वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
दानाची स्तुती
न वा उ देवाः क्षुधमिद्वधं ददुरुताशितमुप गच्छन्ति मृत्यवः । उतो रयिः पृणतो नोप दस्यत्युतापृणन्मर्डितारं न विन्दते ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे सतरावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरा या सूक्ताचे ऋषी भिक्षू आंगिरस मानते: “अंगिरस कुळातला भिक्षा मागणारा”. सूक्ताच्या विषयाला हे नाव अगदी शोभते. कोणत्याही देवतेऐवजी याचा विषय आहे धनाचे आणि अन्नाचे दान. नऊ ऋचांत हे सूक्त देणाऱ्याची स्तुती करते, आणि न देणाऱ्याला इशारा देते. “देवांनी आम्हाला मरणाचा मार्ग म्हणून फक्त भूक दिलेली नाही. पोटभर जेवलेल्यालाही मृत्यू गाठतो. देणाऱ्याचे धन कधी संपत नाही. जो देत नाही, त्याच्यावर दया करणारा त्याला कोणी भेटत नाही.” कवी श्रीमंत माणसाच्या सबबीपासून सुरुवात करतो. त्याने आपले अन्न दुसऱ्याला का द्यावे? भूक हा धोका आहे, आणि भरलेले कोठार तिला दूर ठेवते. त्याला उत्तर असे: भूक हेच एकमेव मरण नाही. पोटभर जेवणारा माणूसही कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे मरतोच. अन्नाचा साठा करून तो मरणापासून वाचत नाही. मग दोन आश्वासने येतात. देणाऱ्याचे धन घटत नाही; तो जे देतो, त्याने तो गरीब होत नाही. आणि सारे स्वतःजवळ ठेवणाऱ्यावर संकट येते, तेव्हा त्याला कोणी विचारत नाही.
कठोर मन
य आध्राय चकमानाय पित्वोऽन्नवान्सन्रफितायोपजग्मुषे । स्थिरं मनः कृणुते सेवते पुरोतो चित्स मर्डितारं न विन्दते ॥२॥
“एकाकडे अन्न आहे; आणि खचलेला, दीन दुबळा माणूस खायला मागत त्याच्याकडे येतो. तो त्याच्याविरुद्ध आपले मन कठोर करतो, आणि त्याच्या समोरच पोटभर खातो; तर त्यालाही दया करणारा कोणी भेटत नाही.” ऋचा दारातले एक दृश्य रंगवते. आतल्या माणसाकडे भरपूर आहे. दारातला दुबळा आहे, अभावाने खचलेला आहे, आणि अन्न मागतो आहे. श्रीमंत आपले मन त्याच्याविरुद्ध पक्के करतो, आणि भिकाऱ्याला दिसेल अशा ठिकाणी खात राहतो. काही अनुवादक शेवटचे शब्द वेगळ्या प्रकारे वाचतात: त्या गरिबाने पूर्वी त्याची सेवा केली होती, तरीही. कसेही वाचले, तरी दोष तोच आहे. श्रीमंताने आपले हृदय कठोर केले आहे. आणि ऋचा मागच्या ऋचेच्याच शब्दांनी संपते: अशा माणसाची कीव करणारा त्याला कोणी भेटणार नाही.
खरा दाता
स इद्भोजो यो गृहवे ददात्यन्नकामाय चरते कृशाय । अरमस्मै भवति यामहूता उतापरीषु कृणुते सखायम् ॥३॥
“दाता तोच, जो घरी आलेल्या, कृश, अन्न मागणाऱ्या याचकाला देतो. हाकेच्या वेळी त्याला पुरेपूर फळ मिळते, आणि पुढच्या दिवसांसाठी तो त्याला आपला मित्र करून घेतो.” दोन ऋचांच्या इशाऱ्यानंतर कवी सांगतो, दाता कोणाला म्हणावे. इथला शब्द आहे भोज: “खाऊ घालणारा”, उदार माणूस. आपल्या दारी चालत आलेल्या, कृश, अन्न मागणाऱ्या गरिबाला तो देतो. त्याचे दोन चांगले परिणाम होतात. पहिला मिळतो “हाकेच्या वेळी”. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. त्यांच्या मते ही हाक म्हणजे यज्ञ. तिथे देवांना हाक दिली जाते, आणि दात्याच्या आहुतीला पुरेपूर फळ येते. काही अनुवादक याचा अर्थ युद्धाची हाक असा घेतात; तिथे त्याला मदत मिळते. आणि दुसरा परिणाम: त्याला भविष्यासाठी एक मित्र मिळतो. आज ज्याला त्याने खाऊ घातले, तो उद्या त्याच्या पाठीशी उभा राहू शकेल.
तो मित्रच नव्हे
न स सखा यो न ददाति सख्ये सचाभुवे सचमानाय पित्वः । अपास्मात्प्रेयान्न तदोको अस्ति पृणन्तमन्यमरणं चिदिच्छेत् ॥४॥
“जो सतत सोबत असणाऱ्या, सेवा करणाऱ्या मित्राला अन्न देत नाही, तो मित्र नव्हे. तो मित्र त्याच्यापासून दूर जावो; ते घर नव्हे. त्याने दुसरा देणारा शोधावा, मग तो परका का असेना.” आता सूक्त मैत्रीकडे वळते. सदैव तुमच्याबरोबर असणारा, तुमच्या पाठीशी उभा राहणारा, तुमच्या शेजारी राबणारा मित्र गरजेच्या वेळी तुमच्याकडे येतो. तुम्ही त्याला खाऊ घातले नाही, तर तुम्ही मित्रच नाही, असे कवी म्हणतो. आणि असे घर हे घरच नव्हे. कवीच्या दृष्टीने घर म्हणजे आपल्या माणसांना जिथे खायला मिळते, ती जागा. मित्राने ते सोडावे, आणि दुसरा देणारा शोधावा; ओळखीचा नसलेला माणूस असला तरी. हात आखडता घेणाऱ्या मित्रापेक्षा उदार परका बरा.
धन चाकासारखे फिरते
पृणीयादिन्नाधमानाय तव्यान्द्राघीयांसमनु पश्येत पन्थाम् । ओ हि वर्तन्ते रथ्येव चक्रान्यमन्यमुप तिष्ठन्त रायः ॥५॥
“अधिक बलवानाने मागणाऱ्याला द्यावे. त्याने लांबच्या वाटेकडे पाहावे. कारण संपत्ती रथाच्या चाकांसारखी फिरते: कधी एकाकडे येते, कधी दुसऱ्याकडे.” ही ऋचा देण्याचे कारण सांगते. ज्याच्याकडे अधिक आहे, त्याने मागणाऱ्याला द्यावे; आणि आयुष्याचा लांबचा रस्ता नजरेसमोर ठेवावा. ते का, हे चित्र समजावते. रथाचे चाक फिरते, आणि वर असलेला भाग लवकरच खाली जातो. धनही तसेच फिरते. ते एकाकडे टिकत नाही; त्याच्याकडे येते, आणि दुसऱ्याकडे सरकते.
केवळ स्वतः खाणारा
मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य । नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥६॥
“अविचारी माणसाला अन्न मिळते, ते व्यर्थ. मी खरे सांगतो: ते त्याचे मरण आहे. तो ना अर्यमाला पोसतो, ना मित्राला. केवळ स्वतः खाणारा केवळ पापाचा धनी होतो.” हे सूक्ताचे हृदय आहे, आणि कवी त्यावर आपल्या शब्दाची मोहोर उमटवतो: “मी खरे सांगतो.” वाटून न खाणाऱ्याला आपल्या अन्नाचा काही लाभ होत नाही. उलट, ते त्याचे मरण ठरते. स्वतःला जगवण्यासाठी तो जे साठवतो, तेच त्याचा नाश करते. ज्यांना त्याने खाऊ घालायला हवे, त्या दोघांनाही तो अंतरतो. अर्यमा हा मैत्रीचा आणि आतिथ्याचा देव; त्याला तो काही देत नाही; आणि मित्रालाही काही देत नाही. वैदिक जगात अन्न वाटून खायचे असे: यज्ञातून देवांबरोबर, आणि मित्र, अतिथी आणि गरीब यांच्याबरोबर. शेवटची ओळ ही या सूक्ताची सर्वांत जास्त उद्धृत होणारी ओळ. संस्कृतात ती एका शब्दावर खेळते: केवल, म्हणजे “एकटा” किंवा “फक्त”. केवळ स्वतः खाणारा केवळ पापाचा धनी होतो. जे तो स्वतःजवळ ठेवतो, तेच त्याचे पाप. सायणाचार्य या ओळीला तिचे पूर्ण वजन देतात. आपल्या भोजनात कोणालाही वाटा न देता खाणाऱ्याच्या हाती केवळ पाप उरते, असे ते म्हणतात; त्याला इहलोकी किंवा परलोकी काहीच मिळत नाही. भगवद्गीता, म्हणजे महाभारतातला कृष्णाचा उपदेश, पुढे हेच सांगते (३.१३): जे फक्त स्वतःसाठी अन्न शिजवतात, ते पाप खातात.
नांगराचा फाळ आणि वाट
कृषन्नित्फाल आशितं कृणोति यन्नध्वानमप वृङ्क्ते चरित्रैः । वदन्ब्रह्मावदतो वनीयान्पृणन्नापिरपृणन्तमभि ष्यात् ॥७॥
“नांगरणारा फाळ खाणाऱ्याचे पोट भरतो. वाटेने चालणारा आपल्या पायांनी ती मागे टाकतो. बोलणारा पुरोहित गप्प बसणाऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ. देणारा आप्त न देणाऱ्यापेक्षा अधिक मोलाचा.” ही ऋचा आपले काम करणाऱ्या गोष्टींविषयीच्या म्हणींचा संच आहे. नांगराचा फाळ माती चिरतो, तेव्हाच तो माणसांना अन्न देतो. वाटसरू वाट चालतो, तेव्हाच ती पार होते. पुरोहित पवित्र मंत्र म्हणतो, तेव्हाच तो उपयोगी पडतो. शेवटची म्हण सूक्ताचा मुद्दा ठसवते. आप्त देतो, तेव्हाच तो उपयोगाचा. वाटून न दिलेले धन म्हणजे अडगळीत पडून राहिलेला नांगर.
एक पाय, दोन पाय, तीन
एकपाद्भूयो द्विपदो वि चक्रमे द्विपात्त्रिपादमभ्येति पश्चात् । चतुष्पादेति द्विपदामभिस्वरे सम्पश्यन्पङ्क्तीरुपतिष्ठमानः ॥८॥
“एक पायाचा दोन पायांच्यापेक्षा दूरवर पावले टाकतो. दोन पायांचा तीन पायांच्या मागून येऊन त्याला गाठतो. चार पायांचा दोन पायांच्या हाकेला येतो; त्यांच्या रांगा पाहत, जवळ उभा राहतो.” हे एक कोडे आहे, आणि त्याचे शब्द पायांविषयी बोलतात. आधुनिक विद्वान ते खरे पाय समजतात. एक पायाचा म्हणजे सूर्य; तो कोणत्याही माणसापेक्षा दूरवर पावले टाकतो. दोन पायांचा म्हणजे माणूस; काठी टेकत तीन पायांवर चालणाऱ्या म्हाताऱ्याला तो मागे टाकतो. चार पायांचा म्हणजे कुत्रा; माणसे हाक मारतात तेव्हा तो येतो, आणि त्यांच्या शेजारी थांबून राहतो. सायणाचार्य या कोड्याला सूक्ताला शोभेल अशी किल्ली देतात: “पाय” म्हणजे धनाचा एक वाटा. एक वाटा असलेला, दोन वाटे असलेल्याच्या मागून हळूहळू त्याच मार्गाने जातो. दोन वाटे असलेला तीन वाटे असलेल्याच्या मागून येतो. चार वाटे असलेला आपल्या खालच्यांच्या रांगा पाहत असतो. म्हणजे सायणाचार्यांच्या वाचनात प्रत्येकजण कोणापेक्षा तरी श्रीमंत असतो, आणि कोणापेक्षा तरी गरीब. “मीच एकटा श्रीमंत आहे”, असे कोणीही म्हणू शकत नाही. मागायला येणाऱ्या अतिथींना प्रत्येकाने द्यावे.
दोन हात सारखे नसतात
समौ चिद्धस्तौ न समं विविष्टः सम्मातरा चिन्न समं दुहाते । यमयोश्चिन्न समा वीर्याणि ज्ञाती चित्सन्तौ न समं पृणीतः ॥९॥
“दोन हात सारखे असतात, पण सारखे काम करत नाहीत. एकाच आईच्या दोन गायी सारखे दूध देत नाहीत. जुळ्यांचेही बळ सारखे नसते. एकाच कुळातले दोघे सारखे देत नाहीत.” शेवटची ऋचा असमान वाट्यांचा धडा एक पाऊल पुढे नेते. माणसे फक्त धनात असमान नसतात; ती सगळ्याच बाबतींत असमान असतात. उजवा आणि डावा हात ही जोडी आहे, पण एक अधिक काम करतो. एकाच आईच्या पोटी जन्मलेल्या दोन गायी कमी-जास्त दूध देतात. जुळ्यांचे बळ वेगवेगळे असते. एकाच कुळातल्या दोन माणसांचेही तसेच. एक मोकळ्या हाताने देतो, दुसरा देत नाही. कोणीही आपले देणे भावावर सोपवू शकत नाही; कारण प्रत्येकाचे देणे त्याचे स्वतःचे असते. सूक्ताची सुरुवात एका श्रीमंताच्या दारात झाली होती: एक भिकारी अन्न मागत होता. शेवट होतो त्याच श्रीमंतापाशी: आपल्या हाताचा हिशेब त्यालाच द्यायचा आहे.