- 1वैदिक सूक्ते कशी वाचावीतवेद हे हिंदू परंपरेतले सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ आहेत. ते चार आहेत: ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद. प्रत्येकाचा गाभा म्हणजे त्याची संहिता: संस्कृतच्या एका प्राचीन रूपात रचलेल्या ऋचांचा “संग्रह”. चौघांत ऋग्वेद सर्वांत मोठा, आणि सर्वां…
भाग १: सृष्टीचा आरंभ
2नासदीय सूक्त: सृष्टीच्या आधीहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे एकोणतिसावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. “नासदासीत्”, म्हणजे “असत् नव्हते”, या आरंभीच्या शब्दांवरून त्याला नासदीय सूक्त म्हणतात. परंपरा त्याचा ऋषी परमेष्ठी प्रजाप…- 3हिरण्यगर्भ सूक्त: अज्ञात देवालाहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे एकविसावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. याच्या दहापैकी नऊ ऋचा एकाच प्रश्नाने संपतात: आम्ही कोणत्या देवाला आहुती द्यावी? त्या प्रश्नावरूनच परंपरा या सूक्ताच्या देवत…
- 4विश्वकर्मा सूक्त: सर्व घडवणाराहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एक्क्याऐंशीवे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. हे सूक्त विश्वकर्म्याची स्तुती करते: “सर्व घडवणारा”, ज्या कारागिराने हे जग घडवले तो. परंपरा त्यालाच या सूक्ताची देवता मानते…
- 5विश्वकर्मा सूक्त: पहिला गर्भहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले ब्याऐंशीवे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. “सर्व घडवणारा” विश्वकर्मा याला उद्देशून असलेल्या दोन सूक्तांपैकी हे दुसरे. परंपरा त्यालाच या सूक्ताची देवता मानते, आणि त्यालाच…
- 6देवांचा जन्महे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले बहात्तरावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार या सूक्ताची देवता म्हणजे देवच. ऋषी म्हणून परंपरा लौक्य बृहस्पतीचे नाव घेते, म्हणजे लोक नावाच्या पित्याचा पुत्र बृह…
- 7अघमर्षण सूक्त: तपातून ऋत आणि सत्यहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे नव्वदावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरा त्याचा ऋषी, म्हणजे ज्याला हे सूक्त प्रथम दिसले तो कवी, माधुच्छंदस अघमर्षण मानते. अघमर्षण म्हणजे “पाप धुऊन टाकणारा”.…
- 8पुरुषसूक्त: विश्वरूप पुरुषहे पुरुषसूक्त, म्हणजे पुरुषाचे सूक्त: ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले नव्वदावे सूक्त. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरा त्याचा ऋषी, म्हणजे ज्याला हे सूक्त प्रथम दिसले तो कवी, नारायण मानते, आणि त्याची देवता स्वत…
- 9काम सूक्त: आरंभीची इच्छाहे अथर्ववेदाच्या एकोणिसाव्या कांडातले बावन्नावे सूक्त आहे. अथर्ववेद हा चौथा वेद: रोजच्या जगण्यातल्या गरजांसाठीची सूक्ते, प्रार्थना आणि मंत्र यांचा संग्रह. परंपरा त्याचा ऋषी, म्हणजे ज्याला हे सूक्त प्रथम दिसले तो कवी, ब्रह्मा मानते, आणि त्या…
भाग २: अनेकांमागचे एक
10अस्य वामीय सूक्त: कोड्यांचे सूक्तया सूक्ताने पुस्तकाचा दुसरा भाग, “अनेकांमागचे एक”, सुरू होतो. देवांच्या आणि जगातल्या अनेक गोष्टींच्या मागे असलेले एकमेव सत्य शोधणारी सूक्ते या भागात आहेत. हे ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडलातले एकशे चौसष्टावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र स…- 11एकच पक्षी, अनेक रूपेहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे चौदावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याचे ऋषी सध्री किंवा घर्म, आणि देवता विश्वेदेव, म्हणजे सारे देव मिळून. त्याच्या दहा ऋचांपैकी बहुतेक ऋचा यज्ञावि…
- 12हृदयाने पाहिलेला पक्षीतीन ऋचांचे हे छोटे सूक्त ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे सत्त्याहत्तरावे आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याचे ऋषी पतंग; पतंग म्हणजे “उडणारा”. आणि सूक्तही एका पक्ष्याविषयीच आहे. “असुराच्या माय…
- 13वाक् सूक्त: मी वाणी आहेहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे पंचविसावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याची ऋषिका वाक्, एका ऋषीची कन्या, आणि देवता आत्मा. वाक् म्हणजे वाणी, आणि आठही ऋचांमध्ये वाणी स्वतः बोलते. दे…
- 14ज्ञान सूक्त: ज्ञान आणि वाणीहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकाहत्तरावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याचा ऋषी बृहस्पती, प्रार्थनेचा स्वामी आणि देवांचा पुरोहित; आणि सूक्ताचा विषय ज्ञान. त्याच्या अकरा ऋचा वाणीविषयी…
- 15स्कम्भ सूक्त: सर्वांचा आधारस्तंभहे अथर्ववेदाच्या दहाव्या कांडातले सातवे सूक्त आहे. परंपरा ते अथर्वा ऋषींचे मानते; त्यांच्याच नावावरून या वेदाला अथर्ववेद म्हणतात. संपूर्ण सूक्त एकच प्रश्न अनेक प्रकारे विचारते: जगाला आधार कोणाचा? परंपरा त्याचा विषय स्कम्भ सांगते, म्हणजे जगा…
- 16ज्येष्ठ ब्रह्म: ज्ञानी, अजर आत्माहे अथर्ववेदाच्या दहाव्या कांडातले आठवे सूक्त आहे. परंपरा ते कुत्स ऋषींचे मानते. आधीच्या सूक्ताचा, म्हणजे जगाचा स्तंभ असलेल्या स्कम्भावरच्या सूक्ताचा, शोध हे सूक्त पुढे चालवते. परंपरा त्याचा विषय आत्मा सांगते, सर्व गोष्टींचे अंतरंग. त्या सूक…
- 17केन पार्ष्णी: माणूस कोणी घडवला?हे अथर्ववेदाच्या दहाव्या कांडातले दुसरे सूक्त आहे. परंपरा ते नारायण ऋषींचे मानते. माणूस कोणी घडवला, असे ते विचारते, आणि अखेरीस उत्तरही देते. परंपरा त्याचा विषय पुरुष, म्हणजे माणूस, सांगते, आणि त्याला ब्रह्म प्रकट करणारे सूक्त म्हणते. ब्रह्म…
- 18प्राण सूक्त: प्राणाला नमनहे अथर्ववेदाच्या अकराव्या कांडातले चौथे सूक्त आहे. परंपरा त्याचे ऋषी भार्गव वैदर्भी मानते. त्याची देवता प्राण, म्हणजे श्वास. सारे जग जिवंत कशामुळे राहते, असा प्रश्न हे सूक्त विचारते. प्राण म्हणजे जीवनाचा श्वास; जन्मापासून मृत्यूपर्यंत देहाल…
- 19तो एक, एकमेव एकहे अथर्ववेदाच्या तेराव्या कांडातले चौथे सूक्त आहे. परंपरा हे सूक्त ब्रह्मा नावाच्या ऋषींचे मानते. त्याचे विषय परंपरा दोन सांगते: रोहित, म्हणजे “तांबडा”, या नावाने ओळखला जाणारा सूर्य; आणि अंतरीचा आत्मा. छोट्या छोट्या ओळींचे हे लांबलचक सूक्त…
- 20काल सूक्त: काल, पहिला देवही अथर्ववेदाच्या एकोणिसाव्या कांडातली दोन छोटी सूक्ते आहेत: त्रेपन्नावे आणि चोपन्नावे. परंपरा त्यांचे ऋषी भृगू मानते. त्यांची देवता काल, म्हणजे काळ. इथे ती दोन्ही मिळून एकच कविता म्हणून वाचली आहेत. जगाला पुढे कोण नेते, आणि प्रजांच्या निर्मा…
- 21वेन सूक्त: त्याने परम तत्त्व पाहिलेहे अथर्ववेदाच्या दुसऱ्या कांडातले पहिले सूक्त आहे. परंपरा त्याचे ऋषी वेन मानते. परंपरेनुसार त्याचा विषय ब्रह्म आणि आत्मा आहे: ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य, आणि आत्मा म्हणजे प्रत्येकाच्या अगदी आतले अस्तित्व. पाच गोळीबंद ऋचांमध्…
- 22न तस्य प्रतिमा: त्याच्यासारखे दुसरे काही नाहीहा उतारा शुक्ल यजुर्वेदाच्या बत्तिसाव्या अध्यायाच्या आरंभी येतो. वैदिक यज्ञांत म्हटले जाणारे मंत्र यजुर्वेदात एकत्र केलेले आहेत; शुक्ल यजुर्वेद हे त्याच्या दोन रूपांपैकी एक. परंपरा या मंत्रांचा ऋषी, म्हणजे ते प्रथम पाहणारा कवी, स्वयंभू ब्रह…
- 23उत्तरनारायण: अंधाराच्या पलीकडचा महान पुरुषहे सहा मंत्र शुक्ल यजुर्वेदाच्या एकतिसाव्या अध्यायाचा शेवट करतात; यजुर्वेद म्हणजे यज्ञांत म्हटल्या जाणाऱ्या मंत्रांचा वेद. त्यांच्या आधी पुरुषसूक्त येते: सारे जग एक विशाल पुरुष आहे, आणि देवांनी त्याचाच यज्ञ केला, असे चित्र रंगवणारे सूक्त. प…
भाग ३: बरे आणि वाईट
24वसिष्ठांची विनवणी: माझा अपराध कोणता?हे ऋग्वेदाच्या सातव्या मंडलातले शहाऐंशीवे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. सातव्या मंडलात वसिष्ठ ऋषी आणि त्यांच्या कुळाची सूक्ते आहेत. परंपरा या सूक्ताचे ऋषी वसिष्ठ, आणि देवता वरुण मानते. देवाचा कोप आपल…- 25मातीच्या घरी मला जाऊ देऊ नकोसहे छोटे सूक्त ऋग्वेदाच्या सातव्या मंडलातले एकोणनव्वदावे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार हे वसिष्ठ ऋषींचे सूक्त आहे. या पुस्तकातल्या आधीच्या सूक्तासारखेच हेही वरुणाला केलेली विनवणी आहे. वरुण हा वैदिक…
- 26वरुणाची किमया आणि आमचे अपराधहे ऋग्वेदाच्या पाचव्या मंडलातले पंचाऐंशीवे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. पाचव्या मंडलात अत्री ऋषी आणि त्यांच्या कुळाची सूक्ते आहेत. परंपरा या सूक्ताचे ऋषी अत्री, आणि देवता वरुण मानते. पहिल्या सहा ऋचा…
- 27राजा वरुण हा तिसराहे अथर्ववेदाच्या चौथ्या कांडातले सोळावे सूक्त आहे. अथर्ववेद हा चौथा वेद: सूक्ते, प्रार्थना आणि मंत्रोपचार यांचा संग्रह. त्याची जुनी अनुक्रमणिका या सूक्ताचे ऋषी ब्रह्मा, आणि देवता वरुण सांगते. हीच अनुक्रमणिका याला “सत्य आणि असत्य शोधणारे सूक…
- 28जुगाऱ्याचा विलापहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले चौतिसावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. याला कधी कधी अक्षसूक्त, म्हणजे फाशांचे सूक्त, म्हणतात. परंपरेनुसार हे सूक्त ज्या कवीला स्फुरले, तो ऋषी म्हणजे कवष ऐलूष, किंवा मू…
- 29दानाची स्तुतीहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे सतरावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरा या सूक्ताचे ऋषी भिक्षू आंगिरस मानते: “अंगिरस कुळातला भिक्षा मागणारा”. सूक्ताच्या विषयाला हे नाव अगदी शोभते. कोणत्याही…
- 30श्रद्धासूक्त: श्रद्धेचे स्तोत्रहे छोटे सूक्त ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे एक्कावन्नावे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. हे सूक्त श्रद्धेला उद्देशून आहे. परंपरा याच्या ऋषिका श्रद्धा कामायनी मानते: कामाच्या, म्हणजे इच्छेच्या, कुळातल्या श्रद…
भाग ४: एकत्र जगणे
31संज्ञान सूक्त: सर्वांचे एक मनहे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे एक्याण्णवावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. आज आपल्यापर्यंत पोहोचलेल्या ऋग्वेदातले हे शेवटचे सूक्त. परंपरा त्याचा ऋषी आंगिरस संवनन मानते. पहिली ऋचा सोडली, तर त्याच…- 32एक हृदय: ऐक्याचे सूक्तहे अथर्ववेदाच्या तिसऱ्या कांडातले तिसावे सूक्त आहे. अथर्ववेद हा चौथा वेद: सूक्ते, प्रार्थना आणि मंत्रोपचार यांचा संग्रह. त्याची जुनी अनुक्रमणिका या सूक्ताचे ऋषी अथर्वा सांगते; त्यांच्याच नावावरून या वेदाला अथर्ववेद म्हणतात. ती याला ऐक्याचे…
- 33भूमिसूक्त: पृथ्वीचे स्तवनहे अथर्ववेदाच्या बाराव्या कांडातले पहिले सूक्त आहे. अथर्ववेद हा चौथा वेद: सूक्ते, प्रार्थना आणि मंत्रोपचार यांचा संग्रह. त्याची जुनी अनुक्रमणिका या सूक्ताचे ऋषी अथर्वा, आणि देवता भूमी, म्हणजे पृथ्वी, असे सांगते. अथर्वांच्याच नावावरून या वेद…
- 34शिवसंकल्प सूक्त: माझे मन शुभाचा संकल्प करोहे सहा मंत्र शुक्ल यजुर्वेदाच्या चौतिसाव्या अध्यायाच्या आरंभी येतात. वैदिक यज्ञांत म्हटले जाणारे मंत्र यजुर्वेदात एकत्र केलेले आहेत. या अध्यायाच्या अठ्ठावन्न मंत्रांपैकी बाकीचे निरनिराळ्या देवांच्या प्रार्थना आहेत. या सहांचा विषय मात्र मन स…
- 35शांतिपाठ: शांती, मित्राची दृष्टी, शंभर शरदया तीन प्रार्थना शुक्ल यजुर्वेदाच्या छत्तिसाव्या अध्यायातल्या आहेत. वैदिक यज्ञांत म्हटले जाणारे मंत्र यजुर्वेदात एकत्र केलेले आहेत. परंपरा त्यांचा ऋषी दध्यङ् आथर्वण, म्हणजे अथर्वाचा पुत्र दध्यङ्, मानते. हा सारा अध्यायच शांतीची प्रार्थना आहे…
- 36आ नो भद्राः: शुभ विचार येवोतहे ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडलातले एकोणनव्वदावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरा त्याचा ऋषी गोतम राहूगण, म्हणजे रहूगणाचा पुत्र गोतम, मानते; आणि देवता विश्वेदेव, म्हणजे एकत्र आवाहन केलेले सारे देव. त…