वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
जुगाऱ्याचा विलाप
प्रावेपा मा बृहतो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे वर्वृतानाः । सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो विभीदको जागृविर्मह्यमच्छान् ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले चौतिसावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. याला कधी कधी अक्षसूक्त, म्हणजे फाशांचे सूक्त, म्हणतात. परंपरेनुसार हे सूक्त ज्या कवीला स्फुरले, तो ऋषी म्हणजे कवष ऐलूष, किंवा मूजवताचा पुत्र अक्ष. हे कोणत्याही देवतेच्या स्तुतीचे सूक्त नाही. फाशांनी आपला आणि आपल्या घराचा कसा नाश केला, ते इथे एक जुगारी सांगतो. सूक्तांची प्राचीन अनुक्रमणिका त्याचे विषय असे सांगते: फाशांची स्तुती, फाशांची आणि जुगाऱ्याची निंदा, आणि एका ऋचेत शेतीची स्तुती. तो सुरुवात करतो फाशांच्या ओढीने. “महान वृक्षाची ही थरथरणारी फळे, वाऱ्याच्या उतारावर जन्मलेली, पटावर घरंगळताना मला धुंद करतात. मूजवत पर्वतावरच्या सोमाच्या घोटासारखा, हा जागा राहणारा विभीदक मला आनंदाने बेभान करतो.” वैदिक खेळातले फासे म्हणजे विभीदक वृक्षाची फळे; हाच आजही भारतात ओळखला जाणारा बेहडा. ती खेळाच्या पटावर टाकली जात; हा पट बहुधा जमिनीतला एक खळगा असे. या फळाला “जागृवि”, म्हणजे जागा राहणारा, म्हटले आहे; जणू ते कधी झोपतच नाही. सोम म्हणजे एका वनस्पतीपासून काढलेले, देवांना अर्पण केले जाणारे पवित्र पेय. सर्वोत्तम सोम मूजवत पर्वतावर उगवत असे. जुगाऱ्याचा पहिला शब्द आनंदाचा आहे. फासे त्याच्या डोक्यात सोमासारखे चढतात.
जिला मी दूर लोटले
न मा मिमेथ न जिहीळ एषा शिवा सखिभ्य उत मह्यमासीत् । अक्षस्याहमेकपरस्य हेतोरनुव्रतामप जायामरोधम् ॥२॥
“ती माझ्याशी कधी भांडली नाही, तिला माझी कधी लाज वाटली नाही. माझ्या मित्रांशी ती प्रेमाने वागली, आणि माझ्याशीही. फाशाच्या एका डावासाठी मी अशा निष्ठावान पत्नीला दूर लोटले.” दुसऱ्याच ऋचेत सारे नुकसान सांगून झाले आहे. त्याला सोडून जाण्याचे कोणतेही कारण पत्नीने दिले नव्हते. ती त्याच्याशी सौम्य होती, आणि त्याच्या सोबत्यांशीही; ज्या मित्रांबरोबर तो जुगार खेळे, त्यांच्याशीही. आणि त्याने तिला एका डावासाठी सोडले: क्षणात संपणाऱ्या गोष्टीसाठी. जुगारी हे कोणतीही सबब न देता सरळ सांगतो; त्यामुळेच कवितेला ही धार येते. तो तिला दोष देत नाही, नशिबाला नाही, मित्रांनाही नाही. आपल्याजवळ काय होते, आणि आपण काय फेकून दिले, हे त्याला ठाऊक आहे.
म्हाताऱ्या घोड्याइतकीही किंमत नाही
द्वेष्टि श्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते मर्डितारम् । अश्वस्येव जरतो वस्न्यस्य नाहं विन्दामि कितवस्य भोगम् ॥३॥
“माझी सासू माझा द्वेष करते, आणि बायको मला दूर ठेवते. अडल्या माणसाला दया दाखवणारा कोणी भेटत नाही. विकायला काढलेल्या म्हाताऱ्या घोड्यासारखा, मला जुगाऱ्याच्या जगण्यात काहीच लाभ दिसत नाही.” जुगारी अजून बोलतोच आहे. आता घरच त्याच्यावर उलटते. बायकोची आई त्याचा द्वेष करते. मागच्या ऋचेत इतकी सौम्य असलेली बायको त्याला जवळ येऊ देत नाही. तो मदतीची याचना करतो, तेव्हा कोणीच मदत करत नाही. मग तो स्वतःच्या आयुष्याचे मोल करतो. विकायला काढलेल्या म्हाताऱ्या घोड्याला फारशी किंमत येत नाही; त्याला कोणी विचारत नाही. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. त्यांच्या अर्थाप्रमाणे, जुगाऱ्याला स्वतःचे आयुष्य त्या घोड्याइतकेच कवडीमोल वाटते. काही आधुनिक भाषांतरकार शेवटचे शब्द इतरांच्या तोंडी घालतात: त्यांना जुगाऱ्याचा काहीच उपयोग दिसत नाही.
“आम्ही याला ओळखत नाही”
अन्ये जायां परि मृशन्त्यस्य यस्यागृधद्वेदने वाज्यक्षः । पिता माता भ्रातर एनमाहुर्न जानीमो नयता बद्धमेतम् ॥४॥
“बलवान फाशाने ज्याच्या धनाचा लोभ धरला, त्याच्या बायकोला दुसरे हात लावतात. त्याचे वडील, आई आणि भाऊ त्याच्याविषयी म्हणतात: ‘आम्ही याला ओळखत नाही. याला बांधून घेऊन जा.’” इथे फासा जणू जिवंत आणि लोभी आहे. त्याला जुगाऱ्याचे धन हवे होते, आणि त्याने ते घेतले. धन गेल्यावर त्याची बायको सुरक्षित राहत नाही. दुसरे पुरुष तिला हात लावतात, आणि तो त्यांना थांबवू शकत नाही. मग त्याचे स्वतःचे कुटुंबही त्याला नाकारते. त्याच्याकडून जिंकलेल्या जुगाऱ्यांना आई-वडील आणि भाऊ सांगतात: आम्ही याला ओळखत नाही; याला बांधा, आणि हवे तिथे घेऊन जा. फेडता येणार नाही इतके हरलेल्या माणसाला कर्जापायी अडकवून ठेवता येत असे; आणि त्याचे स्वतःचे कुटुंब त्याच्या पाठीशी उभे राहत नाही.
प्रियकराकडे जाणाऱ्या स्त्रीसारखा
यदादीध्ये न दविषाण्येभिः परायद्भ्योऽव हीये सखिभ्यः । न्युप्ताश्च बभ्रवो वाचमक्रतँ एमीदेषां निष्कृतं जारिणीव ॥५॥
“मी ठरवतो, ‘मी यांच्याशी खेळणार नाही,’ आणि मित्र निघून जातात तेव्हा मी मागे राहतो. पण तपकिरी फासे खाली पडतात आणि बोलू लागतात, तेव्हा प्रियकराकडे जाणाऱ्या स्त्रीसारखा मी त्यांच्या अड्ड्यावर जातोच.” इथे जुगाऱ्याच्या दुखण्याचे मर्म आहे. फासे आपला नाश करतात, हे त्याला कळते. न खेळण्याचा तो निश्चय करतो. त्याचे सोबती खेळायला निघतात, तेव्हा तो मागे राहतो. मग पटावर फाशांचा खडखडाट त्याच्या कानी पडतो, आणि त्याचा निश्चय विरघळतो. फासे “तपकिरी” आहेत, त्या फळांच्या रंगाचे. ज्याला भेटू नये अशा प्रियकराला भेटायला चोरून निघालेल्या स्त्रीशी कवी त्याची तुलना करतो. तो जातो, ते त्याने ठरवले म्हणून नव्हे; तो दूर राहूच शकत नाही म्हणून.
मी जिंकेन का?
सभामेति कितवः पृच्छमानो जेष्यामीति तन्वा शूशुजानः । अक्षासो अस्य वि तिरन्ति कामं प्रतिदीव्ने दधत आ कृतानि ॥६॥
“जुगारी सभेत जातो, अंग तापलेले, स्वतःलाच विचारत: ‘मी जिंकेन का?’ फासे त्याच्या इच्छेशी खेळतात, आणि जिंकणारे डाव त्याच्या प्रतिस्पर्ध्याच्या हाती देतात.” ही ऋचा त्याच्या मागोमाग जुगाराच्या दालनात जाते. तो उत्तेजित आहे, उतावीळ आहे; आज आपले नशीब पालटणार, अशी त्याला खात्री आहे. हीच आशा त्याला प्रत्येक वेळी परत ओढून आणते. फासे वेगळेच उत्तर देतात. दुसऱ्या ओळीच्या पहिल्या शब्दांचा अर्थ सायणाचार्य असा लावतात: फासे त्याची हाव वाढवतात. आधुनिक भाषांतरकार असा लावतात: फासे त्याची इच्छा हाणून पाडतात. कसेही वाचले तरी, त्याची उत्सुकता वाढत जाते, आणि त्याची संधी कमी होत जाते; साध्या अर्थाने, उत्तम डाव दुसऱ्या बाजूला जातात. खेळातल्या सर्वोत्तम डावाला कृत म्हणत: “केलेला”. नंतरच्या भारतीय विचारात काळाची चार युगे मानली जातात: सुवर्णकाळाच्या कृतयुगापासून आजच्या अंधाऱ्या कलियुगापर्यंत. या युगांची नावे याच खेळातल्या डावांची नावे आहेत.
अंकुश आणि पराणी
अक्षास इदङ्कुशिनो नितोदिनो निकृत्वानस्तपनास्तापयिष्णवः । कुमारदेष्णा जयतः पुनर्हणो मध्वा सम्पृक्ताः कितवस्य बर्हणा ॥७॥
“फाशांजवळ अंकुश आहेत, पराण्या आहेत. ते टोचतात, कापतात, जाळतात, आणि दुसऱ्यांनाही जाळतात. मुलांसारखे ते आधी भेटी देतात, आणि मग जिंकणाऱ्यालाच पुन्हा मारतात. मधाने माखलेले ते जुगाऱ्याचा सर्वनाश करतात.” साऱ्या प्रतिमा वेदनेच्या आहेत. पराणी म्हणजे जनावरे हाकण्याची टोकदार काठी; अंकुश म्हणजे माहुताचा, हत्ती हाकण्याचा आकडा. फासे जुगाऱ्याला हवे तिकडे हाकतात. ते आणखी कोणाला जाळतात, ते ऋचा सांगत नाही; दहाव्या ऋचेत त्याच्यासाठी झुरणारी बायको आणि आई दिसतील. त्यांची कृपा लहान मुलाची कृपा असते: एका क्षणी दिलेली, दुसऱ्या क्षणी परत घेतलेली. आज माणूस जिंकेल, आणि उद्या फासे त्याला खाली पाडतील. वर मध आहे; त्याखाली सर्वनाश.
राजाही त्यांच्यापुढे झुकतो
त्रिपञ्चाशः क्रीळति व्रात एषां देव इव सविता सत्यधर्मा । उग्रस्य चिन्मन्यवे ना नमन्ते राजा चिदेभ्यो नम इत्कृणोति ॥८॥
“त्यांचा त्रेपन्नांचा जथा, ज्याचे नियम सत्य ठरतात अशा सविता देवासारखा खेळतो. अगदी उग्र माणसाच्या रागापुढेही ते वाकत नाहीत. राजासुद्धा त्यांना नमस्कार करतो.” हे त्रेपन्न म्हणजे फासेच: खेळात वापरला जाणारा फळांचा जथा. ही संख्या निश्चित नाही; हा शब्द तीन गुणिले पन्नास, म्हणजे दीडशे, असाही वाचता येतो. सविता म्हणजे सूर्य, सर्व गोष्टींना गती देणारा देव या रूपात; त्याचे नियम कधीच चुकत नाहीत. सविता आकाशातून जितक्या खात्रीने फिरतो, तितक्याच खात्रीने फासे पटावर फिरतात. मग कवी त्यांची सत्ता दाखवतो. कोणाचाही राग त्यांना वाकवू शकत नाही. ज्याचे सगळे ऐकतात, तो राजाही खेळताना त्यांच्यापुढे हात जोडतो. सवित्याशी केलेली ही तुलना पुढे पुन्हा महत्त्वाची ठरेल, कारण तेराव्या ऋचेतला उपदेश सवित्याचाच आहे.
जाळणारे थंड निखारे
नीचा वर्तन्त उपरि स्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते । दिव्या अङ्गारा इरिणे न्युप्ताः शीताः सन्तो हृदयं निर्दहन्ति ॥९॥
“ते खाली घरंगळतात, आणि उंच उसळतात. त्यांना हात नाहीत, तरी हात असलेल्यावर ते मात करतात. पटावर टाकलेले हे दिव्य निखारे स्पर्शाला थंड असतात, तरी हृदय जाळून राख करतात.” प्रत्येक ओळ म्हणजे विरोधाभासांचे एक कोडे. फासे पटावर खाली पडलेले असतात; तरी फेकताच ते उंच उसळतात. त्यांना हात नाहीत, तरी ज्याचे हात त्यांना फेकतात, त्या माणसाला ते हरवतात. ते निखाऱ्यांसारखे आहेत, पण थंड; आणि तरी जाळतात. ते हृदय जाळतात, जे गमावले त्याच्या वेदनेने. फासे जिथे टाकले जातात, त्या खळग्यात इंधन नसते. त्यांची सारी आग माणसाच्या आत असते.
मागे उरलेल्या पत्नी आणि आई
जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः क्व स्वित् । ऋणावा बिभ्यद्धनमिच्छमानोऽन्येषामस्तमुप नक्तमेति ॥१०॥
“जुगाऱ्याची बायको एकाकी होऊन झुरते. कुठे भटकतो कोण जाणे, अशा मुलाची आईही झुरते. कर्जबाजारी, घाबरलेला, पैशाच्या शोधात तो रात्री दुसऱ्यांच्या घरी जातो.” कविता आता जुगाऱ्याकडून, त्याच्या नाशाची किंमत मोजणाऱ्यांकडे वळते. त्याची बायको एकटीच दुःख करते. मुलगा कुठे गेला, हे ठाऊक नसलेली त्याची आई त्याच्यासाठी झुरते. आणि कर्ज त्याला आणखी खाली ओढते. तो कर्जबाजारी आहे, आणि सगळ्यांना घाबरतो. त्याला पैसा हवा आहे, आणि तो रात्री दुसऱ्यांच्या घरी जातो. तिथे तो काय करतो, ते ऋचा सांगत नाही; आणि सांगायची गरजही नाही.
परक्यांची घरे
स्त्रियं दृष्ट्वाय कितवं ततापान्येषां जायां सुकृतं च योनिम् । पूर्वाह्णे अश्वान्युयुजे हि बभ्रून्सो अग्नेरन्ते वृषलः पपाद ॥११॥
“एखादी स्त्री, दुसऱ्याची पत्नी, आणि दुसऱ्यांचे नीटनेटके घर पाहून जुगाऱ्याला वेदना होतात. सकाळी तो तपकिरी घोडे जुंपतो. संध्याकाळी तो खचलेला माणूस अग्नीजवळ कोसळतो.” परक्यांच्या घरांमधून फिरताना, आपण काय गमावले ते त्याला दिसते. त्यांच्या बायका निश्चिंत आहेत, त्यांची घरे व्यवस्थित आहेत. ही वेदना या तुलनेची आहे: त्याची स्वतःची बायको त्यानेच दूर लोटली आहे, आणि त्याचे स्वतःचे घर उद्ध्वस्त झाले आहे. तपकिरी घोडे म्हणजे फासे. माणूस दिवसभरासाठी रथाला घोडे जुंपतो, तसा तो रोज सकाळी फासे घेऊन निघतो. रोज संध्याकाळी तो अग्नीजवळ कोसळतो: थकलेला, आणि दिवसभरात हाती काहीच न लागलेला. कवी त्याच्यासाठी वृषल हा शब्द वापरतो: अगदी खालच्या पायरीला पोचलेल्या, कोणतीही प्रतिष्ठा न उरलेल्या माणसासाठीचा तिरस्काराचा शब्द.
पुढे केलेली दहा बोटे
यो वः सेनानीर्महतो गणस्य राजा व्रातस्य प्रथमो बभूव । तस्मै कृणोमि न धना रुणध्मि दशाहं प्राचीस्तदृतं वदामि ॥१२॥
“तुमच्या मोठ्या सेनेचा जो सेनानी, तुमच्या जथ्याचा जो पहिला राजा, त्याच्यापुढे मी माझी दहाही बोटे पुढे करतो. मी कोणतेही धन राखून ठेवत नाही; मी सत्य सांगतो.” शेवटी जुगारी फाशांना सामोरा जातो. सेनापतीशी किंवा राजाशी बोलावे, तसा तो त्यांच्या प्रमुखाशी बोलतो. तो आपली दहा बोटे पुढे करतो: शरण जाणाऱ्याचे उघडे हात. आपल्याजवळ राखून ठेवण्यासारखे काहीच उरलेले नाही, हे ते हात दाखवतात. सायणाचार्य हा हावभाव म्हणजे जोडलेले हात असे मानतात: फाशांच्या प्रमुखाला केलेला नमस्कार. ते या शब्दांना एक प्रतिज्ञा मानतात: यापुढे जुगारी त्यांच्यासाठी आणखी धन गोळा करणार नाही. कसेही वाचले तरी, त्याने झुंज सोडून दिली आहे.
शेती कर
अक्षैर्मा दीव्यः कृषिमित्कृषस्व वित्ते रमस्व बहु मन्यमानः । तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे वि चष्टे सवितायमर्यः ॥१३॥
आता तो उपदेश येतो, ज्यासाठी हे सूक्त लक्षात राहिले आहे. कवी जुगाऱ्याकडे वळतो, आणि त्याला एक धडा सांगतो. हा धडा कवीने स्वतः रचलेला नाही: सविता देवाने तो कवीला दाखवला. “फाशांनी खेळू नकोस. शेतीच कर. जे कमावशील त्यात रमून जा, आणि ते पुष्कळ मान. तिथे तुझ्या गाई आहेत, जुगाऱ्या; तिथे तुझी बायको आहे. हे मला या थोर सवित्याने दाखवले आहे.” “जुगाऱ्या” अशी हाक मारून कवी त्याला, तो आज जो झाला आहे, त्याच नावाने बोलावतो. हा उपदेश कुठून आला, ते शेवटची ओळ सांगते: सवित्याने तो कवीला दाखवला. प्रत्येक वाक्य सूक्तातल्या एकेका नुकसानाला उत्तर देतो. फाशांनी अचानक आशा दाखवल्या, आणि मग सर्वनाश केला; शेत रोजचे स्थिर कष्ट देते, आणि त्यांचे पीक. फाशांनी त्याचे धन नेले; आता त्याला आपल्या कमाईत रमायला सांगितले आहे. साधा अर्थ घेतला, तर “ते पुष्कळ मान” हे समाधान मानायला सांगते: प्रामाणिक कष्टाने जे मिळते, ते पुरेसे आहे. सायणाचार्य मात्र हे शब्द उपदेशाशीच जोडतात: जुगाऱ्याने हा उपदेश पुष्कळ मानावा, आणि त्यावर विश्वास ठेवावा. वैदिक जीवनात गाई हेच मुख्य धन होते; आणि त्यांच्या शेजारी उभी आहे दुसऱ्या ऋचेत त्याने दूर लोटलेली बायको. “तिथे”, असे ऋचा दोनदा म्हणते: नांगरलेल्या शेताच्या जीवनात दोन्ही सापडतात. फाशांनी जे हिरावले, ते जमीन परत देऊ शकते. हा उपदेश देणारा आहे सविता: सूर्य, सर्व गोष्टींना गती देणारा देव या रूपात. आठव्या ऋचेत फासे, ज्याचे नियम सत्य ठरतात अशा सवित्यासारखे, पटावर फिरत होते. आता खरा सविता गुरू आहे, आणि त्याचा नियम म्हणजे रोजचे, धीराचे कष्ट. शेती हेच एकमेव प्रामाणिक काम, किंवा धन वाईट, असे ही ऋचा म्हणत नाही. ती स्थिर कष्टाने पोट भरण्याची, आणि त्यातून जे मिळते त्यात आनंद मानण्याची प्रशंसा करते. तिचा इशारा कष्टाविना मिळणाऱ्या लाभाविरुद्ध आहे, आणि कधीच न थांबणाऱ्या हव्यासाविरुद्ध. फाशांच्या खेळात सर्वनाश झाल्याच्या कथा भारत पुढेही सांगत राहिला. महाभारत या महाकाव्यात राजा नल द्यूतात आपले राज्य हरतो, आणि वनात भटकतो. पांडवांमधले ज्येष्ठ युधिष्ठिर आपले राज्य, आपले भाऊ, स्वतःला आणि द्रौपदीला पणाला लावतात, आणि सारे हरतात. हे सूक्त त्या महाकाव्याहून कितीतरी जुने आहे.
दुसरा कोणी अडकू दे
मित्रं कृणुध्वं खलु मृळता नो मा नो घोरेण चरताभि धृष्णु । नि वो नु मन्युर्विशतामरातिरन्यो बभ्रूणां प्रसितौ न्वस्तु ॥१४॥
“आमच्याशी मैत्री करा; आमच्यावर दया करा. आपल्या उग्र शक्तीने आमच्यावर चालून येऊ नका. तुमचा राग आमच्या शत्रूवर जाऊन बसू दे. तपकिरी फाशांच्या पाशात दुसरा कोणी अडकू दे.” सूक्त फाशांनाच उद्देशून बोललेल्या शब्दांनी संपते. जुगारी त्यांच्याकडे मैत्री आणि दया मागतो. आपण त्यांना हरवले, अशी फुशारकी तो मारत नाही. हा सावध तह आहे. फासे अजूनही बलवान आहेत, आणि त्यांच्या रागाला कुठेतरी जायलाच हवे. तो फक्त एवढेच मागतो की तो राग दुसऱ्यांवर पडावा, आणि आपली सुटका व्हावी. काही आधुनिक भाषांतरकार ही ओळ अधिक सौम्यपणे वाचतात: “तुमचा राग आणि वैर शांत होऊ दे.” कविता त्याला एका नव्या आयुष्याच्या उंबरठ्यावर सोडते: शेत आणि सवित्याचा उपदेश त्याच्यापाशी आहेत, आणि फासे मात्र दुसऱ्या कोणासाठी घरंगळत आहेत.