भगवद्गीता
अध्याय ४ (ज्ञान कर्म संन्यास योग)
श्रीभगवानुवाच । बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ 5॥
हा अध्याय ज्ञानाचा आहे: ज्ञान कर्माला त्याच्या बंधनांतून कसे मुक्त करते, त्याचा. फळाची लालसा न ठेवता, अर्पण म्हणून आपले कर्तव्य कर, असे श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले आहे. आता ते सांगतात, की ही शिकवण किती जुनी आहे. फार पूर्वी त्यांनी ती सूर्यदेवाला दिली, आणि मानवजातीच्या आद्य पूर्वजांमार्फत ती एका राजाकडून दुसऱ्या राजाकडे चालत आली. दीर्घ काळात ती लुप्त झाली. आज त्यांनी ती पुन्हा सांगितली आहे, आपल्या भक्ताला आणि मित्राला, अर्जुनाला. अर्जुन बुचकळ्यात पडतो. श्रीकृष्णांचा जन्म तर अर्जुनाच्याच काळात झाला; आणि सूर्य जगाच्या आरंभापासून तळपतो आहे. मग श्रीकृष्णांनी सूर्याला शिकवण कशी दिली? “अर्जुना, माझे अनेक जन्म होऊन गेले, आणि तुझेही. ते सारे मला ठाऊक आहेत; तुला ते ठाऊक नाहीत.” याचे उत्तर असे: हा श्रीकृष्णांचा पहिला जन्म नव्हे. अर्जुनाच्या शेजारी उभा असलेला हा माणूस जन्मण्याआधीही श्रीकृष्ण होते, आणि त्या दूरच्या भूतकाळात त्यांनी ही शिकवण दिली. अर्जुनानेही, प्रत्येक आत्म्याप्रमाणे, एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जात अनेक जन्म घेतले आहेत. फरक इतकाच, की अर्जुन आपले जन्म विसरला आहे, आणि श्रीकृष्णांना प्रत्येक जन्म आठवतो; कारण ते आपल्यासारखे जन्माने बांधलेले नाहीत. इथे ते उघडपणे सांगतात, की ते अर्जुनाच्या शेजारचे केवळ मित्र नाहीत, त्याहून बरेच काही आहेत.
जेव्हा जेव्हा धर्म क्षीण होतो
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ 7॥
आपले जन्म कोणत्या प्रकारचे आहेत, ते श्रीकृष्ण समजावतात. “मी अजन्मा आहे, आणि माझे अस्तित्व कधीच क्षीण होत नाही. मी सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे. तरीही माझ्या स्वतःच्या प्रकृतीला अधीन ठेवून, मी आपल्या सामर्थ्याने जन्म घेतो.” मग ते कारण सांगतात, गीतेतल्या एका अत्यंत प्रसिद्ध श्लोकात. “अर्जुना, जेव्हा जेव्हा धर्माला ग्लानी येते, आणि अधर्म डोके वर काढतो, तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला प्रकट करतो.” धर्म म्हणजे जगाची योग्य व्यवस्था, आणि त्या व्यवस्थेत प्रत्येकाचे कर्तव्य. अधर्म म्हणजे त्याच्या उलट: अन्याय, असत्य, बलवानांनी दुबळ्यांना छळणे. जग चुकीच्या वाटेने जात असताना श्रीकृष्ण दूर उभे राहत नाहीत. तोल पुरेसा ढळला, की ते स्वतः जगात उतरतात. हीच अवताराची कल्पना. अवतार म्हणजे “खाली उतरणे”: ईश्वराने सजीव रूप घेऊन जगात येणे. परंपरा असे अनेक अवतार मानते. सर्वांत परिचित यादीत दहा अवतार आहेत; त्यांत रामायण महाकाव्याचे नायक राम आहेत, आणि स्वतः श्रीकृष्णही. जो अजन्मा आहे, तो जन्म कसा घेतो? दोन मोठे आचार्य याचे वेगवेगळे उत्तर देतात. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांच्या मते एकच सत्य पूर्णपणे खरे आहे. ते म्हणतात, ईश्वर आपल्या मायेने शरीर धारण करतो. माया म्हणजे गोष्टी भासवण्याची त्याची शक्ती. म्हणून तो आपल्यासारखा जन्मलेला दिसतो, पण खरे पाहता जन्माने बांधलेला नसतो. रामानुजाचार्यांनी सगुण ईश्वराच्या प्रेमळ भक्तीची शिकवण दिली. त्यांच्या मते हा जन्म खरा आहे; पण ईश्वर तो स्वतःच्या इच्छेने घेतो, आणि आपले दिव्यत्व जराही सोडत नाही. मुख्य मुद्द्यावर मात्र दोघांचे एकमत आहे. आपण जन्मतो, कारण आपली पूर्वीची कर्मे आपल्याला परत आणतात; तो जन्मतो, कारण तो स्वतः यायचे ठरवतो. आपले मूल संकटात आहे हे पाहून रस्त्यावर धाव घेणाऱ्या आईचा किंवा वडिलांचा विचार करा. त्यांना कुणी भाग पाडत नाही; प्रेम त्यांना धावायला लावते. अर्जुनासाठी हा श्लोक त्याच्या स्वतःच्या युद्धाचाही अर्थ सांगतो. तो अशा रणांगणावर उभा आहे, जिथे धर्माला मोठी ग्लानी आली आहे; आणि त्याचा रथ हाकणारा मित्र म्हणजे अशा वेळी येणारा तोच ईश्वर आहे.
युगायुगांत
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ 8॥
आपण का येतो, ते श्रीकृष्ण सांगतात. “सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी, दुष्कर्म करणाऱ्यांचा नाश करण्यासाठी, आणि धर्माची पुन्हा भक्कम स्थापना करण्यासाठी मी युगायुगांत जन्म घेतो.” ही तीन उद्दिष्टे एकमेकांशी जोडलेली आहेत. सज्जन म्हणजे जे सदाचाराने जगतात आणि त्यापायी दुःख सोसतात. दुष्कर्मी म्हणजे त्यांना छळणारे. पहिले सुरक्षित झाले, आणि दुसरे इजा करू शकेनासे झाले, की धर्माची पुन्हा स्थापना होते. युग म्हणजे जुन्या भारतीय कालगणनेतला जगाचा एक मोठा कालखंड. युगे सरतात तसा धर्म दुबळा होत जातो, आणि म्हणून श्रीकृष्ण पुन्हा पुन्हा येतात. रामानुजाचार्य पहिल्या उद्दिष्टाचा अर्थ मोठ्या कोमलतेने लावतात. ते म्हणतात, इथले सज्जन म्हणजे असे भक्त, जे ईश्वराच्या दर्शनासाठी इतके आसुसलेले असतात, की त्याला पाहिल्याशिवाय जगणे त्यांना असह्य होते. त्यांना दर्शन देऊन, आपल्या लीला पाहू देऊन, आणि त्यांच्याशी बोलून तो त्यांचे रक्षण करतो. हा श्लोक अर्जुनाला दिलेले वचनही आहे. तो ज्या अन्यायाला तोंड देत आहे, तो खरा आहे; आणि त्याच्या शेजारी असलेली मदतही तितकीच खरी आहे. श्रीकृष्ण या युद्धात स्वतः लढत नाहीत. ज्याचे कर्तव्य लढणे आहे, त्याला ते मार्ग दाखवतात.
जो जसा येईल, तसा
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश: ॥ 11॥
श्रीकृष्णांचे दिव्य जन्म आणि कर्मे जो खऱ्या अर्थाने जाणतो, तो मृत्यूनंतर पुन्हा जन्मत नाही; तो त्यांच्याकडे येतो, असे ते म्हणतात. या वाटेने अनेक जण आले आहेत. आसक्ती, भय आणि क्रोध यांतून ते मुक्त झाले. श्रीकृष्णांत रमून, त्यांचा आश्रय घेऊन, ते ज्ञानाने शुद्ध झाले; ज्ञान हेच एक तप आहे. आणि ते श्रीकृष्णांच्या स्वरूपाला पोहोचले. आपल्याला शोधणाऱ्या सर्वांना आपण कसा प्रतिसाद देतो, ते मग श्रीकृष्ण सांगतात. “माणसे ज्या प्रकारे माझ्याकडे येतात, त्याच प्रकारे मी त्यांना भेटतो. अर्जुना, सर्व प्रकारे माणसे माझ्याच वाटेने चालतात.” या श्लोकामागे एक प्रश्न आहे. ईश्वर काहींना आपल्या स्वरूपात घेतो आणि इतरांना नाही, तर त्याचे कुणी लाडके आहेत का? शंकराचार्य नेमकी हीच शंका उपस्थित करतात, आणि उत्तर देतात: नाही. जो ज्यासाठी येतो, ते ईश्वर त्याला देतो. ज्यांना आपल्या कर्मांची फळे हवी असतात, त्यांना ती फळे मिळतात. जे फळांसाठी नव्हे, तर मुक्तीसाठी कर्म करतात, त्यांना ज्ञान मिळते. जे आधीच जाणतात, आणि ज्यांनी सर्वस्वाचा त्याग केला आहे, त्यांना खुद्द मुक्ती मिळते. संकटात सापडलेले संकटातून सुटतात. आवडीमुळे, नावडीमुळे किंवा मोहामुळे ईश्वर कुणाचीही बाजू घेत नाही. श्लोकाची दुसरी ओळ हे वर्तुळ आणखी मोठे करते. माणसे कशासाठीही धडपडोत, कोणतेही कर्म करोत, ती त्या एकाच ईश्वराच्या वाटेने चालत असतात; तो प्रत्येक रूपात उपस्थित आहे, असे शंकराचार्य म्हणतात. रामानुजाचार्य हा श्लोक भक्तांना दिलेले वचन मानतात. भक्त ज्या रूपात ईश्वराची कल्पना करतात, आणि ज्या रूपासाठी आसुसतात, त्याच रूपात तो त्यांना दर्शन देतो. गावातल्या एका विहिरीचा विचार करा. एक स्त्री पेला घेऊन येते, दुसरी कळशी, तिसरी मोठा हंडा. विहीर प्रत्येकीचे भांडे त्यात मावेल तितके भरते. विहिरीचे पेल्यापेक्षा हंड्यावर जास्त प्रेम नसते; कोण किती पाणी नेते, हे ज्याच्या-त्याच्या भांड्यावर ठरते. असा वाचला, तर हा श्लोक कोणत्याही साधकाला परत पाठवत नाही. जो जिथे उभा आहे, तिथेच ईश्वर त्याला भेटतो.
पूर्वजांसारखे कर्म कर
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभि: । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वै: पूर्वतरं कृतम् ॥ 15॥
आपल्या कामाला यश हवे असणारे लोक देवतांची उपासना करतात, असे श्रीकृष्ण पुढे सांगतात; कारण माणसांच्या या जगात असे यश लवकर मिळते. चार वर्ण श्रीकृष्णांनीच निर्माण केले: पुरोहित आणि शिक्षक, योद्धे आणि राज्यकर्ते, व्यापारी आणि शेतकरी, आणि श्रमिक. गुण आणि कर्म यांनुसार, म्हणजे प्रत्येकाच्या जन्मजात गुणांनुसार आणि त्या गुणांना साजेशा कामानुसार, त्यांनी ही विभागणी केली. हे वर्ण त्यांनी निर्माण केले असले, तरी अर्जुनाने त्यांना कर्म न करणारे आणि कधीच न बदलणारे असे जाणावे. काम घडते, पण कर्ता जसा कामात अडकतो, तसे ते त्यात अडकत नाहीत. कर्मे त्यांना डागाळत नाहीत, कारण त्यांना कर्मांच्या फळांतून काहीच नको असते. जो त्यांना असे जाणतो, तोही कर्माने बांधला जात नाही. “हे जाणूनच, मुक्तीची आस धरणाऱ्या पूर्वीच्या साधकांनीही कर्म केले. म्हणून तूही, पूर्वजांनी पूर्वी केले तसे, कर्म कर.” मुक्तीची आस धरणाऱ्यांना मोक्ष हवा होता: जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटका. त्यांनी सारी कर्मे सोडून दिली असतील, असे आपल्याला वाटेल. पण त्यांनी तसे केले नाही. ईश्वर करतो तसे, लालसा न ठेवता, त्यांनी कर्म केले; आणि त्यांच्या कामाने ते बांधले गेले नाहीत. अर्जुनाला काही नवे करून पाहायला सांगितलेले नाही; फक्त एका जुन्या वाटेने चालायला सांगितले आहे.
जे मिळेल त्यात समाधान
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सर: । सम: सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ 22॥
कर्म म्हणजे काय, आणि अकर्म म्हणजे काय? याविषयी ज्ञानीसुद्धा गोंधळतात, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. मग ते एक कोडे घालतात: ज्ञानी कर्मात अकर्म पाहतात, आणि अकर्मात कर्म. दोन माणसांचा विचार करा. एक जण दिवसभर रिकामा बसलेला असतो, पण त्याच्या मनात बेत, डूख आणि हव्यास घुसळत असतात. तो निष्क्रिय दिसतो, तरी बांधून टाकणाऱ्या कर्माने भरलेला असतो. दुसरी एक स्त्री दिवसभर आपले कर्तव्य करत राहते, आणि त्यातून स्वतःसाठी काहीच मागत नाही. ती सतत कामात असते, पण आतून शांत असते, आणि तिचे कोणतेही काम तिला बांधत नाही. तिची कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीत जळून जातात, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. “जे न मागता मिळेल त्यात संतुष्ट, द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला, मत्सर नसलेला, आणि यशात व अपयशात सारखा राहणारा: असा माणूस कर्म करूनही बांधला जात नाही.” द्वंद्वे म्हणजे ऊन-थंडी, सुख-दुःख, स्तुती-निंदा अशा जोड्या: आपल्याला इकडून तिकडे ओढणारे चढ-उतार. मत्सर नसणे म्हणजे आपल्या वाट्याची तुलना दुसऱ्याच्या वाट्याशी न करणे. जे मिळेल त्यात समाधान म्हणजे आळस नव्हे. काम पूर्ण मन लावून करणे, आणि त्यानंतर जे येईल ते तक्रार न करता स्वीकारणे, असा त्याचा अर्थ. शेतकरी जसा काळजीपूर्वक पेरणी करतो, आणि मग पडेल तसा पाऊस स्वीकारतो, तसे.
सर्व काही ब्रह्म
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ 24॥
जो मुक्त आहे आणि ज्ञानात स्थिर आहे, त्याने अर्पण म्हणून केलेल्या कर्माची बंधने पूर्णपणे विरघळून जातात, असे श्रीकृष्णांनी सांगितले आहे. आता ते त्या आंतरिक अर्पणाचे सार सांगणारा श्लोक देतात. “अर्पण ब्रह्म, आहुती ब्रह्म; ती ओतणाराही ब्रह्म, आणि ज्या अग्नीत ती ओतली जाते, तो अग्नीही ब्रह्म. जो प्रत्येक कर्मात ब्रह्म पाहतो, तो ब्रह्मपदालाच पोहोचतो.” हा श्लोक वैदिक यज्ञावर रचलेला आहे. यज्ञात पुरोहित पळीने आहुती, म्हणजे तुपाची भेट, पवित्र अग्नीत ओततो. ब्रह्म हे उपनिषदांनी सर्व गोष्टींमागच्या एकमेव सत्याला दिलेले नाव. श्लोक या विधीचा प्रत्येक भाग घेतो: पळी, तूप, अग्नी, अर्पण करणारा आणि अर्पणाची क्रिया; आणि प्रत्येकाला ब्रह्म म्हणतो. गाठायचे ध्येयही ब्रह्मच. याचा अर्थ काय? असे पाहणारा माणूस आपल्या कामाचे “मी”, “माझे कर्म” आणि “मला काय मिळणार” असे तुकडे पाडत नाही. कामाचा प्रत्येक भाग त्या एकाच सत्यात असतो; म्हणून वेगळ्या कर्त्याला बांधायला काहीच उरत नाही. भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य पुढे म्हणतात, की ज्ञानमार्गासाठी असे काम सोडावे लागत नाही. या रीतीने केलेले कामच आत्म्याला जाणण्याचा एक मार्ग होते. पळी किंवा अग्नी दिसणे थांबावे, असे कुणालाच सांगितलेले नाही. बदलते ती रोजच्या कृतींकडे पाहण्याची दृष्टी. अनेक हिंदू घरांत जेवणापूर्वी हा श्लोक म्हटला जातो. अन्न, खाणारा आणि खाण्याची क्रिया, सारेच अर्पण होते, आणि रोजचे जेवण यज्ञ होते. मग श्रीकृष्ण यज्ञाचे अनेक प्रकार सांगतात. काही जण देवांची उपासना करतात. काही इंद्रियांचा संयम करतात; काही प्राणायाम करतात. काही धनाचे दान करतात, तप करतात, योग साधतात, किंवा वेदांचे अध्ययन करतात. हे सारे यज्ञ कर्मातून जन्मतात, आणि सारे ज्ञानाकडे नेतात. धनाच्या यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे, असे ते म्हणतात.
गुरूच्या पायाशी शिक
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिन: ॥ 34॥
हे ज्ञान कुठे मिळते? शिकण्याविषयीच्या गीतेतल्या एका अतिशय प्रसिद्ध श्लोकात श्रीकृष्ण याचे उत्तर देतात. “नमस्कार करून, प्रश्न विचारून आणि सेवा करून ते ज्ञान जाणून घे. ज्यांनी सत्य पाहिले आहे, ते ज्ञानी तुला हे ज्ञान शिकवतील.” साधकाने कोणत्या तीन गोष्टी घेऊन यावे, ते हा श्लोक सांगतो. शंकराचार्य प्रत्येकीचा अर्थ समजावतात. नमस्कार, म्हणजे प्रणिपात, हा साष्टांग नमस्कार: गुरूच्या पायाशी पूर्ण लवलेले शरीर. प्रश्न म्हणजे खरे प्रश्न: बंधन कसे येते, मुक्ती कशी मिळते, ज्ञान काय आणि अज्ञान काय? सेवा म्हणजे गुरूच्या गरजांची काळजी घेणे. अशा नम्रतेने प्रसन्न होऊन गुरू ज्ञान देतात. “ज्ञानी” एवढेच न म्हणता “ज्यांनी सत्य पाहिले आहे” असेही का म्हटले? शंकराचार्य सांगतात: काही जणांकडे ज्ञान असते, पण सत्य जसे आहे तसे त्यांनी पाहिलेले नसते. जे खरोखर पाहतात, अशा तत्त्वदर्शींनी शिकवलेले ज्ञानच आपले काम करते. या तिन्ही गोष्टी एकत्रच हव्यात. प्रश्नांविना नम्रता असली, तर माणूस अनुयायी होतो, ज्ञाता नव्हे. नम्रतेविना प्रश्न असले, तर तो वादपटू होतो: जिंकण्यासाठी वाद घालणारा. सेवेमुळे शिष्य गुरूच्या सहवासात पुरेसा काळ राहतो, आणि शिकवण रोजच्या जगण्यात उतरलेली दिवसेंदिवस पाहतो. प्रश्न विचारण्यासाठी संस्कृतमध्ये परिप्रश्न हा शब्द आहे. त्याचा अर्थ, विषय स्पष्ट होईपर्यंत चहूबाजूंनी, सर्व अंगांनी विचारणे. रामानुजाचार्य हा श्लोक खुद्द अर्जुनासाठी वाचतात. शिकवलेले कर्म तो करत राहिला, तर हे ज्ञान कालांतराने त्याला स्पष्ट होईल. तो खरोखर काय विचारतो आहे, हे ज्ञानी लोकांनी ओळखले, की ते त्याला शिकवतील. कुंभाराकडे शिकायला आलेल्या एका मुलाचा विचार करा. तो जमीन झाडतो, माती आणतो, पाहतो, आणि प्रश्न विचारतो. वर्षामागून वर्ष कुंभार त्याला ते दाखवतो, जे कोणताही लिखित नियम दाखवू शकत नाही: माती तयार होते, त्या क्षणी हाताला जाणवणारा तिचा स्पर्श. अर्जुनाने या वाटेवर आधीच चालायला सुरुवात केली आहे. शिष्य म्हणून त्याने श्रीकृष्णांना वंदन केले आहे, आणि प्रत्येक वळणावर त्यांना प्रश्न विचारले आहेत.
ज्ञानाचा अग्नी
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्नि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ 37॥
हे ज्ञान लाभले, की अर्जुन पुन्हा अशा मोहात पडणार नाही, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. त्या ज्ञानाने तो सर्व प्राणी आधी स्वतःत, आणि मग श्रीकृष्णांत पाहील. तो सगळ्या पाप्यांमधला सर्वांत मोठा पापी असला, तरी ज्ञानाची नाव त्याला प्रत्येक पापाच्या पलीकडे नेईल. “अर्जुना, धगधगता अग्नी जसा लाकडांची राख करतो, तसा ज्ञानाचा अग्नी सर्व कर्मांची राख करतो.” इथे ज्ञान म्हणजे पुस्तकी विद्या नव्हे. ते सत्याचे प्रत्यक्ष दर्शन आहे: आपण आत्मा आहोत; शरीर, मन किंवा कर्ता नव्हे. इथे कर्मे म्हणजे कर्मांचा साठा: पूर्वीच्या कृतींनी मागे ठेवलेले ठसे, ज्यांतला प्रत्येक आपले फळ देण्याची वाट पाहत असतो. उपमा पूर्ण आहे. अग्नी लाकडांची निवडानिवड करत नाही; तो सगळी लाकडे घेतो. तसे ज्ञान पूर्वकर्मांचे असे एकही बी शिल्लक ठेवत नाही, ज्याला अंकुर फुटू शकेल. शंकराचार्य एक मर्यादा सांगतात. ज्या कर्मांना अजून फळ यायला सुरुवात झालेली नाही, ती ज्ञान जाळून टाकते; या जन्मातली आणि अनेक पूर्वजन्मांतली. पण ज्या कर्मांनी हे सध्याचे शरीर घडवले आहे, ती आपला मार्ग पूर्ण करतात; हे जीवन जगूनच ती संपतात. आधीच सुटलेल्या बाणाचा विचार करा: तो खाली पडेपर्यंत उडतच राहतो. म्हणून ज्ञान आल्यावरही ज्ञानी माणूस जगत राहतो; पण पुढचा कोणताही जन्म त्याची वाट पाहत नसतो. म्हणून हा श्लोक एक आश्वासन आहे. लढलो तरी पाप, पळालो तरी पाप, या विचाराने अर्जुन दबून गेला होता. कर्मांचा कोणताही भार या अग्नीच्या आवाक्याबाहेर नाही. माणसाला मुक्त करते ते प्रत्येक कर्ज एकेक करून फेडणे नव्हे, तर सत्य पाहणे. एका माणसाचा विचार करा. वर्षानुवर्षे त्याला स्वप्न पडते आहे, की आपल्यावर मोठे कर्ज आहे. ते फेडण्यासाठी तो स्वप्नात राबतो, चिंता करतो. जाग आल्यावर तो ते कर्ज फेडत नाही. केवळ जाग येणेच ते कर्ज संपवते.
शांतीकडे नेणारी श्रद्धा
श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्पर: संयतेन्द्रिय: । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ 39॥
हे ज्ञान कुणाला मिळते? जगात त्याच्यासारखे पवित्र करणारे दुसरे काही नाही, असे श्रीकृष्ण म्हणतात; आणि योगात परिपूर्ण झालेल्याला ते कालांतराने आपल्या आतच सापडते. मग साधकाला काय लागते, हे ते सांगतात. “ज्याच्याजवळ श्रद्धा आहे, जो त्यात तत्पर आहे, आणि ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत, त्याला ज्ञान मिळते. ते मिळाले, की तो लवकरच परम शांतीला पोहोचतो.” श्रद्धा म्हणजे आंधळा विश्वास नव्हे. सुरुवात करण्याइतका भरवसा, म्हणजे श्रद्धा. पुरावा दिसण्याआधी विद्यार्थी चांगल्या गुरूवर ठेवतो, तसा भरवसा. तो नसता, तर कुणी शिकायला बसलेच नसते. इथे तत्पर असणे म्हणजे ध्येयाला स्वतःला पूर्णपणे वाहून घेणे. इंद्रियांवरचा ताबा मनाला भरकटू देत नाही. पोहायला शिकणाऱ्या एखाद्या मुलीचा विचार करा. पाणी तुला तरंगत ठेवेल, असे सांगणाऱ्या शिक्षकावर तिला भरवसा ठेवावा लागतो; सराव चालू ठेवावा लागतो; आणि घाबरून हातपाय झाडणे टाळावे लागते. मग एक दिवस ती तरंगू लागते. ज्ञानही असेच येते; आणि त्याच्याबरोबर अशी शांती येते, जी गोष्टी कशा घडतात यावर अवलंबून नसते.
संशयी माणसाचा नाश
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मन: ॥ 40॥
श्रीकृष्ण दुसरी बाजू सांगतात: ज्याच्यात यांपैकी काहीच नाही, तो माणूस. “ज्याला ज्ञान नाही, श्रद्धा नाही, आणि ज्याचे मन संशयाने भरलेले आहे, तो नाश पावतो. संशयी माणसाला हे जग नाही, परलोक नाही, आणि कोणतेही सुख नाही.” श्रीकृष्ण ज्या संशयाविषयी बोलतात, तो प्रामाणिकपणे प्रश्न विचारणे नव्हे. अर्जुन संपूर्ण गीताभर त्यांना प्रश्न विचारतो, आणि त्याला उत्तरे मिळतात. हा संशय कधीच शमत नाही; तो कशावरच विश्वास ठेवत नाही, आणि म्हणून कधी सुरुवातच करत नाही. शंकराचार्य तिघांत हाच सर्वांत वाईट मानतात; अज्ञान आणि अश्रद्धा यांच्याहूनही वाईट. कारण संशयी माणूस हे जग, परलोक आणि सुख यांच्याविषयीसुद्धा संशय घेऊ शकतो. सोप्या शब्दांत: अज्ञानी शिकू शकतो, अश्रद्ध माणूस विश्वास ठेवायला शिकू शकतो, पण संशयी माणूस प्रत्येक उत्तर परतवून लावतो. नदीकाठी उभ्या असलेल्या एका माणसाचा विचार करा. प्रत्येक नावेविषयी, आणि चालत पलीकडे जाता येईल अशा प्रत्येक उथळ जागेविषयी त्याला संशय असतो. तो कधीच पलीकडे जात नाही; आणि काठावरही तो निवांत राहू शकत नाही, कारण त्याविषयीही त्याला संशय असतो. अशा रीतीने तो दोन्ही किनारे गमावतो, हे जीवन आणि पुढचे; आणि दोन्हीकडे त्याला शांती मिळत नाही.
संशय छेदून उठ
तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मन: । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ 42॥
श्रीकृष्ण अध्यायाचा समारोप करतात. ज्याने योगाद्वारे कर्मांचा त्याग केला आहे, ज्ञानाने संशय छेदला आहे, आणि जो आत्मसंयमी आहे, त्याला कर्म बांधत नाही. “म्हणून अज्ञानातून जन्मलेला, तुझ्या हृदयातला हा संशय ज्ञानाच्या तलवारीने छेदून टाक. अर्जुना, योगात स्थिर हो. उठ!” हा संशय म्हणजे अर्जुनाने धनुष्य टाकल्यापासून मनात वागवलेला गोंधळ: लढणे योग्य आहे का? कर्मापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ आहे का? तो अज्ञानातून, आत्मा न जाणल्यामुळे, जन्मला आहे. तलवार दोरी कापते, तसे ज्ञान त्याला कापते. मग उरतो तो कर्मयोग, स्वच्छ मनाने केलेला. शेवटचा शब्द म्हणजे श्रीकृष्णांनी सुरुवातीला दिलेलीच हाक: उठ. पण आता ती हाक ज्ञानावर उभी आहे; केवळ योद्ध्याच्या प्रतिष्ठेवर नव्हे.