वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
उत्तरनारायण: अंधाराच्या पलीकडचा महान पुरुष
अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः समवर्तताग्रे । तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति तन्मर्त्यस्य देवत्वमाजानमग्रे ॥१७॥
हे सहा मंत्र शुक्ल यजुर्वेदाच्या एकतिसाव्या अध्यायाचा शेवट करतात; यजुर्वेद म्हणजे यज्ञांत म्हटल्या जाणाऱ्या मंत्रांचा वेद. त्यांच्या आधी पुरुषसूक्त येते: सारे जग एक विशाल पुरुष आहे, आणि देवांनी त्याचाच यज्ञ केला, असे चित्र रंगवणारे सूक्त. परंपरा या सहा मंत्रांना उत्तरनारायण, म्हणजे “नंतरचा नारायण”, म्हणते; हे नाव त्या सूक्ताच्या नारायण ऋषीवरून आले. त्यांची देवता सूर्य, असेही परंपरा सांगते. सुरुवात एका जन्माने होते. “पाण्यातून आणि पृथ्वीच्या रसातून तो गोळा झाला, आणि आरंभी विश्वकर्म्यापासून प्रकट झाला. त्वष्टा त्याचे रूप घडवत पुढे जातो. मर्त्य आरंभी देव म्हणून जन्मला, तो हाच जन्म.” विश्वकर्मा म्हणजे सर्व घडवणारा, ज्याने जग घडवले तो देव. त्वष्टा हा देवांचा कारागीर; तो प्रत्येक प्राण्याला त्याचा आकार देतो. कोणीतरी पाण्यातून आणि पृथ्वीच्या सत्त्वातून जोडून घडवला जातो, आणि विश्वकर्म्यापासून प्रकट होतो. कारागीर त्याचे रूप घडवत राहतो. आणि शेवटची ओळ सांगते: एखादा मर्त्य पहिल्यांदा देव झाला, तो असा. हा मंत्र कोडे आहे; त्यातला “तो” कोण, हे सांगितलेले नाही. महीधर हे एक मध्ययुगीन विद्वान; त्यांचे भाष्य या वेदाचा एक पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते त्याची ओळख सांगतात. तो एक माणूस होता; जगाच्या पूर्वीच्या एका युगात त्याने पुरुषाचा महान यज्ञ केला, आणि तो सूर्य झाला. मग त्याचे रूप घडवणारा कारागीर म्हणजे रोज उगवणारा सूर्यच. असा एक मर्त्य सर्वोच्च देवांपैकी एक झाला. कोणताच अर्थ निश्चित नाही; पण विषय स्पष्ट आहे: प्रकाशापर्यंत उंचावलेला मर्त्य.
मी त्या महान पुरुषाला जाणतो
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥१८॥
मग या सहांपैकी सर्वांत प्रसिद्ध मंत्र येतो. “वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्”: “सूर्याच्या वर्णाच्या, अंधाराच्या पलीकडच्या त्या महान पुरुषाला मी जाणतो. त्यालाच जाणून माणूस मृत्यूच्या पार जातो. जाण्यासाठी दुसरा मार्ग नाही.” बोलणारा एक ऋषी आहे, आणि तो साक्षीदार म्हणून बोलतो: “मी जाणतो.” मी ऐकले आहे, किंवा माझा विश्वास आहे, असे तो म्हणत नाही. तो जाणतो. तो जाणतो तो पुरुष: ज्याचे शरीर म्हणजे सारे जग, ते अस्तित्व. तो “महान” आहे: स्थळाची आणि काळाची त्याला मर्यादा नाही. तो “आदित्यवर्ण”, सूर्याच्या रंगाचा आहे: स्वतःच्याच प्रकाशाने उजळलेला; दिसण्यासाठी त्याला दुसऱ्या प्रकाशाची गरज नाही. आणि तो “अंधाराच्या पलीकडे” आहे. उवट आणि महीधर हे या वेदाचे दोन मध्ययुगीन भाष्यकार. ते अंधार म्हणजे अज्ञान मानतात: त्याला झाकून ठेवणारे न जाणणे. मग वचन आणि इशारा, दोन छोट्या ओळींत. त्याला जाणले, की माणूस मृत्यू ओलांडतो. आणि दुसरा मार्ग नाही. यज्ञविधी किंवा धन यांचा मार्ग म्हणून उल्लेखही नाही; मार्ग फक्त जाणण्याचा. यज्ञाच्या मंत्रांच्या एका अध्यायाच्या शेवटी असे सांगणे धाडसाचे आहे. देवांनी पुरुषाचा यज्ञ केला, ही कथा नुकतीच सांगून झाली आहे. आता एक ऋषी म्हणतो: त्या पुरुषाला जाणले पाहिजे, आणि त्याला जाणणे हाच मृत्यूपलीकडे जाण्याचा मार्ग. उपनिषदे, म्हणजे वेदांची सांगता करणारी शिकवण, हा विचार आपलाच म्हणून स्वीकारतात: श्वेताश्वतर उपनिषद हा मंत्र जसाच्या तसा उद्धृत करते.
अजन्मा, तरी अनेक रूपांत जन्मणारा
प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तरजायमानो बहुधा वि जायते । तस्य योनिं परि पश्यन्ति धीरास्तस्मिन् ह तस्थुर्भुवनानि विश्वा ॥१९॥
“प्रजापती गर्भाच्या आत संचार करतो. स्वतः कधी न जन्मता तो अनेक रूपांत जन्मतो. धीर, म्हणजे ज्ञानी, त्याचे उगमस्थान सर्व बाजूंनी पाहतात. त्याच्यातच सारी भुवने उभी आहेत.” प्रजापती म्हणजे “प्रजांचा स्वामी”, सृष्टिकर्ता. तो प्रत्येक गर्भात संचार करतो. तो स्वतः कधीच जन्मत नाही; तरीही जगात येणाऱ्या प्रत्येक प्राण्यात तो पुन्हा पुन्हा जन्मतो. जो कधी जन्मत नाही, तो जन्मतो कसा? एखादा प्राणी अस्तित्वात येतो, तेव्हा प्रजापती अस्तित्वात येत नाही. तो त्या प्राण्याच्या आधीही होता, आणि नंतरही असतो. प्रत्येक जन्मात नवे असते, ते त्याने घेतलेले रूप. महीधर हे असे मांडतात. तो नित्य आहे, कधी उत्पन्न न झालेला. तरी आपल्या मायेने, म्हणजे प्रकट होण्याच्या शक्तीने, तो जगातल्या अनेक गोष्टींच्या रूपात दिसतो. तो एक अजन्माच राहतो; जन्मतात ती त्याची रूपे. हे सारे कुठून येते, ते ज्ञानी पाहतात. आणि मंत्र शेवटी सांगतो: त्याच्यातच सारी जगे उभी आहेत, घर आपल्या जमिनीवर उभे असते तशी.
देवांच्या आधी जन्मलेला
यो देवेभ्य आतपति यो देवानां पुरोहितः । पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये ॥२०॥
“जो देवांसाठी तळपतो, जो देवांचा पुरोहित आहे, जो देवांच्या आधी जन्मला, त्या ब्रह्मतत्त्वातून जन्मलेल्या तेजस्वीला नमस्कार.” त्याच्याविषयी तीन गोष्टी सांगितल्या आहेत. तो देवांसाठी तळपतो, त्यांना प्रकाश आणि उष्णता देतो. तो त्यांचा पुरोहित आहे; पुरोहित म्हणजे “पुढे ठेवलेला” पुजारी. राजाचा कुलपुरोहित राजाच्या पुढे चालत असे, आणि त्याच्या वतीने बोलत असे; तसा हा देवांच्या पुढे चालतो. आणि तो त्यांच्या आधी जन्मला: सर्वांत प्रथम जन्मलेला. म्हणजे देवसुद्धा त्याच्यावर अवलंबून आहेत. ते त्याच्या प्रकाशावर जगतात, त्याच्या मागून चालतात, आणि त्याच्या नंतर आले. मग नमस्कार. तो “रुच”, म्हणजे तेजस्वी, आहे; आणि “ब्राह्म”, म्हणजे एकमेव सत्यातून, ब्रह्मतत्त्वातून, उपजलेला. या मंत्रांत हा तेजस्वी म्हणजे सूर्य; आणि त्याच्यात देवांच्या आधी आलेला सृष्टिकर्ता.
देव त्याच्या वशात
रुचं ब्राह्मं जनयन्तो देवा अग्रे तदब्रुवन् । यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात्तस्य देवा असन् वशे ॥२१॥
आता देव त्या तेजस्वीला जाणणाऱ्याविषयी बोलतात. “ब्रह्मतत्त्वातून जन्मलेल्या त्या तेजस्वीला निर्माण करताना देवांनी आरंभी हे सांगितले: ‘जो ब्राह्मण तुला असे जाणेल, देव त्याच्या वशात राहतील.’” अगदी आरंभी, देव त्या तेजस्वीला अस्तित्वात आणत होते, तेव्हा त्यांनी एक वचन दिले. जो त्याला खरोखर जाणेल, त्याच्या आज्ञेत देव राहतील. जाणणाऱ्यासाठी इथे शब्द आहे ब्राह्मण. पुरोहित वर्गातल्या माणसालाही हे नाव लागू शकते. पण इथे भर जाणण्यावर आहे: त्या तेजस्वीला “असे”, म्हणजे हे मंत्र सांगतात तसे, जो जाणतो, त्याच्यावर. देव एखाद्या माणसाच्या वशात का राहावेत? मंत्रच याचे कारण सुचवतात: देवांच्या आधी जे होते, ते तो जाणतो. तो तेजस्वी देवांच्या आधी जन्मला, आणि देव त्याच्या प्रकाशावर जगतात. जो त्याला जाणतो, तो त्यांचा उगम जाणतो; आणि म्हणून त्यांच्याही वर उभा राहतो. महीधर हे सरळ शब्दांत सांगतात: जो सूर्याची अशी उपासना करतो, त्याचा साऱ्या जगात सन्मान होतो.
दिवस आणि रात्र तुझ्या दोन कुशी
श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाणामुं म इषाण सर्वलोकं म इषाण ॥२२॥
शेवटचा मंत्र थेट त्या तेजस्वीशी बोलतो. “श्री आणि लक्ष्मी तुझ्या दोन पत्नी. दिवस आणि रात्र तुझ्या दोन कुशी. नक्षत्रे तुझे रूप; अश्विनीकुमार तुझे उघडे मुख. इच्छा करून, माझ्यासाठी त्या जगाची इच्छा कर. माझ्यासाठी सर्व जगांची इच्छा कर.” कवी सूर्याला जगानेच घडलेले शरीर देतो. श्री आणि लक्ष्मी या दोन देवी: श्री म्हणजे वैभव आणि सौभाग्य, लक्ष्मी म्हणजे सौंदर्य आणि समृद्धी. पुढच्या काळात भारत त्यांना एकच देवी मानू लागला: विष्णूची पत्नी लक्ष्मी. इथे मात्र त्या दोघी वेगळ्या आहेत, सूर्याच्या दोन पत्नी. दिवस आणि रात्र त्याच्या दोन्ही कुशींना आहेत. नक्षत्रे त्याचे रूप, त्याच्याच प्रकाशाने चमकणारी. अश्विनीकुमार, म्हणजे पहाटेचे जुळे देव, त्याचे उघडे मुख आहेत; महीधर इथे त्यांचा अर्थ आकाश आणि पृथ्वी असा घेतात. मग कवी स्वतःसाठी मागतो. “इच्छा” हा शब्द तीनदा येतो. त्या तेजस्वीने माझ्यासाठी इच्छा करावी, आणि अशा रीतीने ती खरी करावी, असे तो मागतो. तो मागतो “ते जग”, म्हणजे या जगापलीकडचे जग; आणि सारी जगे. ही मोठी इच्छा आहे. तो एखादी चांगली गोष्ट मागत नाही; अस्तित्वात असलेले प्रत्येक जग मागतो. असे हे सहा मंत्र अठराव्या मंत्राने दाखवलेल्या ठिकाणीच संपतात: मृत्यूच्या पलीकडे, महान पुरुषाच्या प्रकाशात.