भगवद्गीता
अध्याय ६ (ध्यान योग)
श्रीभगवानुवाच । अनाश्रित: कर्मफलं कार्यं कर्म करोति य: । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रिय: ॥ 1॥
हा अध्याय ध्यानाविषयी आहे, म्हणजे मनाच्या योगाविषयी. दोन सैन्यांच्या मध्ये रथात बसलेल्या अर्जुनाने विचारले होते: कर्म सोडून संन्याशासारखे जगावे का? फळाची लालसा न ठेवता केलेले कर्म हाच अधिक चांगला मार्ग, असे श्रीकृष्णांनी उत्तर दिले होते. आता खरा संन्यासी कोण, हे ते सांगतात. “कर्माच्या फळावर विसंबून न राहता जो करायला हवे ते कर्म करतो, तोच संन्यासी, आणि तोच योगी. ज्याने यज्ञाचा अग्नी विझू दिला तो नव्हे, आणि जो काहीच कर्म करत नाही तोही नव्हे.” योगी म्हणजे योगाची साधना करणारा. योग म्हणजे माणसाला परमतत्त्वाशी, ईश्वराशी जोडणारी साधना. गीतेत त्याचा पहिला अर्थ आहे लालसेविना केलेले कर्म; या अध्यायात मात्र त्याचा मुख्य अर्थ होतो मन शांत करणे. त्या काळी गृहस्थ वेदांनी सांगितलेल्या रोजच्या आहुतींसाठी घरात पवित्र अग्नी राखत. संन्यास घेणारा तो अग्नी विझू देई, आणि सारे विधी सोडून देई. श्रीकृष्ण म्हणतात, असा बाहेरचा त्याग पुरेसा नाही. सोडायचे ते आत असते. लोक ज्याला संन्यास म्हणतात, तोच योग, असे ते म्हणतात; कारण स्वतःच्या इच्छांसाठी मन जे बेत रचते, ते सोडल्याशिवाय कुणीच योगी होत नाही. योगाकडे चढू पाहणाऱ्यासाठी कर्म हीच वाट. जो चढून गेला, त्याच्यासाठी शांती हीच वाट. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य नोंदवतात, की हा श्लोक कर्म करणाऱ्याची स्तुती करतो; पण शास्त्रांनी सांगितलेल्या खऱ्या संन्याशाचा संन्यास तो नाकारत नाही.
स्वतःला वर उचल
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन: ॥ 5॥
श्रीकृष्ण आता गीतेतली एक अतिशय प्रसिद्ध ओळ सांगतात. “स्वतःच्या प्रयत्नाने स्वतःला वर उचल. स्वतःला खाली बुडू देऊ नकोस. कारण तूच तुझा मित्र आहेस, आणि तूच तुझा शत्रू.” भारतीय विचार माणसात दोन “मी” पाहतो. एक म्हणजे आत्मा: प्रत्येक प्राण्याच्या गाभ्यातली अमर जाणीव. तो चढत नाही, आणि पडतही नाही. दुसरा म्हणजे रोजच्या जीवनातला आपण; त्याचे मन वर चढू शकते, किंवा खाली बुडू शकते. हा श्लोक त्या दुसऱ्याविषयी बोलतो. या दोनच छोट्या ओळींत मूळ संस्कृतात “आत्मा” हा शब्द सात वेळा येतो. जणू श्लोक सांगतो: सारे काही तुझ्यावरच आहे, दुसऱ्या कुणावर नाही. शंकराचार्य एक चित्र देतात. माणूस संसारसागरात, म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्याच्या समुद्रात बुडाला आहे, आणि त्याला स्वतःलाच बाहेर यायचे आहे. दुसरे कुणीही त्याला बाहेर काढू शकत नाही. प्रेमळ नातेवाईकसुद्धा स्नेहाच्या पाशांनी आपल्याला बांधून ठेवू शकतो, असे ते म्हणतात. आणि बाहेरचा शत्रूसुद्धा आपले नुकसान करतो, तेही आपणच पूर्वी जे घडवून आणले त्यामुळेच. हा अहंकार नव्हे. अर्जुनाला गुरू लाभले आहेत, आणि तो त्यांचे ऐकतो आहे. गुरू वाट दाखवू शकतो; चालायचे मात्र शिष्यालाच असते. दारू सोडू पाहणाऱ्या एखाद्या माणसाचा विचार करा. मित्र त्याला मदत करू शकतात, डॉक्टर सल्ला देऊ शकतात. पण रोज संध्याकाळी निवड त्याचीच असते. अर्जुनासाठी हा श्लोक प्रश्न पुन्हा त्याच्याच हाती सोपवतो. घटनांच्या रेट्याने आपण न टळणाऱ्या पापाकडे ढकलले जात आहोत, असे त्याला वाटत होते. श्रीकृष्ण त्याला सांगतात: तुझ्याविरुद्ध सैन्य घेऊन उभा असलेला तुझा चुलतभाऊ दुर्योधन तुला वर नेत नाही, की बुडवत नाही; हे युद्धही नाही. तुझे स्वतःचे मनच तुला वर नेते, किंवा बुडवते.
आतला मित्र, आतला शत्रू
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जित: । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्ते तात्मैव शत्रुवत् ॥ 6॥
माणूस स्वतःचाच मित्र कधी असतो, आणि शत्रू कधी? श्रीकृष्ण समजावतात. “ज्याने स्वतःला स्वतःच जिंकले आहे, तो स्वतःच स्वतःचा मित्र असतो. पण ज्याने स्वतःला जिंकलेले नाही, तो स्वतःच शत्रूसारखा स्वतःशी वैराने वागतो.” जिंकायचे असते ते शरीर आणि इंद्रिये. कठोपनिषद या प्राचीन उपनिषदात याचे एक चित्र आहे. इंद्रिये म्हणजे घोडे, मन म्हणजे लगाम, आणि बुद्धी म्हणजे सारथी. शिकवलेले आणि आवरलेले घोडे रथ योग्य ठिकाणी नेतात. मोकाट सोडले, तर ते रथ खड्ड्यात ओढतात. घोडे दोन्हीकडे तेच असतात; फरक असतो तो लगाम कुणाच्या हातात आहे, याचा. मग स्वतःला जिंकलेला माणूस कसा असतो, ते श्रीकृष्ण दाखवतात. थंडी-उष्णता, सुख-दुःख, मान-अपमान यांत तो शांत राहतो. ज्ञानाने, आणि त्या ज्ञानाच्या जिवंत अनुभवाने तो तृप्त असतो. तो अविचल असतो, आणि इंद्रिये त्याच्या ताब्यात असतात. मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोन्याचा तुकडा त्याला सारखेच वाटतात. याहूनही श्रेष्ठ तो, ज्याची सद्भावना माणसागणिक बदलत नाही. हितचिंतक असो वा मित्र, शत्रू असो वा नातलग, तटस्थ असो वा मध्यस्थ, नकोसा वाटणारा असो, सज्जन असो वा पापी, सर्वांना तो एकाच मनाने भेटतो. इतर त्याचे कोण आहेत, किंवा त्याच्याशी कसे वागतात, यावरून तो त्यांच्याकडे कसे पाहायचे ते ठरवत नाही.
एकांतात, शांत जागी
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थित: । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रह: ॥ 10॥
हे चित्र रेखाटून झाल्यावर श्रीकृष्ण साधनेकडे वळतात. इथे योगाचा अर्थ अधिक नेमका होतो: ध्यान, म्हणजे एकवटलेले मन परमतत्त्वावर स्थिर ठेवणे. “योग्याने एकांत जागी, एकट्याने राहावे. मन आणि शरीर ताब्यात ठेवावे, कशाचीही आशा धरू नये, काहीही संग्रह करू नये, आणि मन सतत योगात ठेवावे.” प्रत्येक अट एकेक अडथळा दूर करते. एकांतामुळे संगतीची आणि गप्पांची ओढ उरत नाही. आशा न धरणे म्हणजे कुठल्या लाभाच्या अपेक्षेने ध्यानाला न बसणे. संग्रह न करणे म्हणजे जपत बसावे, काळजी करावी, असे काहीच जवळ नसणे. या सगळ्या मिळून अशी स्थिती तयार होते, जिथे मन आत वळू शकते. वाऱ्याने आणि पाण्यात उतरणाऱ्या पायांनी ढवळलेले तळे गढूळ होते. ते तसेच सोडले, की गाळ खाली बसतो, आणि पाणी नितळ होते.
कसे बसावे
तत्रैकाग्रं मन: कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रिय: । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ 12॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिर: । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ 13॥
आधी आसन. ते स्वच्छ जागी असावे, स्थिर असावे, फार उंच नसावे, फार खालीही नसावे. त्यावर विधींत वापरला जाणारा पवित्र दर्भ पसरावा, त्यावर हरणाचे कातडे, आणि वर वस्त्र. “त्या आसनावर बसून त्याने मन एकाग्र करावे, मनाचे आणि इंद्रियांचे व्यापार आवरावेत, आणि आत्मशुद्धीसाठी योगाचा अभ्यास करावा. शरीर, मस्तक आणि मान सरळ ठेवून निश्चल, स्थिर बसावे. आपल्या नाकाच्या टोकाकडे दृष्टी लावावी, आणि इकडेतिकडे पाहू नये.” प्रत्येक तपशील एकाच हेतूसाठी आहे: शरीर इतके स्थिरावावे, की मनाला त्याचा विसर पडावा. अस्वस्थ शरीर मनालाही अस्वस्थ करते. शुद्धी म्हणजे अंतर्मनाची शुद्धी; त्यातल्या लालसा धुऊन निघणे. नाकाकडे पाहणे शब्दशः घ्यायचे नाही, असे शंकराचार्य समजावतात; नाकाकडे टक लावून बसायचे, असा याचा अर्थ नव्हे. त्या शब्दांचा अर्थ आहे “जणू नाकाकडे पाहत आहोत असे”: डोळे स्थिर राहतात, म्हणजे मन स्थिरावू शकते. मग श्रीकृष्ण या साधनेमागची वृत्ती सांगतात. योगी शांत आणि निर्भय होऊन बसतो. तो ब्रह्मचर्याचे व्रत पाळतो. वेदांचे अध्ययन करणारा तरुण विद्यार्थी साधेपणाने राहत असे, आणि इंद्रियसुखांपासून दूर राहत असे; त्याचा हा संयम म्हणजे ब्रह्मचर्य. योग्याचे मन परमतत्त्व म्हणून श्रीकृष्णांवर स्थिर असते. अशा रीतीने तो शांती मिळवतो: निर्वाणाची शांती, म्हणजे सगळ्या लालसा विझून जाणे. त्या शांतीचे घर श्रीकृष्णच आहेत.
अति नको, उणेही नको
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नत: । न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ 16॥
पुढचा नियम आहे मर्यादेचा. श्रीकृष्ण दोन चुकांपासून सावध करतात. “अर्जुना, जो फार खातो त्याला योग साधत नाही, आणि जो अजिबात खात नाही त्यालाही नाही. जो फार झोपतो त्याला साधत नाही, आणि जो फार जागतो त्यालाही नाही.” मग ते नियम सांगतात. ज्याचा आहार-विहार मोजका आहे, कामातले प्रयत्न मोजके आहेत, झोप आणि जागरण मोजके आहेत, त्यालाच दुःखाचा नाश करणारा योग साधतो. गीतेला शरीराचा छळ मान्य नाही. त्या काळी काही तपस्वी उपवास करून हाडांचे सापळे होत, आणि झोप टाळत. शरीराशी कठोर वागणे म्हणजेच पावित्र्य, असे त्यांना वाटे. श्रीकृष्ण ते बाजूला सारतात, आणि त्याबरोबर खादाडपणा आणि आळसही. भगवान बुद्धांनीही भोग आणि देहदंड यांच्यामधला मध्यम मार्ग शिकवला. त्यांच्याविषयी एक कथा सांगितली जाते. अति ताण घेऊन साधना करणाऱ्या एका भिक्षूला त्यांनी वीणेची आठवण करून दिली: तारा फार ताणल्या, किंवा फार ढिल्या सोडल्या, तर वीणा वाजत नाही. नीट जुळवलेली तारच संगीत देते.
इंद्रियांपलीकडचा आनंद
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वत: ॥ 21॥
ध्यानाला एक ध्येय असते, आणि आता श्रीकृष्ण त्याचे वर्णन करतात. नीट आवरलेले मन लालसेपासून मुक्त होऊन केवळ आत्म्यावर स्थिरावते. मग एक प्रसिद्ध उपमा येते: “वारा नसलेल्या जागी, निवाऱ्यात ठेवलेला दिवा जसा फडफडत नाही, तसे योगात जोडलेले, आवरलेले योग्याचे मन असते.” अभ्यासाने शांत झालेले मन शेवटी आत्म्याला, आपल्यातल्या खऱ्या “मी”ला पाहते, आणि त्यातच आनंद पावते. “इंद्रियांच्या पलीकडचा, केवळ बुद्धीला आकळणारा तो अपार आनंद तो जाणतो. त्यात स्थिर झाला, की तो सत्यापासून कधीच ढळत नाही.” इंद्रियांची सुखे वस्तूंवर अवलंबून असतात. डोळा किंवा जीभ आपल्या विषयाला भेटते, तेव्हा ती येतात, आणि विषय गेला की ती जातात. हा आनंद वेगळ्या जातीचा आहे; तो कोणत्याही वस्तूतून जन्मत नाही. त्याला बाहेरचे काहीच लागत नाही, म्हणून बाहेरचे काहीच तो हिरावून घेऊ शकत नाही. तो जाणणारी बुद्धी म्हणजे स्पष्ट पाहण्याची मनाची शक्ती; पण इथे ती आत वळलेली आणि स्थिर झालेली असते. भारतीय विचारवंत अनेकदा गाढ, स्वप्नरहित झोपेचे उदाहरण देतात. तिथे उपभोगण्यासारखे काहीच नव्हते, तरी जागे झाल्यावर आपण म्हणतो, “छान झोप लागली.” योग्याचा आनंद काहीसा तसा असतो; फक्त तो जागेपणीचा, स्वच्छ जाणिवेचा असतो. हा आनंद खरा आहे, याच्या दोन खुणा आहेत. तो मिळाला, की माणूस दुसरा कोणताही लाभ त्याहून मोठा मानत नाही. आणि त्यात स्थिर असताना मोठ्या दुःखानेही तो डळमळत नाही. मग श्लोक आपल्याच शब्दाशी खेळतो. योग म्हणजे “जोडणे”; तरी श्रीकृष्ण या योगाला वियोग म्हणतात: दुःखाशी जडलेले आपले नाते तुटणे. हा योग निश्चयाने, आणि मन खचू न देता साधावा. हे जीवनातून पळून एखाद्या गुंगीत जाणे नव्हे. ही त्या दिव्याची स्थिरता आहे; आणि तो दिवा प्रकाश देतच असतो. अर्जुन शोकाने हादरला आहे. श्रीकृष्ण त्याला असा आनंद दाखवतात, जिथपर्यंत शोक पोहोचू शकत नाही; कारण शोक हिरावून घेऊ शकेल अशा कशावरच तो आनंद टेकलेला नाही.
मला कधी दुरावत नाही
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ 30॥
साधना अधिक खोल होत जाते. मन सतत नव्या नव्या इच्छा रचते; योगी त्या सोडतो, आणि हळूहळू शांत होतो. चंचल मन भटकू लागले, की प्रत्येक वेळी तो ते परत आणतो. त्याचे विकार शांत होतात. तो ब्रह्मरूप होतो, आणि परम आनंद पावतो; ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. मग तो सर्व प्राण्यांत आत्मा पाहतो, आणि सर्व प्राणी आत्म्यात पाहतो; सर्वत्र तो एकच पाहतो. इथे श्रीकृष्ण स्वतःविषयी बोलतात. “जो मला सर्वत्र पाहतो, आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याला मी कधी दुरावत नाही, आणि तो मला कधी दुरावत नाही.” ध्यानाची सुरुवात एकांतात झाली होती: डोळे खाली, जगापासून दूर. त्याचा शेवट होतो जगातच ईश्वर सापडण्यात, प्रत्येकात आणि प्रत्येक गोष्टीत. योग्याला आत सापडलेला ईश्वर, आणि त्याला भेटणाऱ्या प्रत्येक प्राण्यात असलेला ईश्वर, एकच आहे. तो जिकडे पाहतो, तिकडे ईश्वर असतो; म्हणून दोघांपैकी कुणीच दुसऱ्याला दुरावत नाही. या एकत्वात स्थिर होऊन जो सर्व प्राण्यांत वसणाऱ्या श्रीकृष्णांची उपासना करतो, तो कसाही जगत असला, तरी त्यांच्यातच राहतो. आणि सर्वश्रेष्ठ योगी तो, श्रीकृष्ण म्हणतात, जो प्रत्येक प्राण्याचे सुख आणि दुःख स्वतःच्या मापाने मोजतो, आणि ते आपलेच असल्यासारखे अनुभवतो. आपल्या मुलाचे दुखणे आपलेच आहे, हे आईला कुणी सांगावे लागत नाही. जो सर्व प्राण्यांत ईश्वर पाहतो, त्याला प्रत्येकाविषयी असेच वाटू लागते. अशा रीतीने एकांतातली ध्यानसाधना सर्वांविषयीच्या करुणेत संपते.
अभ्यास आणि वैराग्य
श्रीभगवानुवाच । असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ 35॥
अर्जुन एक प्रामाणिक अडचण मांडतो. श्रीकृष्णांनी समत्वाचा योग शिकवला आहे: सर्वांविषयी सारखे राहणारे मन. अशी अवस्था टिकेल कशी, हे अर्जुनाला कळत नाही; कारण मन काही स्थिर राहत नाही. “कृष्णा, मन चंचल आहे, वादळी आहे, बलवान आणि हट्टी आहे. त्याला आवरणे मला वारा आवरण्याइतके कठीण वाटते.” श्रीकृष्ण वाद घालत नाहीत. “अर्जुना, मन चंचल आहे, आणि आवरायला कठीण आहे, यात शंकाच नाही. पण अभ्यासाने आणि वैराग्याने ते आवरता येते.” आधी ते अर्जुनाची सारी तक्रार मान्य करतात. मन जिंकणे कठीण आहे, आणि गीता याविषयी कधीच वेगळे भासवत नाही. मग ते दोन उपाय सांगतात. शंकराचार्य समजावतात, अभ्यास म्हणजे मनाला एकाच विषयावर धरून, पुन्हा पुन्हा एकाच विचाराकडे परत येऊ देणे. वैराग्य म्हणजे त्यांच्या मते प्रत्येक सुखाच्या तहानेतून सुटका, मग ते सुख इथे दिसणारे असो, की स्वर्गात मिळेल असे सांगितलेले. त्या सुखांतले दोष पुन्हा पुन्हा पाहिल्याने हे वैराग्य वाढत जाते. हे दोन उपाय जोडीने काम करतात. अभ्यासामुळे मनाला विसावायला जागा मिळते. वैराग्य मनाला सतत दूर ओढणारी पकड सैल करते. नुसता अभ्यास म्हणजे जोरदार प्रवाहाविरुद्ध रोजची झुंज; नुसते वैराग्य मनाला रिकामे ठेवते, आणि ते लवकरच पुन्हा भटकू लागते. दोघे मिळून हळूहळू मनाच्या सवयी बदलतात; मग अस्वस्थतेपेक्षा स्थिरता अधिक सहज येऊ लागते. यांपैकी कोणतेच एका झटक्यात, नुसत्या इच्छाशक्तीने साधत नाही. मन चिरडले जात नाही, जबरदस्तीने गप्पही केले जात नाही; त्याला वळण लावले जाते. एकच गोष्ट अनेकदा करून हाताला वळण लागते, तसे. मन जितक्या वेळा भटकते, तितक्या वेळा त्याला परत आणायचे; ध्यान करणाऱ्याला श्रीकृष्णांनी हे आधीच सांगितले आहे. ही वाट अर्जुनाला इतरांपेक्षा जास्त ठाऊक आहे. कोणत्याही धनुर्धराचा हात धनुष्यावर एका दिवसात स्थिर होत नाही. त्याचे स्वतःचे कौशल्य, त्याच्या काळातले सर्वोत्तम, वर्षानुवर्षांच्या चिकाटीच्या अभ्यासाने कमावलेले आहे. तीच चिकाटी त्याचे मनही स्थिर करू शकते.
योगी हो
तपस्विभ्योऽधिकोयोगी ज्ञानिभ्योऽपिमतोऽधिक:। कर्मिभ्यश्चाधिकोयोगी तस्माद्योगीभवार्जुन॥ 46॥
संयम नसेल, तर योग साधणे कठीण आहे, असे श्रीकृष्ण पुढे म्हणतात. पण ज्याने मन जिंकले आहे, आणि जो योग्य उपायांनी प्रयत्न करत राहतो, त्याला तो साधतो. मग अर्जुन आणखी एक भीती बोलून दाखवतो. ज्याच्याकडे श्रद्धा आहे, पण प्रयत्न अपुरा पडतो, आणि म्हणून ध्येय गाठण्याआधीच ज्याचे मन योगावरून ढळते, त्याचे काय? तो दोन्ही वाटांवरून ढळला आहे: मागे सोडलेले कर्मकांडही गेले, आणि पूर्ण न झालेला योगही. उभे राहायला कुठेच आधार नाही, ब्रह्मपदाच्या वाटेवर तो भरकटला आहे; मग वाऱ्याने फाटलेल्या ढगासारखा तो नष्ट होतो का? हा संशय फक्त श्रीकृष्णच दूर करू शकतात, असे तो म्हणतो. श्रीकृष्ण प्रेमाने उत्तर देतात. अशा माणसाचा नाश होत नाही, इथेही नाही आणि परलोकीही नाही. “बाबा रे, चांगले करणाऱ्याची कधीच दुर्गती होत नाही.” असा माणूस पुण्यवानांच्या लोकांत, म्हणजे स्वर्गांत, जातो, आणि तिथे पुष्कळ वर्षे राहतो. मग तो पवित्र आणि संपन्न घरात जन्मतो; किंवा, त्याहूनही दुर्मिळ, ज्ञानी योग्यांच्या कुळात. तिथे पूर्वजन्मी मिळवलेली बुद्धी त्याला पुन्हा लाभते, आणि तो ध्येयासाठी पुन्हा प्रयत्न करू लागतो. त्याचा जुना अभ्यास, त्याने ठरवले नाही तरी, त्याला पुढे ओढत नेतो. ती ओढ इतकी जबर असते, की योगाविषयी नुकतीच विचारपूस सुरू केलेला माणूससुद्धा वैदिक कर्मकांड आणि त्याची फळे यांच्या पलीकडे जातो. कसोशीने प्रयत्न करत, पापांतून शुद्ध होत, अनेक जन्मांत सिद्ध होत, तो परम ध्येय गाठतो. “योगी तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, विद्वानांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे, आणि कर्मकांड करणाऱ्यांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे. म्हणून अर्जुना, तू योगी हो.” तपस्वी दीर्घ उपवासांसारखी कठोर तपश्चर्या करतात. विद्वान म्हणजे, शंकराचार्यांच्या मते, शास्त्रांचा अर्थ जाणणारे. कर्मकांड करणारे रोजच्या अग्निहोत्रासारखे वैदिक यज्ञ चालू ठेवतात. यातले प्रत्येक चांगलेच आहे, पण प्रत्येक ध्येयाच्या अलीकडे थांबू शकते. तपश्चर्या कडक होत होत अहंकार बनू शकते, विद्या जिभेवरच राहू शकते, आणि कर्मकांड नुसता रिवाज होऊ शकतो. हे सगळे ज्या ध्येयासाठी आहेत, त्या ध्येयापर्यंत योगी पोहोचतो. अध्याय आणखी एक पाऊल पुढे टाकून संपतो. सर्व योग्यांमध्ये, श्रीकृष्ण म्हणतात, जो श्रद्धेने त्यांची भक्ती करतो, आणि ज्याचा अंतरात्मा त्यांच्यात रमलेला असतो, तो त्यांच्याशी सर्वांत जवळून जोडलेला असतो. इथे ध्यान भक्तीत उमलते: भक्ती म्हणजे सारे अस्तित्व प्रेमाने ईश्वराकडे वळवणे.