वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
हिरण्यगर्भ सूक्त: अज्ञात देवाला
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे एकविसावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. याच्या दहापैकी नऊ ऋचा एकाच प्रश्नाने संपतात: आम्ही कोणत्या देवाला आहुती द्यावी? त्या प्रश्नावरूनच परंपरा या सूक्ताच्या देवतेला “क” म्हणजे “कोण” असे नाव देते. आणि सूक्त ज्याची स्तुती करते, त्याचेच नाव ती त्याच्या ऋषीला देते: हिरण्यगर्भ. “आरंभी हिरण्यगर्भ प्रकट झाला. जन्मताच तो जे जे आहे त्या सर्वांचा एकमेव स्वामी झाला. त्याने ही पृथ्वी आणि हे आकाश धारण केले आहे. कोणत्या देवाची आम्ही हवी अर्पून उपासना करावी?” हिरण्यगर्भ म्हणजे “सोन्याचा गर्भ”: सोन्याचे बीज, ज्यातून गर्भाशयातल्या बाळासारखे जग वाढत जाते. सोन्याचा रंग अग्नीचा आणि सूर्याचा. हा गर्भ म्हणजे पहिला सजीव. जन्मताच तो पुढे होणाऱ्या साऱ्याचा स्वामी होतो, आणि पृथ्वी आणि आकाश यांना आपापल्या जागी धरून ठेवतो. मग ध्रुवपद येते: “कस्मै देवाय हविषा विधेम”. हवी म्हणजे देवांसाठी पवित्र अग्नीत ओतली जाणारी आहुती. कवी हातात हवी घेऊन अग्नीपाशी उभा आहे, आणि विचारतो: कोणत्या देवाला? निवडायला त्याच्यापुढे अनेक देव आहेत. पण त्याला हवा आहे तो त्या सर्वांच्या मागे असलेला देव, ज्याने जग निर्माण केले आणि जो ते धरून ठेवतो. हा प्रश्न म्हणजे सूक्ताचा प्राण आहे. प्रत्येक ऋचा या देवाचे एक नवे लक्षण सांगते, आणि प्रत्येक ऋचा शेवटी पुन्हा विचारते: तो कोण? स्तुती वाढत जाते, आणि प्रश्न तसाच राहतो. ज्या देवाचे इतके पूर्ण वर्णन करता येते, पण ज्याला नाव देता येत नाही, तो नाव असलेल्या कोणत्याही देवापेक्षा मोठा आहे. पुढच्या भारतीय विचारात हिरण्यगर्भाला स्थान मिळाले ते सृष्टिकर्त्याचे पहिले जन्मलेले रूप म्हणून: ज्या बीजातून जग उलगडत जाते, ते बीज.
जीवन आणि मृत्यू त्याची सावली
य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । यस्य छायामृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥२॥
दुसरी ऋचा सांगते की हा देव काय देतो. “तो प्राण देतो, तो बळ देतो. सारे जीव त्याच्या आज्ञेत राहतात, आणि देवही. अमरत्व ही त्याची सावली, आणि मृत्यू हीही त्याचीच सावली. कोणत्या देवाची आम्ही हवी अर्पून उपासना करावी?” “आत्मदा” या शब्दाचा अर्थ “प्राण देणारा” असा होऊ शकतो, किंवा “आत्मा देणारा”: जीवनच त्याच्याकडून येते. तो बळही देतो. प्रत्येक प्राणी त्याच्या आज्ञेने जगतो. देव कितीही सामर्थ्यवान असले, तरी तेही त्याच्याच आज्ञेत राहतात. तिसरी ओळ सर्वांत चकित करणारी आहे. अमरत्व आणि मृत्यू, दोन्ही त्याची सावली आहेत. सावली तिच्या मालकाबरोबर सगळीकडे जाते, आणि ती त्याच्यावरच अवलंबून असते. म्हणजे देवांचे अमर जीवन, आणि सर्व प्राण्यांना येणारा मृत्यू, दोन्ही त्याच्या मागोमाग चालतात. दोघांपैकी कोणालाही त्याच्या बरोबरीने स्वतःची वेगळी सत्ता नाही. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते पहिल्या शब्दाचा अर्थ “आत्मे देणारा” असा सांगतात. अग्नीतून ठिणग्या उडाव्यात, तसे सारे आत्मे परमात्म्यातून बाहेर येतात, असे ते म्हणतात.
सर्व प्राण्यांचा राजा
यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव । य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥३॥
देवांकडून कवी आता प्रत्येक जिवंत प्राण्याकडे वळतो. “आपल्या महिम्याने तो श्वास घेणाऱ्या आणि डोळ्यांची उघडझाप करणाऱ्या या साऱ्या चराचर जगाचा एकमेव राजा झाला. या जगातल्या दोन पायांच्या आणि चार पायांच्या जीवांवर तो सत्ता चालवतो. कोणत्या देवाची आम्ही हवी अर्पून उपासना करावी?” “श्वास घेणारे आणि डोळ्यांची उघडझाप करणारे” म्हणजे प्रत्येक प्राणी आणि प्रत्येक माणूस: जो जो श्वास घेतो, आणि डोळे उघडतो-मिटतो, तो. दोन पायांचे म्हणजे माणसे. चार पायांचे म्हणजे गायी-गुरे, घोडे आणि इतर पशू, ज्यांच्यावर माणसांचे जगणे अवलंबून होते. या साऱ्यांचा तो राजा आहे, आणि तो एकटाच. तो राजा आहे तो फक्त स्वतःच्या महिम्याने. म्हणून ऋचेच्या शेवटचा प्रश्न आणखी टोकदार होतो: प्रत्येक प्राणी ज्याची सेवा करतो, पण ज्याचे नाव कोणालाच ठाऊक नाही, तो हा राजा आहे तरी कोण?
पर्वत, समुद्र आणि दिशा
यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रं रसया सहाहुः । यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥४॥
आता कवीची नजर प्राण्यांवरून पुढे जाते: ते ज्या भूमीवर राहतात, आणि ज्या आकाशाखाली, तिकडे. “हे बर्फाच्छादित पर्वत त्याचा महिमा आहेत, असे म्हणतात. रसा नदीसह समुद्र त्याचाच, असे म्हणतात. या दिशा त्याच्या आहेत, आणि त्याच त्याचे बाहू आहेत.” आणि पुन्हा ऋचा संपते: कोणत्या देवाला आम्ही आहुती द्यावी? बर्फाच्छादित पर्वत म्हणजे हिमालय. ते त्याचा डोळ्यांना दिसणारा महिमा आहेत. समुद्रही त्याचाच, आणि रसाही: जगाच्या दूरच्या टोकाला वाहते अशी कल्पिलेली, आख्यायिकांतली नदी. सर्वांत उंच शिखरांपासून सर्वांत दूरच्या पाण्यापर्यंत, सारे त्याचेच आहे. दिशा म्हणजे पूर्व, पश्चिम, उत्तर आणि दक्षिण, आणि त्यांच्या मधल्या उपदिशा. त्या मध्यापासून बाहूंसारख्या पसरतात. म्हणजे सारे अवकाश हे त्याचे शरीर आहे, सर्व बाजूंनी हात पसरलेले.
आकाशाला कोणी तोलून धरले
येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृळ्हा येन स्वः स्तभितं येन नाकः । यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥५॥
पर्वत, समुद्र आणि आकाश कशावर तरी टेकलेले असले पाहिजेत. ते कशाने धरले आहेत, ते पुढची ऋचा सांगते. “त्याच्यामुळे विशाल आकाश आणि पृथ्वी दृढ झाली आहेत. त्याच्यामुळे स्वर्गाचा प्रकाश, आणि आकाशाचा घुमट, तोलून धरला आहे. मधले अंतरिक्षही तोच मोजून आखतो.” वैदिक जगाचे तीन स्तर आहेत: पृथ्वी, तिच्यावरचे आकाश, आणि या दोघांच्या मधले अंतरिक्ष, जिथे ढग आणि वारे फिरतात. हा देव तिन्ही धरून ठेवतो. तो आपल्या पायाखालची पृथ्वी दृढ करतो. खांब छप्पर तोलून धरतो, तसे तो प्रकाशासह आकाश तोलून धरतो. आणि घर बांधणारा जमिनीवर घराची आखणी करतो, तसे तो विशाल अंतरिक्ष मोजून आखतो. जग कोसळून का पडत नाही? कारण हा एक देव आपल्या बळाने ही सारी रचना धरून आहे. तरीही इतर ऋचांप्रमाणे ही ऋचाही “कोणत्या देवाला आम्ही आहुती द्यावी?” या प्रश्नानेच संपते. कवीला त्याचे नाव अजूनही ठाऊक नाही.
दोन्ही जगे त्याच्याकडे पाहतात
यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥६॥
आता दृढ झालेली स्वर्ग आणि पृथ्वी आपल्या निर्मात्याकडे वळून पाहतात. “त्याच्या साहाय्याने स्थिर झालेली दोन्ही जगे मनात थरथरत त्याच्याकडे पाहतात. उगवलेला सूर्य त्याच्यावरच प्रकाशतो. कोणत्या देवाची आम्ही हवी अर्पून उपासना करावी?” कवी या दोन जगांना “क्रंदसी” म्हणतो: “आक्रोश करणारी दोघे”. त्याला म्हणायचे आहे स्वर्ग आणि पृथ्वी. तो त्यांना तोलून धरतो, म्हणूनच ती उभी आहेत. एखादा जीव आपल्या स्वामीपुढे थरथरतो, तशी ती भारावून त्याच्याकडे पाहतात. उगवणारा सूर्यसुद्धा त्याच्यावर टेकूनच प्रकाशतो, कारण सूर्य ज्यावर उभा आहे, ती भूमी तोच आहे. सायणाचार्य हे विचित्र नाव एका जुन्या कथेतून समजावतात: प्रजा निर्माण करणारा प्रजापती स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यासाठी रडला, म्हणून त्यांना “रडलेली दोघे” म्हणू लागले. काही आधुनिक अनुवादक मात्र हा शब्द युद्धात गर्जना करणाऱ्या दोन सेना असा वाचतात; दोन्ही सेना मदतीसाठी याच देवाकडे पाहतात.
पाण्याने धरलेला गर्भ
आपो ह यद्बृहतीर्विश्वमायन्गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम् । ततो देवानां समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥७॥
मग कवी अगदी आरंभाकडे परत जातो. “सारे व्यापून महान जल आले. त्याच्या पोटी गर्भ होता, आणि ते अग्नीला जन्म देत होते. तेव्हा त्यातून देवांचा एकमेव प्राण प्रकट झाला.” मग नेहमीप्रमाणे ध्रुवपद येते. आधी महान जल होते, असे अनेक वैदिक ग्रंथ सांगतात. ते जल गर्भार होते: त्याच्या पोटात साऱ्याचे बीज होते. त्यातून अग्नी जन्मला: आग, आणि यज्ञातल्या पवित्र अग्नीचा देव. पाण्यातून जन्मलेला अग्नी हे वेदांचे आवडते आश्चर्य आहे; कारण पावसाच्या ढगांतूनच वीज चमकते. त्याच जलातून “देवांचा एकमेव प्राण” प्रकट झाला. देव स्वतःच्या शक्तीने जगत नाहीत. त्या सर्वांत एकच प्राण संचार करतो, आणि तो प्राण म्हणजे या सूक्ताचा देव. पहिल्या ऋचेतला हिरण्यगर्भ याच जलात वाढतो, आणि सारे देव त्याच्याकडूनच जीवन घेतात.
देवांच्याही वरचा एक देव
यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम् । यो देवेष्वधि देव एक आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥८॥
पुढची ऋचा तेच जल वरून पाहते. “सर्जनाचे सामर्थ्य धारण करणाऱ्या, आणि यज्ञाला जन्म देणाऱ्या जलावर त्याने आपल्या महिम्याने सर्व बाजूंनी नजर टाकली. देवांमध्ये तो एकटाच देवांच्याही वरचा देव होता. कोणत्या देवाची आम्ही हवी अर्पून उपासना करावी?” हा देव साऱ्या जलप्रलयावर वरून नजर टाकतो. त्या जलात दक्ष होता: निर्माण करण्याचे, आणि कौशल्याने कृती करण्याचे सामर्थ्य. त्या जलाने जन्म दिला यज्ञाला, म्हणजे देवांना आहुती देण्याच्या विधीला. वैदिक कवींसाठी यज्ञ ही साधी गोष्ट नव्हती. देव आणि माणसे ज्या व्यवस्थेने जग चालू ठेवतात, ती व्यवस्था म्हणजे यज्ञ. तोही आरंभापासूनच आला. मग संपूर्ण सूक्ताचे सार सांगणारी ओळ येते: “तो एकटाच देवांच्याही वरचा देव होता.” कवी इतर देवांना नाकारत नाही. इंद्र, अग्नी, वरुण आणि इतर सारे देव आहेतच. पण त्या सर्वांच्या वर एक उभा आहे. सर्वांत बलवान म्हणून निवडलेला, अनेकांतला एक देव, असा तो नाही. मागच्या ऋचेने सांगितल्याप्रमाणे, सर्व देवांना ज्याच्यात जीवन मिळते, तो हा आहे. हा विचार पुढे उपनिषदांत वाहत जातो. उपनिषदे म्हणजे वेदांची सांगता करणारी नंतरची शिकवण. ती सांगतात की सर्व देवांच्या आणि साऱ्या जगाच्या मागे एकच सत्य उभे आहे. इथे “कोणत्या देवाला?” हा प्रश्न आपल्या उत्तराच्या अगदी जवळ येतो. देवांच्याही वरचा देव, तोच आहुतीचा खरा अधिकारी. आणि तरीही कवी त्याचे नाव घेत नाही.
तो आम्हाला इजा न करो
मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या यो वा दिवं सत्यधर्मा जजान । यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥९॥
इतकी स्तुती केल्यावर कवी काहीतरी मागतो. “ज्याने पृथ्वीला जन्म दिला, ज्याने आकाश निर्माण केले, ज्याचे नियम सत्य आहेत, ज्याने तेजस्वी, विशाल जल उत्पन्न केले, तो आम्हाला इजा न करो.” आणि शेवटच्या वेळी तोच प्रश्न येतो: कोणत्या देवाला आम्ही आहुती द्यावी? इतका महान देव जगाला धरून ठेवू शकतो, तसा तो ते मोडूही शकतो. म्हणून गायक त्याच्या छत्राखाली राहण्याची याचना करतात. त्याने जे निर्माण केले, त्याची ते त्याला आठवण करून देतात: पृथ्वी, आकाश आणि चमकणारे जल. त्याचे नियम सत्य आहेत, म्हणजे खरे. ते लहरीप्रमाणे बदलत नाहीत. त्याने जे निर्माण केले, ते तो सांभाळतो. गायकांच्या आशेचा आधार हाच आहे.
प्रजापती, तुझ्याविना कोणी नाही
प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥१०॥
बाकीच्या ऋचा फक्त प्रश्न विचारत होत्या; शेवटची ऋचा त्याचे उत्तर देते. “हे प्रजापती, जन्मलेल्या या साऱ्या गोष्टींना तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही कवेत घेत नाही. ज्या इच्छेने आम्ही तुला आहुती देतो, ते आम्हाला मिळो. आम्हाला संपत्तीचे स्वामित्व लाभो.” अखेर एक नाव उच्चारले जाते: प्रजापती, “प्रजांचा स्वामी”. जे जे जन्मले आहे, ते सारे फक्त तोच कवेत घेतो. गायक त्यालाच आहुती देतात, आणि बदल्यात आपल्या इच्छा पूर्ण व्हाव्यात म्हणून मागतात: संपत्ती, आणि तिच्यासोबत येणारे सुखी जीवन. ही ऋचा नंतर जोडली गेली, असे अनेक आधुनिक विद्वान मानतात. फक्त याच ऋचेत ध्रुवपद नाही, आणि फक्त हीच ऋचा देवाला नावाने हाक मारते. असे दिसते की नंतरच्या कोणीतरी सूक्ताच्या प्रश्नाला प्रजापती हे उत्तर दिले. प्रजापती हा नंतरच्या वैदिक ग्रंथांमधला सृष्टिकर्ता. कदाचित मूळ सूक्त प्रश्नावरच संपत असावे. परंपरेने उत्तर वेगळ्या मार्गाने शोधले. तिने ध्रुवपदातला पहिला शब्द, “कस्मै”, म्हणजे “कोणाला?”, हा एक नाव म्हणून वाचला: “क”, म्हणजे “कोण”, हे प्रजापतीचे नाव. सायणाचार्य हाच अर्थ देतात, आणि त्यामागची एक जुनी कथाही सांगतात. प्रजापतीने आपला महिमा इंद्राला देऊन टाकला होता. मग त्याने विचारले, “आता मी कोण?” इंद्र म्हणाला, “तेच हो: ‘कोण’.” अशा रीतीने तो प्रश्नच सर्वोच्च देवाचे नाव झाला.