मोठी नामुष्की होती. तसे जगणे फक्त संन्यासी स्वीकारतो. अर्जुन तेही पत्करायला तयार आहे. लाभाविषयीचे त्याचे शब्द दोन प्रकारे वाचता येतात. ते गुरूंचे वर्णन असू शकते: ते दुर्योधनाच्या आश्रयावर जगतात, म्हणून त्याच्या बाजूने लढतात. किंवा त्यांचा अर्थ खुद्द बक्षीस असाही असू शकेल: गुरूंना मारून अर्जुनाला मिळणारे धन आणि सुख. कसेही वाचले, तरी ते बक्षीस रक्ताने डागाळलेलेच असेल.
“मी लढणार नाही”
सञ्जय उवाच । एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेश: परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ 9॥
जिंकावे की हरावे, यातले काय चांगले हेच आता आपल्याला कळत नाही, असे अर्जुन कबूल करतो. मग तो श्रीकृष्णांकडे एका नव्या नात्याने वळतो. “माझा धर्म काय, माझे कर्तव्य काय, याविषयी माझे मन गोंधळले आहे. मी तुला विचारतो: माझ्यासाठी निश्चित काय योग्य, ते सांग. मी तुझा शिष्य आहे. तुला शरण आलो आहे; मला शिकव.” पृथ्वीवरचे निष्कंटक, समृद्ध राज्य मिळाले, किंवा देवांवर सत्ता मिळाली, तरी हे दुःख दूर होणार नाही, असे तो म्हणतो. विजय कितीही मोठा असला, तरी त्याच विजयासाठी जे गमवावे लागेल, त्याची जखम तो भरून काढू शकणार नाही. आंधळ्या राजाला ही कथा सांगणारा संजय पुढे काय घडले ते सांगतो. “श्रीकृष्णांना असे बोलून अर्जुन म्हणाला, ‘मी लढणार नाही,’ आणि गप्प झाला.” हा कथेतला निर्णायक क्षण आहे. मित्र आता शिष्य होतो, आणि संवादाचे रूपांतर शिकवणीत होते. पण अर्जुनाने आधीच निर्णय घेतला आहे. तो शिकवायला सांगतो, आणि त्याच श्वासात लढायलाही नकार देतो.
चुकीच्या गोष्टीचा शोक
श्रीभगवानुवाच । अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिता: ॥ 11॥
तिथे, दोन सैन्यांच्या मध्ये, श्रीकृष्ण निराश अर्जुनाकडे पाहतात आणि स्मित करतात. मग ते बोलू लागतात. “ज्यांचा शोक करू नये, त्यांचा तू शोक करतो आहेस, आणि वर शहाणपणाच्या गोष्टी बोलतो आहेस. ज्ञानी लोक मेलेल्यांचा शोक करत नाहीत, आणि जिवंतांचाही करत नाहीत.” खरी शिकवण इथे सुरू होते. अर्जुनाला वेदना होत आहेत, हे श्रीकृष्ण नाकारत नाहीत. ती वेदना कशावर उभी आहे, असा त्यांचा प्रश्न आहे. अर्जुन पाप, कुळ आणि नरक यांविषयी विद्वानासारखा बोलला. पण त्याचे दुःख एका चुकीवर उभे आहे. समोरची माणसे म्हणजे केवळ त्यांची शरीरे, आणि शरीर मारले की माणूस संपतो, असे तो समजतो. मग जिवंतांचाही शोक का करू नये? कारण श्रीकृष्ण पुढे दाखवणार आहेत, की प्रत्येकातला खरा माणूस कधीच मरत नाही. आणि प्रत्येक शरीर, जिवंत असो वा मृत, आपल्या वेळी जाणारच आहे. म्हणून मृतांचा असो वा जिवंतांचा, तो शोक चुकीच्या गोष्टीसाठीच ठरतो.
बालपण, तारुण्य, म्हातारपण
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ 13॥
श्रीकृष्ण आपले पहिले कारण सांगतात. “मी नव्हतो असा काळ कधीच नव्हता. तू नव्हतास, हे राजे नव्हते, असाही काळ नव्हता. आणि पुढे आपल्यापैकी कुणीही नसेल, असेही कधी होणार नाही.” “या शरीरात राहणारा जसा बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण यांतून जातो, तसाच तो दुसऱ्या शरीरात जातो. धीराचा माणूस याने विचलित होत नाही.” शरीरात राहणारा म्हणजे आत्मा: आपल्यातला खरा “मी”, शरीर आणि मन यांच्यामागची जाणीव. या श्लोकामागे भारतीय विचाराने गृहीत धरलेल्या दोन कल्पना आहेत. पहिली पुनर्जन्म: मरताना आत्मा एक शरीर सोडतो आणि दुसऱ्या शरीरात जन्म घेतो. दुसरी कर्म: प्रत्येक कृती आपला ठसा मागे ठेवते. बी जसे रोपाचे रूप ठरवते, तसे हे ठसे पुढचा जन्म घडवतात. तुम्ही कधी लहान मूल होता, ते आठवून पाहा. ते लहानसे शरीर आता राहिले नाही, तरी त्याच्या जाण्याचा तुम्ही शोक करत नाही, कारण तुम्ही तर इथेच आहात. मृत्यूकडेही असेच पाहा, असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात. मृत्यू म्हणजे शरीराचा आणखी एक बदल; आत्मा पुढे चालतच राहतो.
सुखदुःखात स्थिर
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदु:खसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ 15॥
श्रीकृष्ण आणखी एक विचार जोडतात. ऊन आणि थंडी, सुख आणि दुःख ही आपल्या इंद्रियांचा जगाशी संपर्क आला की येतात, आणि आली तशी जातात. ती टिकत नाहीत, म्हणून ती धीराने सहन कर, असे ते म्हणतात. “अर्जुना, ज्याला ही विचलित करत नाहीत, जो सुखात आणि दुःखात स्थिर आणि सारखाच राहतो, तो अमृतत्वाला पात्र होतो.” अमृतत्व म्हणजे याच शरीरात कायम जगणे नव्हे. त्याचा अर्थ आहे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून, म्हणजे एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात चाललेल्या अखंड प्रवासातून सुटका. आणि म्हणून आत्म्याचे चिरंतन जीवन. अशी स्थिरता म्हणजे कोरडेपणा नव्हे. वादळाचा तडाखा खलाशालाही इतरांइतकाच जाणवतो, पण तो सुकाणूवरचा हात सोडत नाही. ज्ञानी माणसालाही सुख आणि दुःख जाणवतात; पण तो दोन्हींपैकी कशानेही वाहवत जात नाही.
आत्मा कधी जन्मत नाही
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूय: । अजो नित्य: शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ 20॥
आता श्रीकृष्ण थेट आत्म्याविषयी बोलतात. जे खरे नाही, ते खऱ्या अर्थाने कधी असतच नाही, आणि जे खरे आहे, ते कधीच नाहीसे होत नाही, असे ते म्हणतात. जे जे अस्तित्वात आहे, त्या सगळ्याला आत्मा व्यापून आहे, आणि त्याचा नाश कुणीच करू शकत नाही. अंत होतो तो फक्त, आत्मा ज्या शरीरांत राहतो, त्या शरीरांचा. म्हणून अर्जुना, युद्ध कर. आत्मा मारतो किंवा मारला जातो, असे जो समजतो, त्याला खरे कळलेलेच नाही. आणि मग श्रीकृष्ण याचे कारण सांगतात. “तो कधी जन्मत नाही, आणि कधी मरत नाही. तो कधीतरी अस्तित्वात आला असे नाही, आणि पुढे कधीतरी नाहीसा होईल असेही नाही. त्याला जन्म नाही, अंत नाही; तो चिरंतन आहे, आणि पुरातन आहे. शरीर मारले गेले, तरी तो मारला जात नाही.” हा श्लोक आणि त्याच्या आधीचा श्लोक जवळजवळ जसेच्या तसे कठोपनिषदातही येतात. त्या अधिक जुन्या ग्रंथात खुद्द मृत्युदेव एका मुलाला मृत्यूच्या पलीकडे काय आहे, ते शिकवतो. आपल्या ओळखीच्या प्रत्येक गोष्टीला सुरुवात असते, शेवट असतो, आणि मधल्या काळात ती बदलत राहते. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य या श्लोकाचा अर्थ असा लावतात: जगातली प्रत्येक वस्तू ज्या सहा विकारांतून जाते, त्यांतला एकही आत्म्याला नाही. ते सहा विकार असे: जन्मणे, असणे, वाढणे, बदलणे, क्षीण होणे आणि नष्ट होणे. आत्म्याला अवयव नाहीत, म्हणून त्यात काही भर पडत नाही, आणि त्यातले काही झिजतही नाही. श्लोकातल्या “पुराण”, म्हणजे पुरातन, या शब्दाचा अर्थ ते असा घेतात: जुना, तरीही नित्य नवा. तो नेहमीच होता, तरी कधी वाढत नाही. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्यही या शब्दाचा अर्थ असाच लावतात. आणि आत्मा कधीच बदलत नाही, म्हणून तो मारणाराही असू शकत नाही आणि मारला जाणाराही, असे शंकराचार्य पुढे म्हणतात. इथला आत्मा म्हणजे चेहरा, आवाज किंवा सवयी नव्हेत; त्यांवरून आपण माणसाला ओळखतो. या गोष्टी शरीर आणि मन यांच्या असतात; त्या बदलतात, आणि निघूनही जातात. हा श्लोक त्यांच्यामागे जो आहे, त्याविषयी बोलतो: जाणणारा, आपल्या प्रत्येकातला खरा “मी”. अर्जुन स्वतःला भीष्म आणि द्रोणाचार्य यांना मारणारा समजतो, आणि त्यांना मारले जाणारे. सर्वांत खोल अर्थाने ही दोन्ही चित्रे खरी नाहीत, असे श्रीकृष्ण त्याला सांगतात.
जुनी वस्त्रे, नवी वस्त्रे
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णा न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ 22॥
जो आत्म्याला असा जाणतो, अजन्मा, न बदलणारा आणि अविनाशी, तो कुणाला कसा मारेल, किंवा कुणाला मारायला कसा लावेल, असे श्रीकृष्ण विचारतात. मग गीतेतली एक अतिशय लाडकी उपमा येते. “जसा माणूस जुनी, जीर्ण झालेली वस्त्रे टाकून नवी वस्त्रे घालतो, तसा देही, म्हणजे शरीरात राहणारा, जीर्ण शरीरे टाकून नव्या शरीरांत प्रवेश करतो.” ही उपमा आपले नेहमीचे चित्र उलटे करते. आपण स्वतःला शरीर समजतो, आणि त्या शरीराला एक मन आहे असे मानतो. श्रीकृष्ण म्हणतात, आपण वस्त्र घालणारे आहोत; शरीर हे वस्त्र आहे. नकळत आपण बोलतोही तसेच: “माझा सदरा” म्हणतो, तसेच “माझे शरीर” म्हणतो. आणि वस्तूचा मालक म्हणजे ती वस्तू नव्हे. वस्त्रे जुनी होतात, बदलली जातात; घालणारा तोच राहतो. एखाद्या नटाचा विचार करा. एका रात्री तो राजा होतो, दुसऱ्या रात्री भिकारी. राजवस्त्रे आणि चिंध्या येतात, जातात. त्यांच्याखालचा नट मात्र तोच असतो. एक वेष उतरवून ठेवला म्हणून तो नाहीसा होत नाही; दुसऱ्या भूमिकेसाठी त्याने फक्त दुसरा वेष घातलेला असतो. तसाच आत्मा एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जातो. इथे श्रीकृष्ण शोकाला उत्तर देत आहेत; मारण्याची मुभा देत नाहीत. गीता अहिंसेला सद्गुणांत गणते, आणि अर्जुनाने लढावे याचे कारण त्याच्या कर्तव्यातून पुढे येणार आहे. पण आपल्या बाणांनी भीष्म आणि द्रोण संपतील, या समजुतीने अर्जुन रडतो आहे. पण ते संपूच शकत नाहीत. त्यांच्यात त्याला जे प्रिय आहे, ते कोणत्याही शस्त्राच्या आवाक्याबाहेर आहे. आत्मा म्हणजे नेमके काय, यावर मोठ्या भाष्यकारांचे मार्ग वेगळे होतात, आणि त्या फरकाने जीवनाचे ध्येयही बदलते. शंकराचार्यांच्या मते आत्मा एकच आहे, सर्व प्राण्यांत तोच आहे. आपण तोच आहोत हे जाणणे, म्हणजे मुक्ती. रामानुजाचार्यांच्या मते प्रत्येक जीवाला स्वतःचा, शाश्वत आत्मा आहे, आणि तो ईश्वराचा अंश आहे. ईश्वराच्या सान्निध्यात चिरकाल राहणे, ही त्यांच्या मते मुक्ती. या श्लोकावर मात्र दोघांचे एकमत आहे: खरे पाहता कुणीच मरत नाही.
शस्त्रांच्या पलीकडचा
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावक: । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुत: ॥ 23॥
“शस्त्रे याला कापत नाहीत. अग्नी याला जाळत नाही. पाणी याला भिजवत नाही, आणि वारा याला सुकवत नाही.” जड वस्तूचा नाश करणाऱ्या याच शक्ती: धारदार पाते, ज्वाळा, पूर आणि सुकवणारा वारा. यांपैकी कोणतीही शक्ती आत्म्याला स्पर्श करू शकत नाही, कारण तो जड पदार्थाचा बनलेलाच नाही. पुढचा श्लोक सांगतो: आत्मा कापला जात नाही, जाळला जात नाही, भिजत नाही, सुकत नाही. तो नित्य आहे, सर्वत्र आहे, स्थिर आणि अचल आहे, अनादी काळापासून तसाच आहे. त्यापुढचा श्लोक आणखी सांगतो: तो इंद्रियांच्या आणि विचारांच्या आवाक्याबाहेर आहे, आणि त्यात कधीच बदल होत नाही. आत्मा असा आहे हे जाणून, श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुनाने शोक करू नये. आकाशाचा विचार करा. तलवार त्यातून आरपार जाते, आग त्यात जळते, पाऊस त्यातून पडतो, आणि आकाश मात्र जसेच्या तसे राहते. म्हणूनच अर्जुनाचे दुःख चुकीवर उभे आहे: त्याचे बाण फक्त शरीरांपर्यंत पोहोचतात, भीष्म-द्रोणांतल्या आत्म्यापर्यंत नाही. पण दुःख दूर झाले, तरी त्याने काय करावे हे अजून सांगितलेले नाही. त्यासाठी, थोड्या श्लोकांनंतर, श्रीकृष्ण त्याच्या कर्तव्याकडे वळतात.
उठ, युद्ध कर
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चय: ॥ 37॥
या सगळ्याविषयी ज्याच्या मनात शंका आहे, अशा श्रोत्यासाठी श्रीकृष्ण शोकाला आणखी एक उत्तर देतात. समजा, आत्मा प्रत्येक शरीराबरोबर जन्मतो आणि त्याच्याबरोबरच मरतो. तरीही शोक करायचे कारण नाही, ते म्हणतात. जो जन्मला त्याला मृत्यू निश्चित आहे, आणि जो मेला त्याला जन्म. जे टाळता येत नाही, त्याचा शोक करू नये. जन्मापूर्वी प्राणी दिसत नाहीत, मृत्यूनंतरही दिसत नाहीत; मधल्या काळातच ते दिसतात. मग शोक कशाला? यानंतर श्रीकृष्ण पुन्हा आत्म्याच्या विषयाकडे येतात. कोणी त्याच्याकडे आश्चर्याने पाहतो, कोणी त्याच्याविषयी आश्चर्याने बोलतो किंवा ऐकतो. आणि तरीही, ऐकूनसुद्धा, कोणीच त्याला खऱ्या अर्थाने जाणत नाही. प्रत्येक शरीरात राहणारा हा आत्मा कधीही मारला जाऊ शकत नाही. म्हणून अर्जुनाने कोणत्याही प्राण्यासाठी शोक करू नये. मग ते शोकावरून मूळ प्रश्नाकडे वळतात: अर्जुनाने काय करावे? याचे उत्तर स्वधर्मातून येते. स्वधर्म म्हणजे आपले स्वतःचे कर्तव्य: स्वभावाने आणि जीवनातल्या स्थानाने प्रत्येकाच्या वाट्याला आलेले काम. अर्जुन क्षत्रिय आहे, योद्ध्यांच्या वर्णातला. प्रजेचे रक्षण करणे आणि धर्माच्या बाजूने लढणे, हे त्याचे कर्तव्य होते. अशा माणसासाठी, श्रीकृष्ण म्हणतात, धर्मयुद्धापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही. ते त्याच्याकडे न मागता चालून आले आहे, जणू स्वर्गाचे उघडे दार. त्याने नकार दिला, तर तो आपला धर्म सोडेल, आपली कीर्ती गमावेल, आणि त्याला पाप लागेल. योद्धे म्हणतील, तो भीतीने पळाला; आणि शत्रू त्याची थट्टा करतील. “मारला गेलास तर स्वर्ग मिळवशील. जिंकलास तर पृथ्वीचे राज्य भोगशील. म्हणून अर्जुना, लढण्याचा निश्चय करून उठ.” आणि हे युद्ध न्याय्य आहे. द्यूतात फसवून पांडवांचे राज्य हिरावून घेतले गेले, आणि त्यांना तेरा वर्षे वनवासात धाडले गेले. त्यानंतर त्यांनी फक्त पाच गावे मागितली. श्रीकृष्ण स्वतः शिष्टाईला गेले, पण सुईच्या टोकावर मावेल एवढी जमीनसुद्धा द्यायला दुर्योधन तयार झाला नाही. शांतीचे सगळे मार्ग खुंटल्यावर अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे, हे अर्जुनासारख्या राजपुत्राचे कर्तव्य आहे. इथे श्रीकृष्ण प्रत्येक योद्ध्याला परिचित असलेल्या भूमिकेवरून बोलत आहेत: कीर्ती आणि वीरांचा स्वर्ग. हे कर्तव्य पार पाडल्याचे बक्षीस आहे; गीता पुढे ज्या अंतिम मुक्तीची शिकवण देणार आहे, ती ही नव्हे. एखाद्या नगराच्या रक्षकदलाच्या प्रमुखाचा विचार करा. वेशीवर आलेल्या लुटारूंचे नेतृत्व त्याचेच भाऊ करत आहेत, असे त्याला दिसते. त्याचे दुःख खरे आहे. पण त्यांच्यावरच्या प्रेमापोटी त्याने तलवार खाली ठेवली, तर तो दयाळूपणा ठरणार नाही. ज्या लोकांनी वेस राखण्यासाठी त्याच्यावर विश्वास ठेवला, त्यांनाच त्याने शत्रूच्या हवाली केलेले असेल. अर्जुनाने आपल्या नकाराला सद्गुण म्हटले होते. श्रीकृष्ण त्याला दाखवून देतात, की ते कर्तव्य सोडून पळणे आहे.
जय आणि पराजय सारखेच
सुखदु:खे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ 38॥
मग श्रीकृष्ण योद्ध्याच्या कर्तव्याला एका अधिक खोल गोष्टीशी जोडतात. “सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी, जय आणि पराजय यांना सारखेच मान, आणि मग युद्धाला सज्ज हो. असे लढलास तर तुला पाप लागणार नाही.” इथे कृती पापाची ठरते ती केवळ त्या कृतीमुळे नव्हे, तर तिच्यामागच्या स्वार्थामुळे. आपण राज्याच्या लोभाने लढू, अशी अर्जुनाला भीती होती. श्रीकृष्ण त्याला सांगतात, कर्तव्य म्हणून लढ, आणि मन जिंकण्याकडे किंवा हरण्याकडे झुकू देऊ नकोस. हे शब्द श्रीकृष्ण न्याय्य युद्धातल्या एका योद्ध्याला, त्याच्यासमोरच्या कर्तव्याविषयी सांगत आहेत; हिंसेला ही सरसकट परवानगी नव्हे. मुद्दा मनाच्या अवस्थेचा आहे: इच्छेतून नव्हे, तर कर्तव्यातून केलेल्या कृतीने पाप लागत नाही.
कोणताही प्रयत्न वाया जात नाही
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ 40॥
आतापर्यंत ही समज सांख्याच्या रूपाने सांगितली, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. सांख्य म्हणजे ज्ञानाचा मार्ग: आत्मा काय आहे, याचे स्पष्ट आकलन. आता तीच समज ते योगाच्या, म्हणजे कर्माच्या मार्गाच्या रूपाने सांगणार आहेत. या समजेने युक्त झालास, तर कर्मामुळे येणारी बंधने तू झुगारून देशील, असे ते अर्जुनाला सांगतात. सोप्या शब्दांत, जोवर कर्म करावेच लागते, तोवर आत्म्याचे ज्ञान पुरेसे नाही; योग ते ज्ञान कृतीत उतरवतो. या मार्गाविषयी त्यांचा पहिलाच शब्द एक आश्वासन आहे. “इथे कोणताही प्रयत्न वाया जात नाही, आणि त्यातून कोणतीही हानी होत नाही. या धर्माचे थोडेसे आचरणसुद्धा माणसाला मोठ्या भयापासून वाचवते.” इथे धर्म म्हणजे या योगाचे आचरण. रामानुजाचार्य त्याचा इतर सर्व साधनांशी असलेला फरक दाखवतात, मग ती साधने लौकिक असोत किंवा वेदांत सांगितलेले यज्ञयाग असोत. ती साधने अर्ध्यावर सोडली, तर त्यांना फळ येत नाही, उलट त्यांच्यापासून हानी होते. हा मार्ग कसा नाही, याची दोन चित्रे शंकराचार्य देतात. तो शेतीसारखा नाही: पेरलेले पीकसुद्धा हाती न लागता वाया जाऊ शकते. आणि तो औषधोपचारासारखाही नाही: तिथे उपचारातूनच काही अपाय होऊ शकतो. मोठे भय म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्याचे भय, असे दोघेही आचार्य सांगतात. या मार्गावर टाकलेले प्रत्येक पाऊल टाकलेलेच राहते, आणि छोटे पाऊलही मोजले जाते. पुढे गीतेत अर्जुन विचारतो, या मार्गावर जो मध्येच कमी पडतो, त्याचे काय होते? श्रीकृष्ण याच भावनेने उत्तर देतात: चांगले करणाऱ्याची कधीच दुर्गती होत नाही.
कर्म तुझे, फळ नव्हे
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ 47 ॥
हा योग, श्रीकृष्ण पुढे सांगतात, एकाच ध्येयावर स्थिर झालेले मन मागतो. काही लोकांना वेदांतली फुलोऱ्याची भाषा आवडते. वेदांतले विधी ज्या सुखाचे, सत्तेचे आणि स्वर्गाचे वचन देतात, एवढेच त्यांना हवे असते. तू तीन गुणांच्या पलीकडे जा, असे श्रीकृष्ण म्हणतात; गुण म्हणजे प्रकृती ज्या तीन धाग्यांनी विणलेली आहे, ते धागे. स्थिर हो, सुख-दुःखासारख्या द्वंद्वांपासून मुक्त हो. मोठे सरोवर हाताशी असताना विहिरीची जेवढी गरज, तेवढीच सत्य जाणणाऱ्याला या विधींची. मग या शिकवणीचे हृदय येते. “तुझा अधिकार फक्त कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या फळांवर कधीही नाही. फळ हे तुझ्या कर्माचे कारण होऊ देऊ नकोस. आणि कर्म न करण्यालाही चिकटून बसू नकोस.” या श्लोकाचे चार भाग आहेत. कर्म तुझे आहे; फळावर तुझा दावा नाही. फळासाठी कर्म करू नकोस. आणि म्हणून कर्म करणेच सोडून देऊ नकोस. कर्माचे फळ म्हणजे त्यानंतर जे जे घडते ते: बक्षीस, स्तुती, लाभ किंवा हानी. कर्म तुझ्या हातात आहे. त्याचा परिणाम मात्र अनेक गोष्टींवर अवलंबून असतो, आणि त्या तुझ्या हातात नसतात. त्यांच्यावर मन पणाला लावणे म्हणजे ते दैवाच्या हवाली करणे. एखाद्या सर्जनचा विचार करा. ती आपले सारे कौशल्य आणि सारी काळजी ओतून शस्त्रक्रिया करते, आणि रुग्ण जगावा असे तिला मनापासून वाटते. तिचे हात स्थिर राहतात, कारण तिच्या मनात तिची फी किंवा कीर्ती नसते. करता येण्यासारखे सारे करूनही रुग्ण दगावला, तर तिला दुःख होते; पण ती आपल्या कामात कमी पडलेली नसते. हा श्लोक बेपर्वाईने काम कर असे सांगत नाही, किंवा परिणामाची पर्वाच करू नकोस असेही सांगत नाही. ती सर्जन तरीही पूर्ण तयारी करते, तरीही रुग्ण जगावा असेच तिला वाटते. फक्त बक्षीस हे तिच्या कामाची प्रेरणा होत नाही. हा दैववादही नव्हे, जे होईल ते होईल म्हणून हात झटकणे नव्हे. उलट हा श्लोक अधिक प्रयत्न मागतो, कमी नव्हे. कारण माणसाचे सारे लक्ष परिणामाच्या आशा-भीतींत न जाता कामातच ओतले जाते. शेवटची ओळ दुसरा दरवाजा बंद करते: कर्म सोडू नकोस. अर्जुनाला नेमके तेच करायचे आहे. तो फळांचाच हिशेब मांडत बसला होता: राज्य, रक्ताने माखलेली सुखे, पाप आणि नरक. आणि त्या हिशेबाने तो गोठून गेला. श्रीकृष्ण त्याला पुन्हा त्याच्या कर्तव्याकडे वळवतात. शंकराचार्य म्हणतात, असे कर्म मन शुद्ध करते, आणि मुक्ती देणाऱ्या ज्ञानासाठी ते तयार करते. लोकमान्य टिळकांनी मराठीत लिहिलेल्या गीतारहस्य ग्रंथात मांडले, की निष्काम कर्म हीच गीतेची मुख्य शिकवण आहे, आणि आत्मा जाणलेला ज्ञानीसुद्धा कर्म करतच राहतो.
समत्व हाच योग
योगस्थ: कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्यो: समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ 48॥
अर्जुनाने कर्म कसे करावे, ते श्रीकृष्ण सांगतात. “अर्जुना, योगात स्थिर राहून कर्म कर. आसक्ती सोड, आणि यशात व अपयशात सारखा राहा. मनाच्या या समत्वालाच योग म्हणतात.” आज योग म्हटले की बहुधा आसनांचा एक संच डोळ्यांसमोर येतो. गीतेत त्याचा अर्थ अधिक व्यापक आहे: माणसाला परमतत्त्वाशी जोडणारी कोणतीही साधना. इथे श्रीकृष्ण योगाची व्याख्या अशी करतात: परिणाम काहीही असो, स्थिर राहणारे मन. समत्व म्हणजे उदासीनता नव्हे. समबुद्धी माणसालाही गोष्टी चांगल्या घडल्या की आनंद होतो, बिघडल्या की दुःख होते. फक्त दोन्हींपैकी कशानेही तो डळमळत नाही. म्हणून ज्या वेळी विवेकाची सर्वांत जास्त गरज असते, तेव्हाही त्याचा विवेक शाबूत राहतो. आपल्या वादनात तल्लीन झालेल्या एखाद्या वादिकेचा विचार करा. ती संगीतात पुरती रमलेली असते, पण टाळ्या मोजत बसत नाही. म्हणून ती उत्तम वाजवते, आणि एखादा सूर चुकला तरी गडबडत नाही. अर्जुनासाठी हे सगळ्या अध्यायाचे वळण आहे. तो मोठ्या पेचात सापडला होता. जिंकला तर त्याला आप्तांच्या रक्ताने विकत घेतलेले राज्य मिळणार होते, आणि असे राज्य आपल्याला नको, असे तो म्हणाला होता. शिवाय त्यांना मारल्याचे पाप लागणार होते, आणि विनाश ओढवणार होता. जिंकणे बरे की हरणे, हेच त्याला कळेनासे झाले होते. श्रीकृष्ण त्याला उभे राहायला एक तिसरी जागा देतात. तिथे उभा राहून, या दोन्हींच्या हेलकाव्यांत न सापडता, तो योग्य ते करू शकतो.
योग म्हणजे कर्मातले कौशल्य
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योग: कर्मसु कौशलम् ॥ 50॥
फळाच्या लालसेने केलेले कर्म, श्रीकृष्ण म्हणतात, बुद्धीने केलेल्या कर्मापेक्षा फार खालचे आहे. इथे बुद्धी म्हणजे स्पष्ट पाहण्याची आणि निर्णय घेण्याची मनाची शक्ती. तिचा आश्रय घे, असे ते सांगतात; जे फक्त बक्षिसासाठी कर्म करतात, ते कीव करण्याजोगे आहेत. मग ते योगाची दुसरी व्याख्या देतात. “ज्याची बुद्धी या समत्वाशी जोडलेली आहे, तो इथे, याच जन्मात, चांगली आणि वाईट दोन्ही कर्मे मागे टाकतो. म्हणून योगात स्वतःला झोकून दे. योग म्हणजे कर्मातले कौशल्य.” पहिली ओळ वाचून आश्चर्य वाटू शकते. चांगली कर्मेसुद्धा का मागे टाकायची? चांगल्या कर्माला त्याचे बक्षीस मिळते: एखादा सुखाचा जन्म, किंवा काही काळ स्वर्गात वास. पण शिक्षा जशी माणसाला जन्मांच्या फेऱ्याशी बांधते, तसेच हे बक्षीसही बांधते. सोन्याची साखळी लोखंडी साखळीइतकीच घट्ट बांधते. मग हे कौशल्य कोणते? शंकराचार्य त्याचा अर्थ असा लावतात. कर्म स्वभावतःच कर्त्याला बांधते. पण मन ईश्वराला अर्पण करून राखलेले समत्व हे असे कौशल्य आहे, ज्यामुळे माणूस तीच कर्मे करूनही बांधला जात नाही. काम तेच राहते; बदलतो तो करणारा. आज ही ओळ अनेकदा कार्यक्षमता, म्हणजे काम चोख करणे, या अर्थाने उद्धृत केली जाते. या श्लोकातले कौशल्य ते नव्हे. इथले कौशल्य काम करताना मनाच्या वृत्तीत आहे: काम पूर्ण मनाने करायचे, पण बक्षिसाची आशा आणि अपयशाची धास्ती यांची मनावर पकड बसू द्यायची नाही. दोन शेजाऱ्यांचा विचार करा. दोघेही एका म्हाताऱ्याला त्याचे ओझे घरापर्यंत न्यायला मदत करतात. एक जण हिशेब ठेवतो, आभाराची वाट पाहतो, आणि ते मिळाले नाहीत की दुखावला जातो. दुसरा मदत करतो आणि आपल्या वाटेने पुढे जातो. कृती तीच; पण तिच्यात बांधला जातो तो फक्त पहिला. याचे महत्त्व असे, की मुक्तीसाठी जग सोडावे लागत नाही. आपले काम करत असतानाच ती सापडू शकते. अर्जुन धनुष्य खाली ठेवून कठीण कर्तव्यातून सुटू पाहतो आहे. त्याच्यासाठी बंधनातून सुटण्याचा मार्ग कामापासून दूर नेत नाही; तो कामातूनच जातो.
जन्मांच्या फेऱ्यातून सुटका
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिण: । जन्मबन्धविनिर्मुक्ता: पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ 51॥
अशा कर्माने माणूस कुठे पोहोचतो, ते मग श्रीकृष्ण सांगतात. “बुद्धीने युक्त असलेले ज्ञानी कर्मातून मिळणाऱ्या फळाचा त्याग करतात. जन्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन ते सर्व दुःखांच्या पलीकडच्या पदाला पोहोचतात.” इच्छेतून केलेले कर्म बीसारखे असते. त्याला अंकुर फुटणारच, फळ येणारच; या जन्मी नाही तर पुढच्या जन्मी. आणि म्हणून ते माणसाला पुढच्या जन्मांशी बांधून ठेवते. ज्ञानी लोक लालसा न ठेवता कर्म करतात, तेव्हा जणू ते बी भाजले जाते: त्याला आता अंकुर फुटू शकत नाही. त्यांना पुन्हा जन्माकडे ओढणारे काहीच उरत नाही. सर्व अनिष्टांपासून मुक्त अशा अवस्थेला ते पोहोचतात, जिथे दुःख त्यांचा पाठलाग करू शकत नाही.
स्थितप्रज्ञ कसा असतो
श्दु:खेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृह: । वीतरागभयक्रोध: स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ 56॥
तुझी बुद्धी मोहाचे हे दाट रान पार करेल, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. मग जे ऐकले आहेस आणि जे अजून ऐकायचे आहे, त्याची तुला पर्वा उरणार नाही. अनेक ऐकीव गोष्टींनी आज गोंधळलेले तुझे मन जेव्हा स्थिर आणि अचल होईल, तेव्हा तुला योग साधेल. हे ऐकताच अर्जुन विचारतो, असा माणूस प्रत्यक्षात कसा दिसतो? स्थितप्रज्ञ, म्हणजे ज्याची बुद्धी आत्म्यात स्थिर झाली आहे, तो कसा असतो? तो कसा बोलतो, कसा बसतो, कसा चालतो? श्रीकृष्ण आधी सांगतात, की अशा माणसाने मनातल्या सगळ्या कामना सोडलेल्या असतात, आणि तो आत्म्यातच संतुष्ट असतो. “दुःखात ज्याचे मन डळमळत नाही, सुखाची ज्याला हाव नाही, आणि जो आसक्ती, भय आणि क्रोध यांपासून मुक्त आहे, त्याला स्थिरबुद्धी मुनी म्हणतात.” अर्जुनाचा शब्द होता स्थितप्रज्ञ, “ज्याची प्रज्ञा स्थिर आहे”. श्लोक हेच स्थितधी या शब्दाने सांगतो, “ज्याची बुद्धी स्थिर आहे”. मुनी म्हणजे मनन करणारा. आसक्ती, भय आणि क्रोध एकाच मुळातून वाढतात. जे आवडते त्याला आपण चिकटून राहतो, ते गमावण्याची आपल्याला भीती वाटते, आणि त्याच्या आड काही आले की आपण संतापतो. आसक्तीच तोडली, तर बाकी दोघांना पोसायला काही उरत नाही. अशा माणसावरही दुःखे येतात, सुखेही त्याच्यापर्यंत पोहोचतात. फरक इतकाच, की दुःख त्याचे मन हलवत नाही, आणि सुखामागे त्याचे मन धावत सुटत नाही. आणि हे एखाद्या एकांतवासी तपस्व्याचे चित्र नव्हे. श्रीकृष्ण ते रणांगणावरच्या एका योद्ध्यासाठी रेखाटत आहेत. गावातल्या एखाद्या जुन्या, अनुभवी डॉक्टरांचा विचार करा. त्यांनी अनेक मृत्यू पाहिले आहेत, आणि अनेकांना बरे होतानाही पाहिले आहे. प्रत्येक रुग्णाबद्दल त्यांना कळकळ वाटते. तरीही एखादा मृत्यू त्यांना खचवत नाही, आणि कुणाच्या आभारांनी ते हुरळून जात नाहीत. म्हणूनच पुढच्या रुग्णासाठी ते तिथे स्थिरपणे हजर असतात. या क्षणी अर्जुन याच्या अगदी उलट आहे: शोकाने डळमळलेला, पापाच्या भीतीने ग्रासलेला, आणि आप्तांशी होणाऱ्या युद्धातल्या भावनांनी फाटून गेलेला. तो काय होऊ शकतो, त्याचे हे चित्र आहे. स्थितप्रज्ञाचे हे वर्णन अध्यायाच्या शेवटपर्यंत चालते; महात्मा गांधींच्या रोजच्या सायंप्रार्थनेत ते म्हटले जाई.
विषयचिंतनापासून विनाशापर्यंत
ध्यायतो विषयान्पुंस: सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते काम: कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ 62॥ क्रोधाद्भवति संमोह: संमोहात्स्मृतिविभ्रम: । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ 63॥
असा माणूस, श्रीकृष्ण पुढे सांगतात, कशालाही चिकटून राहत नाही. चांगले घडले तर हुरळून जात नाही, वाईट घडले तर त्याचा राग धरत नाही. कासव जसे आपले अवयव आत ओढून घेते, तसा तो आपली इंद्रिये विषयांपासून मागे घेतो. उपवासाने विषय दूर राहतात, पण त्यांची गोडी जात नाही; ती जाते फक्त परमतत्त्वाचे, म्हणजे सर्वोच्च सत्याचे, दर्शन झाल्यावर. इंद्रिये ज्ञानी माणसाच्या मनालाही ओढून नेऊ शकतात. म्हणून इंद्रिये आवरून एकाग्र होऊन बस, आणि मलाच, म्हणजे साक्षात ईश्वरालाच, आपले सर्वोच्च ध्येय मान, असे श्रीकृष्ण सांगतात. मग माणसाचे पतन कसे होते, ते श्रीकृष्ण दाखवतात. “विषयांचे चिंतन करत राहिले, की माणसाला त्यांची आसक्ती जडते. आसक्तीतून कामना जन्मते, आणि कामनेतून क्रोध. क्रोधातून मोह येतो; मोहातून स्मृती भ्रष्ट होते; स्मृती भ्रष्ट झाली की बुद्धीचा नाश होतो; आणि बुद्धी नष्ट झाली, की माणूस नष्ट होतो.” हे श्लोक आठ पायऱ्यांचे पतन दाखवतात. सुरुवात निरुपद्रवी वाटणाऱ्या गोष्टीने होते: फक्त एखाद्या वस्तूचा विचार करणे. विचारातून आवड निर्माण होते, आणि आवडीतून हाव. रामानुजाचार्य कामनेला आसक्तीची पिकलेली अवस्था म्हणतात: ती वस्तू मिळाल्याशिवाय माणसाला चैन पडत नाही, अशी अवस्था. तिच्या आड काही आले की क्रोध येतो, आणि तो जो जवळ असेल त्याच्यावर उसळतो, असे ते म्हणतात: “आम्हाला हवे होते ते या लोकांनी अडवले.” क्रोधातून मोह येतो. शंकराचार्य मोहाचा अर्थ सांगतात: काय करावे आणि काय करू नये, याचे भान सुटणे. रागावलेला माणूस, ते म्हणतात, आपल्या गुरूलाही अपशब्द बोलतो. त्या गोंधळात, जे योग्य म्हणून माहीत होते, त्याचाच माणसाला विसर पडतो. शंकराचार्यांच्या मते, शास्त्राने आणि गुरूने शिकवलेले सगळेच तो विसरतो. ती स्मृती गेली की बुद्धी, म्हणजे योग्य-अयोग्य ठरवण्याची शक्ती, नष्ट होते. शेवटची पायरी शंकराचार्य धारदार शब्दांत मांडतात. काय करावे आणि काय करू नये, यातला फरक मनाला ओळखता येतो, तोपर्यंतच माणूस माणूस असतो, असे ते म्हणतात. तो फरक ओळखता येईनासा झाला, की माणूस नष्ट झाल्यातच जमा असतो; माणसाच्या जीवनातल्या कोणत्याही खऱ्या पुरुषार्थासाठी तो लायक उरत नाही. दोन भावांचा विचार करा. त्यांची शेते एका अरुंद पट्टीने वेगळी झाली आहेत. एक भाऊ रोज संध्याकाळी त्या पट्टीचा विचार करू लागतो; लवकरच ती त्याला हवीच असते. दुसरा भाऊ ती सोडायला तयार होत नाही, तेव्हा तो संतापतो. संतापाच्या भरात तो एकत्र घालवलेली वर्षे विसरतो, आणि आप्तांविषयी त्याला शिकवलेले सगळेही विसरतो. मग काय योग्य, हे त्याला ठरवता येत नाही, आणि दोघांचाही नाश करणारे कृत्य तो करून बसतो. ही साखळी तिच्या पहिल्या कडीवरच तोडणे सर्वांत सोपे असते: मनात, कोणतेही चुकीचे कृत्य घडण्याच्या कितीतरी आधी.
जग झोपते, तिथे तो जागा
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने: ॥ 69॥
यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग उलट दिशेने जातो. आवड-नावड यांपासून मुक्त राहून जो जगातल्या गोष्टींमध्ये वावरतो, त्याला शांत, निर्मळ मन लाभते. त्या प्रसन्नतेत सर्व दुःखांचा अंत होतो, आणि बुद्धी लवकरच स्थिर होते. असा संयम नसेल, तर खरी बुद्धी नाही, आत्म्याचे ध्यान नाही, आणि शांतीही नाही. आणि शांतीच नसेल, तर सुख कुठून असणार? भटकणाऱ्या इंद्रियांमागे जाणारे मन बुद्धीला मार्गावरून भरकटवते, जसा वारा पाण्यातल्या नावेला भरकटवतो. इंद्रिये आवरली, तर बुद्धी स्थिर उभी राहते. मग श्रीकृष्ण ज्ञानी आणि इतर यांच्यातला फरक एका कोड्याच्या रूपात मांडतात. “सर्व प्राण्यांसाठी जी रात्र असते, तिच्यात संयमी जागा असतो. आणि ज्यात सर्व प्राणी जागे असतात, ती डोळस मुनीसाठी रात्र असते.” एकाच जगात राहणारी दोन माणसे वेगवेगळ्या गोष्टी पाहू शकतात. आपल्यापैकी बहुतेक जण लाभ-हानी, स्तुती-निंदा आणि इंद्रियांची सुखे यांविषयी पूर्ण जागे असतात. पण अधिक खोल सत्याविषयी, आत्म्याविषयी, आपण झोपलेले असतो; ते आपल्यासाठी रात्रीसारखे अंधारे असते. मुनीचे याच्या उलट असते. तो आत्म्याविषयी जागा असतो, आणि बाकीच्या जगाला जागे ठेवणारी धावपळ त्याला हलवत नाही. शंकराचार्य एक उपमा देतात. इतर ज्या उजेडात जगतात, तो दिवस निशाचर प्राण्यांना अंधार असतो. तसेच, अज्ञानी लोकांसाठी सर्वोच्च सत्य रात्र असते, कारण ते त्यांच्या दृष्टीपलीकडे असते. आणि ते ज्या जगाविषयी जागे असतात, कर्ता, कर्म आणि फळ यांचे जग, ते मुनीसाठी एक रात्र असते. त्या रात्रीत ते जणू झोपेत स्वप्न पाहत असतात. मुनी जगाविषयी बधिर नसतो. इतर सर्वांना दिसतात त्याच गोष्टी त्यालाही दिसतात; फक्त त्या त्याला धरून ठेवत नाहीत. गोंगाटाच्या घरात झोपलेल्या आईचा विचार करा. वाहनांचे आवाज आणि माणसांचे बोलणे तिला जागे करत नाहीत, पण बाळाच्या अगदी बारीक रडण्यानेही ती जागी होते. आपण कशासाठी जागे होतो, त्यावरून आपल्याला कशाची ओढ आहे ते कळते. या क्षणी अर्जुन राज्य आणि आप्त, निंदा आणि पाप यांविषयी पूर्ण जागा आहे. या सगळ्याच्या खाली जे आहे, त्याविषयी जागे व्हायला श्रीकृष्ण त्याला सांगतात.
समुद्रासारखा
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप: प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ 70॥
स्थितप्रज्ञाचे आपले चित्र श्रीकृष्ण या अध्यायातल्या शांतीच्या महान उपमेने पूर्ण करतात. “नद्या समुद्रात येऊन मिळतात, तरी तो भरलेलाच राहतो, आपल्या जागेवरून ढळत नाही. तशा सर्व कामना ज्ञानी माणसात येऊन शिरतात, आणि त्याला शांती मिळते. कामनांच्या मागे धावणाऱ्याला ती मिळत नाही.” तळे प्रत्येक पावसात फुगते, आणि प्रत्येक उन्हाळ्यात आटते. समुद्र सगळ्या नद्या पोटात घेतो, तरी तो जराही अधिक भरत नाही. जग ज्या ज्या गोष्टी पुढे करते, त्या ज्ञानी माणसासमोरही येतात. त्या आत येतात, पण त्याच्या मनाची पातळी ना वाढवतात, ना कमी करतात. दोन श्लोकांनंतर अध्याय संपतो. जो सगळ्या लालसा सोडतो, आणि “मी” आणि “माझे” यांपासून मुक्त होऊन जगतो, त्याला शांती मिळते. हीच ब्रह्मस्थिती; ती प्राप्त झाली की माणूस पुन्हा कधी मोहात पडत नाही. ब्रह्म हे उपनिषदांनी सर्व गोष्टींमागच्या एकमेव सत्याला दिलेले नाव आहे. तेच प्रत्येक प्राण्यात त्याचा अंतरात्मा होऊन वसते. त्यात स्थिर होणे म्हणजे त्या मूळ आधारावर उभे राहून जगणे; अहंकार आणि त्याच्या हव्यासांवर नव्हे. जो अंतकाळीसुद्धा त्यात स्थिर राहतो, तो ब्रह्मपदाच्या शांतीत विलीन होतो.