वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
आ नो भद्राः: शुभ विचार येवोत
आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतोऽदब्धासो अपरीतास उद्भिदः । देवा नो यथा सदमिद्वृधे असन्नप्रायुवो रक्षितारो दिवेदिवे ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडलातले एकोणनव्वदावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरा त्याचा ऋषी गोतम राहूगण, म्हणजे रहूगणाचा पुत्र गोतम, मानते; आणि देवता विश्वेदेव, म्हणजे एकत्र आवाहन केलेले सारे देव. त्याची शेवटची ऋचा अदितीची आहे; अदिती म्हणजे देवांची अमर्याद माता. दहा ऋचांमध्ये कवी देवांकडे शुभ विचार, दीर्घ आयुष्य आणि त्यांची मैत्री मागतो. सूक्ताची सुरुवात त्याच्या सर्वांत प्रसिद्ध ओळीने होते. “शुभ विचार सर्व दिशांनी आमच्याकडे येवोत: कोणी इजा न केलेले, कोणी न अडवलेले, जमीन फोडून वर येणारे. देव नेहमी आमच्या वाढीसाठी आमच्यासोबत राहोत; आम्हाला कधी न सोडता, दिवसेंदिवस आमचे रक्षण करोत.” यातला मुख्य शब्द आहे “क्रतु”. त्याचा अर्थ मनाची योजना करण्याची आणि निश्चय करण्याची शक्ती: अंतर्दृष्टी, हेतू, संकल्प. कवी “भद्र” क्रतू मागतो, म्हणजे शुभ, कल्याणकारी. आणि ते त्याला “विश्वतः”, सर्व दिशांनी, हवे आहेत. ते कोणत्या दिशेने यावेत, किंवा कोणाकडून, हे तो सांगत नाही. चांगला विचार कोणत्याही दिशेने आला, तरी त्याचे स्वागत आहे. तो त्यांची तीन लक्षणे सांगतो. ते “अदब्ध” असावेत: वाटेत त्यांना काहीही बिघडवू नये. ते “अपरीत” असावेत: त्यांना काहीही अडवू नये. आणि ते “उद्भिद्” असावेत, म्हणजे फोडून वर येणारे; जमीन चिरून वर येणाऱ्या अंकुरासाठी हाच शब्द वापरतात. चांगले विचार उगवतात आणि वाढतात, असे हे चित्र सांगते. दुसरी ओळ याचा हेतू सांगते. भोवती चांगले विचार असले, तर देव त्या लोकांसोबत त्यांच्या वाढीसाठी नेहमी राहतील. देव दूर जाणार नाहीत; दिवसेंदिवस ते पहारा देत राहतील. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते क्रतूचा अर्थ यज्ञ असा घेतात: मोठे यज्ञ सर्व दिशांनी, निर्दोषपणे, आमच्याकडे येवोत. आज मात्र पहिली ओळ अनेकदा स्वतंत्रपणे उद्धृत केली जाते: कुठूनही येणाऱ्या चांगल्या विचारांचे स्वागत म्हणून.
कानांनी शुभ ऐकू
भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥८॥
दोन ते सात ऋचा देवांकडे कृपा, मैत्री आणि दीर्घ आयुष्य मागतात (२). मग त्या देवांची नावे घेतात: भग, मित्र, अदिती, दक्ष, अर्यमा, वरुण, सोम, जुळे अश्विनीकुमार आणि सरस्वती (३). वारा, माता पृथ्वी, पिता द्यौ म्हणजे आकाश, आणि सोम कुटणारे दगड यांच्याकडे त्या आरोग्य मागतात; सोम म्हणजे देवांना अर्पण केले जाणारे पवित्र पेय. अश्विनीकुमारांनी ऐकावे, अशी विनंती करतात (४). चराचराच्या स्वामीला, आणि मार्गांचा देव पूषा याला, त्या रक्षणासाठी बोलावतात (५). इंद्र, पूषा, दिव्य अश्व तार्क्ष्य आणि बृहस्पती यांच्याकडे कल्याण मागतात (६). आणि मरुत्, म्हणजे वादळाचे देव, यांना सर्व देवांसह मदतीला बोलावतात (७). मग सूक्ताची दुसरी प्रसिद्ध ऋचा येते. “देवांनो, आम्ही कानांनी शुभ ऐकू. पूजनीय देवांनो, आम्ही डोळ्यांनी शुभ पाहू. स्थिर अवयवांनी आणि शरीरांनी तुमची स्तुती करत, देवांनी ठरवलेले आयुष्य आम्ही पुरे जगू.” “भद्र”, म्हणजे शुभ, हा शब्द पहिल्या ऋचेतलाच आहे. इथे इंद्रियांतून आपल्यापर्यंत पोहोचते, ते भद्र. आपले कान जे ऐकतात आणि डोळे जे पाहतात, ते शुभ असावे, असे कवी मागतो: चांगले शब्द, चांगली दृश्ये, वाईट किंवा कुरूप काहीही नाही. मग तो बळकट राहणारे शरीर मागतो, आणि देवांनी दिलेले पूर्ण आयुष्य, त्यांच्या स्तुतीत घालवलेले. सायणाचार्य इंद्रियांवरच भर देतात. ते समजावतात: शुभ ऐकायचे आणि पाहायचे, तर कान आणि डोळे काम करत राहिले पाहिजेत. आम्ही कधी बहिरे होऊ नये, आमची दृष्टी कधी जाऊ नये. त्यांच्या मते पूर्ण आयुष्य म्हणजे प्रजापतीने, म्हणजे प्रजांच्या स्वामीने, माणसांसाठी ठरवलेले आयुष्य: ११६ किंवा १२० वर्षे. ही ऋचा, सहाव्या ऋचेसह, अनेक उपनिषदांच्या आरंभी शांतिपाठ म्हणून म्हटली जाते. उपनिषदे म्हणजे वेदांची सांगता करणारी शिकवण. मुंडक, प्रश्न आणि मांडूक्य ही उपनिषदे त्यांपैकी.
अदितीच सर्व काही
अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् ॥१०॥
नववी ऋचा देवांना आठवण करून देते की आपल्यापुढे शंभर शरद आहेत. त्या काळात देवच आपल्या शरीरांना म्हातारपण आणतात, आणि आपले पुत्र पुढे स्वतः पिता होतात. आयुष्य अर्ध्यावर तोडू नका, अशी ती विनंती करते. मग सूक्त अदितीवर संपते. “अदिती आकाश आहे. अदिती अंतरिक्ष आहे. अदिती माता आहे, तीच पिता, तीच पुत्र. सारे देव अदितीच, पंचजन अदितीच. अदिती जे जन्मले ते आहे, आणि जे जन्मणार ते.” अदिती देवांची माता आहे, आणि तिच्या नावाचा अर्थ “अमर्याद”, जिला कोणतीही सीमा नाही. ही ऋचा तिचे हे अमर्यादपण शब्दशः घेते. ती जगातली एकेक गोष्ट घेते, आणि प्रत्येक वेळी एकच उत्तर देते: अदिती. वर आकाश, आणि आकाश-पृथ्वीच्या मधले अंतरिक्ष, ती आहे. ती माता आहे, आणि पिता व पुत्रही: एक अख्खे कुटुंब, त्याची प्रत्येक पिढी. सारे देव म्हणजेही तीच. पंचजन म्हणजेही तीच; पंचजन हा सगळ्या लोकांसाठीचा एक जुना शब्दप्रयोग. सायणाचार्य हे पाच जण एकाहून अधिक प्रकारे मोजतात: चार वर्ण, आणि पाचवे निषाद, म्हणजे वनवासी लोक; किंवा देव, पितर, गंधर्व, असुर आणि राक्षस. आधुनिक विद्वान त्यांना पाच वैदिक जमाती मानतात. कसेही मोजले, तरी अर्थ एकच: सगळे जण. आणि जे जन्मले ते सारे, आणि जे जन्मायचे आहे ते सारे, तीच आहे. परंपरेने या ऋचेला मानाचे स्थान दिले. सोमयागात सर्व देवांचे स्तवन नेहमी याच ऋचेने संपवले जाते. हे या पुस्तकातले शेवटचे सूक्त. पुस्तकाची सुरुवात नासदीय सूक्ताने झाली होती: काहीच नव्हते, तेव्हा काय होते, हा त्याचा प्रश्न. त्या कवीने आपला प्रश्न उघडाच ठेवला. हा कवी शेवटी, जे जे आहे त्या सगळ्यात, जन्मलेल्यात आणि जन्मणाऱ्यात, एकच अमर्याद माता पाहतो.