वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
वाक् सूक्त: मी वाणी आहे
अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः । अहं मित्रावरुणोभा बिभर्म्यहमिन्द्राग्नी अहमश्विनोभा ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे पंचविसावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याची ऋषिका वाक्, एका ऋषीची कन्या, आणि देवता आत्मा. वाक् म्हणजे वाणी, आणि आठही ऋचांमध्ये वाणी स्वतः बोलते. देवीचे उपासक त्याला देवीसूक्त म्हणून ओळखतात. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. एक स्त्री असे कसे बोलू शकली, याचे ते स्पष्टीकरण देतात. वाक् ब्रह्मतत्त्व जाणत होती, म्हणजे सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य. आणि ती स्वतः त्याच्याशी एकरूप आहे, हेही ती जाणत होती. म्हणून ती स्वतःविषयी म्हणू शकली, “हे सारे मीच आहे.” “मी रुद्रांसोबत आणि वसूंसोबत फिरते, आदित्यांसोबत आणि विश्वेदेवांसोबत. मित्र आणि वरुण दोघांना मी धारण करते, इंद्र आणि अग्नी दोघांना, आणि दोन्ही अश्विनीकुमारांना.” ती सुरुवात देवांपासून करते, एकेका गणाचे नाव घेत. रुद्र म्हणजे वादळाचे देव, उग्र देव रुद्र याचे अनुयायी. वसू या नावाचा अर्थ “चांगले”; हे प्रकाशाचे आणि समृद्धीचे देव. आदित्य म्हणजे अदितीचे पुत्र, व्यवस्थेचे स्वामी. विश्वेदेव म्हणजे सारे देव मिळून. मग मोठ्या जोड्या येतात. मित्र आणि वरुण जगाच्या व्यवस्थेचे रक्षण करतात. इंद्र हा देवांचा योद्धा राजा, आणि अग्नी म्हणजे यज्ञाचा पवित्र अग्नी. अश्विनीकुमार हे जुळे घोडेस्वार, पहाटे येणारे वैद्य. वाणी त्या सर्वांसोबत फिरते, आणि प्रत्येकाला तोलून धरते. देव त्यांच्या नावांनी ओळखले जातात, शब्दांनी त्यांची स्तुती होते, आणि शब्दांनीच त्यांना यज्ञाला बोलावले जाते. वाणी नसती, तर त्यांच्यापैकी कोणालाच नाव मिळाले नसते.
देणाऱ्याला मी देते
अहं सोममाहनसं बिभर्म्यहं त्वष्टारमुत पूषणं भगम् । अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये यजमानाय सुन्वते ॥२॥
“फुलून येणाऱ्या सोमाला मी धारण करते. त्वष्टा, पूषा आणि भग यांनाही मी धारण करते. जो हवी आणतो, देवांची नीट सेवा करतो, सोम पिळतो आणि यज्ञ करतो, त्याला मी धन देते.” ती आणखी देवांची नावे घेते. सोम म्हणजे एका वनस्पतीतून पिळून काढलेले पवित्र पेय, आणि त्याचा देव. त्वष्टा हा दिव्य कारागीर, गोष्टींना आकार देणारा. पूषा रस्त्यांचे आणि कळपांचे रक्षण करतो. भग सौभाग्य देतो, प्रत्येकाच्या वाट्याला येणारे भाग्य. वाणी त्यांनाही धारण करते. मग ती माणसांकडे वळते. जो अग्नीत हवी अर्पण करतो आणि देवांसाठी सोम पिळतो, त्या उपासकाला ती धन देते. विधी शब्दांनी बनलेले असतात, आणि विधीच्या शब्दांतूनच देणगी देणाऱ्याकडे परत येते.
राणी, पूज्यांमध्ये पहिली
अहं राष्ट्री संगमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् । तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ॥३॥
“मी राणी आहे, संपत्ती एकत्र आणणारी, जाणती, पूजनीयांमध्ये पहिली. देवांनी मला अनेक ठिकाणी ठेवले आहे. मी अनेक रूपांत उभी आहे, आणि अनेक जीवांत शिरते.” आता ती स्वतःची ओळख सांगते. ती राष्ट्री आहे, म्हणजे राज्यावर सत्ता चालवणारी राणी. ती संपत्ती गोळा करते, आणि आपला सन्मान करणाऱ्यांपर्यंत पोहोचवते. ती जाणती आहे, आणि उपासना स्वीकारणाऱ्या सर्वांमध्ये पहिली आहे. देवांनी तिला सर्वत्र ठेवले आहे. ती अनेक ठिकाणी, अनेक रूपांत राहते, आणि अनेक जीवांच्या आत शिरते. बोलणाऱ्या प्रत्येक आवाजात ती असते. जिथे वाणी नाही, असा जगात एकही कोपरा नाही.
मला न जाणताच ते माझ्यामुळे जगतात
मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् । अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि ॥४॥
“जो पाहतो, जो श्वास घेतो, जो बोललेले ऐकतो, तो माझ्यामुळेच अन्न खातो. मला न जाणताच ते माझ्या अगदी शेजारी राहतात. हे कीर्तिमंता, ऐक: मी तुला जे सांगते, ते श्रद्धा ठेवण्याजोगे आहे.” इथे वाणीचा दावा शब्दांच्याही पलीकडचा आहे. जगण्याच्या प्रत्येक क्रियेतली शक्ती ती आहे. जो खातो, तो तिच्यामुळे खातो. जो पाहतो, तो तिच्यामुळे पाहतो. जो श्वास घेतो, आणि जो बोललेले ऐकतो, तेही तिच्याच शक्तीने तसे करतात. सजीव करत असलेल्या अनेक क्रियांपैकी ती केवळ एक क्रिया नाही. सजीव मुळात जगू शकतो, तो तिच्यामुळेच. तरीही लोक तिला ओळखत नाहीत. ते आयुष्यभर तिच्या शेजारी, तिच्या आधाराने जगतात, आणि ती कोण आहे ते कधीच पाहत नाहीत. जी शक्ती त्यांच्या सर्वांत जवळ आहे, तिच्याकडेच त्यांचे सर्वांत कमी लक्ष जाते. सायणाचार्य ती ओळ वेगळ्या प्रकारे वाचतात. त्या शब्दांचा अर्थ “ते क्षीण होतात” असाही होऊ शकतो. त्यांच्या मते जे तिला जाणत नाहीत, ते संसारात झिजून क्षीण होतात. मग ती ऐकणाऱ्याला थेट हाक मारते: “हे कीर्तिमंता, ऐक.” ती जे सांगते, ते श्रद्धिवम्, म्हणजे विश्वास आणि श्रद्धा ठेवण्याजोगे आहे. श्रद्धा म्हणजे ज्या विश्वासाने माणूस एखादी शिकवण मनापासून स्वीकारतो, तो विश्वास. वाणी इथे तीच मागते. म्हणजे बोलण्याच्या मागेच नव्हे, तर पाहणे, श्वास घेणे आणि ऐकणे यांच्या मागेही एकच शक्ती आहे, असे ही ऋचा सांगते. नंतरचे भारतीय तत्त्वचिंतन त्या शक्तीचा शोध घेत राहिले. प्रमुख उपनिषदांपैकी एक असलेले केन उपनिषद विचारते: डोळा, कान आणि वाणी यांना कोण चालवते? त्याचे उत्तर आहे: ब्रह्म, सर्वांमागचे एकमेव सत्य.
ज्याच्यावर प्रेम करते, त्याला मी बलवान करते
अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः । यं कामये तंतमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥५॥
“देवांना आणि माणसांना सारखेच प्रिय असलेले हे मी स्वतःच सांगते. ज्याच्यावर मी प्रेम करते, त्याला मी बलवान करते. त्याला मी ब्राह्मण करते, ऋषी करते, मेधावी करते.” वाणी स्वतःसाठी स्वतःच बोलते. तिच्या वतीने दुसरे कोणी बोलत नाही, आणि ती जे सांगते, त्याचे देव आणि माणसे स्वागत करतात. मग ती आपली निवड कशी करते, ते सांगते. ज्याच्यावर ती प्रेम करते, त्याला ती सामर्थ्यवान करते. त्याला ती ब्राह्मण करते, म्हणजे पवित्र शब्द जाणणारा पुरोहित. त्याला ती ऋषी करते, म्हणजे ज्याला सूक्ते स्फुरतात असा द्रष्टा. त्याला ती ज्ञानी करते. ही देणगी देणे तिच्या हातात आहे. कवी केवळ प्रयत्नाने ती मिळवू शकत नाही. वेदांमध्ये सूक्ते ऋषींना स्फुरतात; ऋषी ती केवळ स्वतः रचत नाहीत. ही ऋचा तेच वाणीच्या बाजूने सांगते. ज्याच्यावर ती प्रेम करते, त्याच्याकडे ती येते.
रुद्राचे धनुष्य मी वाकवते
अहं रुद्राय धनुरा तनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ । अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आ विवेश ॥६॥
“प्रार्थनेचा द्वेष करणाऱ्याला रुद्राचा बाण लागावा, म्हणून मी त्याच्या धनुष्याला दोरी चढवते. लोकांसाठी मी युद्ध छेडते. मी आकाशात आणि पृथ्वीत शिरले आहे.” एका ऋचेत सौम्य असलेली वाणी पुढच्या ऋचेत उग्र होते. रुद्र हा उग्र धनुर्धर देव; लोक त्याला भितात, आणि आरोग्यासाठी त्याची प्रार्थनाही करतात. प्रार्थनेचा, पवित्र शब्दाचा, द्वेष करणाऱ्याला त्याचा बाण लागून तो मरावा, म्हणून ती त्याच्या धनुष्याला दोरी चढवते. रुद्राच्या धनुष्यावर वाणी हक्क का सांगते? कारण तो ज्याच्यावर बाण सोडतो, तो वाणीचाच शत्रू आहे, पवित्र शब्दाचा द्वेष करणारा. ती आपल्या माणसांचे रक्षण करते. ती लोकांसाठी युद्धही छेडते: रणघोष, आव्हान, सेनेला रणांगणावर पाठवणारे शब्द, हे सारे वाणीच आहे. आणि ती आकाशात आणि पृथ्वीतही शिरली आहे. जगाचा कोणताही भाग तिच्यासाठी बंद नाही.
माझे घर पाण्यात आहे
अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे । ततो वि तिष्ठे भुवनानु विश्वोतामूं द्यां वर्ष्मणोप स्पृशामि ॥७॥
“या जगाच्या मस्तकावर मी पित्याला जन्म देते. माझे जन्मस्थान पाण्यात, समुद्राच्या आत आहे. तिथून मी सर्व जगांत पसरते, आणि माझ्या मस्तकाने त्या दूरच्या आकाशाला स्पर्श करते.” ही सूक्तातली सर्वांत दुर्बोध ऋचा आहे. तिची चित्रे स्पष्ट आहेत, पण त्यांचा अर्थ स्पष्ट नाही. पिता म्हणजे बहुधा आकाश; वेद आकाशाला अनेकदा “पिता” म्हणतात. वाणी जगाच्या शिखरावर त्याला जन्म देते. तिचे स्वतःचे जन्मस्थान पाण्यात, समुद्रात आहे. तिथून ती वर येते आणि प्रत्येक जगात पसरते, इतकी, की तिचे मस्तक दूरच्या आकाशाला स्पर्श करते. सायणाचार्य संपूर्ण सूक्ताच्या भावाला धरून अर्थ सांगतात. वस्त्र धाग्यांवर आधारलेले असते, तसे आकाश परमात्म्याच्या मस्तकावर जन्मते. समुद्र म्हणजे परमात्मा; त्याच्यातूनच सारे जीव प्रवाहासारखे बाहेर येतात, आणि तिथेच वाणीचा उगम आहे.
आकाशापलीकडे, पृथ्वीपलीकडे
अहमेव वात इव प्र वाम्यारभमाणा भुवनानि विश्वा । परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव ॥८॥
“सर्व जगांना धरून मी वाऱ्यासारखी वाहते. आकाशापलीकडे, या पृथ्वीपलीकडे: माझ्या महिम्याने मी इतकी मोठी झाले आहे.” सूक्त आपल्या सर्वांत व्यापक दाव्याने संपते. वाणी वाऱ्यासारखी फिरते. वारा दिसत नाही, पण सर्वत्र जाणवतो, आणि त्याला हवे तिथे वाहतो. तशीच ती सर्व जगांतून फिरते, आणि त्या सगळ्यांना धरते. ती त्यांना अस्तित्वात आणते, आणि एकत्र धरून ठेवते. मग शेवटची ओळ. ती आकाशापलीकडे आहे, आणि या पृथ्वीपलीकडेही. सारे जग तिच्या महिम्याच्या आत आहे, आणि ती त्याहूनही पुढे पोहोचते. पहिल्या ऋचेत ती देवांमध्ये फिरत होती. आता पृथ्वी आणि आकाशही तिला सामावून घ्यायला लहान पडतात. स्वतःविषयी असे कोण म्हणू शकेल? फक्त सर्व गोष्टींमध्ये असलेली ती एक शक्ती: नाव देणारी, जाणणारी आणि जीवन देणारी शक्ती. सूक्ताच्या सुरुवातीला वाणी देवांमध्ये होती, त्यांतल्या प्रत्येकाला धारण करत होती. शेवटी ती सर्वांचा आत्मा ठरते; आणि परंपरा या सूक्ताची देवता हाच आत्मा मानते. हे सूक्त दोन प्रकारे पुढे जिवंत राहिले. देवीच्या उपासकांना त्यात देवीचा, सर्वांच्या मातेचा आवाज ऐकू आला, आणि ते आजही देवीसूक्त म्हणून त्याचे पठण करतात. उपनिषदांच्या विचारवंतांनीही वाणीला तेच उच्च स्थान दिले. सर्वांत प्राचीन उपनिषदांपैकी एक असलेले बृहदारण्यक उपनिषद एका गुरूचे वचन नोंदवते: “वाणी हे ब्रह्म आहे.”