वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
स्कम्भ सूक्त: सर्वांचा आधारस्तंभ
कस्मिन्न् अङ्गे तपो अस्याधि तिष्ठति कस्मिन्न् अङ्ग ऋतमस्याध्याहितम् । क्व व्रतं क्व श्रद्धास्य तिष्ठति कस्मिन्न् अङ्गे सत्यमस्य प्रतिष्ठितम् ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या दहाव्या कांडातले सातवे सूक्त आहे. परंपरा ते अथर्वा ऋषींचे मानते; त्यांच्याच नावावरून या वेदाला अथर्ववेद म्हणतात. संपूर्ण सूक्त एकच प्रश्न अनेक प्रकारे विचारते: जगाला आधार कोणाचा? परंपरा त्याचा विषय स्कम्भ सांगते, म्हणजे जगाला तोलून धरणारा स्तंभ; किंवा आत्मा, म्हणजे सर्व गोष्टींचे अंतरंग. कवी सुरुवात करतो चांगल्या जीवनाला आधार देणाऱ्या शक्तींपासून. “त्याच्या कोणत्या अंगात तप राहते? त्याच्या कोणत्या अंगात ऋत ठेवलेले आहे? त्याच्यात व्रत कुठे, आणि श्रद्धा कुठे राहते? त्याच्या कोणत्या अंगात सत्य प्रतिष्ठित आहे?” तप म्हणजे उष्णता: ऋषीच्या साधनेतला, तेजाने तळपणारा प्रयत्न. ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था; तिच्यामुळे सूर्य उगवतो, ऋतू परत येतात, आणि माणसे एकमेकांना दिलेला शब्द पाळतात. व्रत म्हणजे स्वतः स्वीकारलेला नियम. श्रद्धा म्हणजे विश्वास. सत्य म्हणजे जे खरोखर आहे ते, आणि जे आहे तेच बोलणे. कवीला या गोष्टी खऱ्या वाटतात, पृथ्वी किंवा आकाश जितके खरे तितक्याच. त्याचा प्रश्न एवढाच: त्या कुठे टेकलेल्या आहेत? तो देह असलेल्या एका विशाल अस्तित्वाची कल्पना करतो. आणि विचारतो, यांतली प्रत्येक गोष्ट त्याच्या कोणत्या अंगात ठेवलेली आहे? ऋचा या अस्तित्वाला फक्त “तो” म्हणते. सूक्त त्याला जे नाव देते, ते स्कम्भ. स्कम्भ म्हणजे खांब, टेकू, आधाराचा वासा; छत तोलून धरणारे लाकूड. ऋग्वेदातली काही सूक्ते सूर्याला किंवा सोमाला आकाशाचा स्तंभ म्हणतात. हा कवी त्याच चित्रातून प्रश्न उभा करतो. जग उभे आहे, तर कोणीतरी ते तोलून धरत असले पाहिजे. ते कोण? हे प्रश्न उगाच विचारलेले नाहीत. तप, ऋत, व्रत, श्रद्धा आणि सत्य यांच्याकडे बोट दाखवता येत नाही. तरीही सद्वर्तनी माणसाचे प्रत्येक काम त्यांच्यावरच टेकलेले असते. मग ते स्वतः कशावर टेकलेले आहेत, असे सूक्त विचारते.
सत् आणि असत् त्याच्यातच
यत्र लोकांश्च कोशांश्चापो ब्रह्म जना विदुः । असच्च यत्र सच्चान्त स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः ॥१०॥
दुसऱ्या ते नवव्या ऋचांत प्रश्न चालूच राहतात. त्याच्या कोणत्या अंगातून अग्नी धगधगतो, वारा वाहतो, आणि चंद्र आपली वाट मोजत जातो? पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि आकाश कुठे उभे आहेत? महिने आणि ऋतू, आणि दिवस-रात्र, या “भिन्न रूपांच्या दोन तरुणी”, कुठे धावत जातात? प्रत्येक प्रश्नानंतर एक ध्रुवपद विचारते: “त्या स्कम्भाविषयी मला सांग: तो खरोखर कोणता?” जगे घडवणाऱ्या प्रजापतीने, म्हणजे “प्रजांच्या स्वामीने”, सारी जगे स्कम्भावर स्थिर केली. घडलेल्या जगात, त्याच्या भूतकाळात आणि भविष्यात, स्कम्भाचा किती अंश गेला, असे कवी विचारतो. जग म्हणजे जणू स्कम्भाचे एकच अंग, हजारपट करून घडवलेले. त्यात स्कम्भ किती आहे? “जिथे माणसे जगे आणि कोश, पाणी आणि ब्रह्म जाणतात; ज्याच्यात असत् आणि सत् दोन्ही आहेत: त्या स्कम्भाविषयी मला सांग: तो खरोखर कोणता?” ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य; आरंभी ते वैदिक शब्दातली पवित्र शक्ती म्हणून ओळखले जात होते. जगे; कोश, म्हणजे सारे मौल्यवान जिथे साठवलेले असते ती भांडारे; आरंभीचे पाणी; आणि स्वतः ब्रह्मही: हे सारे त्याच्यात टेकलेले आहे, असे जाणकार जाणतात. मग कवी आणखी पुढे जातो. असत् आणि सत्, नसणे आणि असणे, दोन्ही त्याच्यात आहेत. जे नाही, तेदेखील कसे तरी त्या स्तंभात सामावलेले आहे. याच पुस्तकात आधी आलेले नासदीय सूक्त, सृष्टीवरचे सूक्त, म्हणाले होते की जगाच्या आधी असत्ही नव्हते आणि सत्ही नव्हते. हा कवी दोन्ही त्या एकाच आधारात ठेवतो.
माणसातले ब्रह्म
ये पुरुषे ब्रह्म विदुस्ते विदुः परमेष्ठिनम् । यो वेद परमेष्ठिनं यश्च वेद प्रजापतिम् । ज्येष्ठं ये ब्राह्मणं विदुस्ते स्कम्भमनुसंविदुः ॥१७॥
अकरा ते सोळा ऋचा त्याच्यात आणखी बरेच काही ठेवतात. तप, व्रत, ऋत आणि श्रद्धा त्याच्यात आहेत; पृथ्वी आणि आकाश, अग्नी, चंद्र, सूर्य आणि वारा, आणि सारे तेहतीस देवही. आद्य ऋषी, आणि वेदांच्या ऋचा, सामगान आणि यजुर्मंत्रही त्याच्यात आहेत. अमरत्व आणि मृत्यू त्याच्यात आहेत, आणि माणसात ते एकत्र ठेवलेले आहेत. समुद्र त्याच्या नाड्या आहेत, आणि चारी दिशाही; त्याच्यात यज्ञ पुढे पावले टाकतो. आता कवी जगाकडून, ते जाणू पाहणाऱ्याकडे वळतो. “जे पुरुषात ब्रह्म जाणतात, ते परमेष्ठीला जाणतात. जो परमेष्ठीला जाणतो, जो प्रजापतीला जाणतो, आणि जे ज्येष्ठ ब्राह्मण जाणतात, ते स्कम्भालाही जाणतात.” इथे पुरुष म्हणजे माणूस. परमेष्ठी म्हणजे “सर्वांत उंच स्थानी उभा असलेला”; जगाच्या शिखरावरच्या स्वामीचे हे नाव. प्रजापती जगे घडवणारा. ब्राह्मण म्हणजे स्वतः ब्रह्म नव्हे; आणि इथे त्याचा अर्थ माणसांचा वर्ग असाही नाही. ब्रह्मतत्त्वाविषयी सांगणारा पवित्र शब्द, पवित्र ज्ञान, म्हणजे ब्राह्मण. “ज्येष्ठ ब्राह्मण” म्हणजे कदाचित असे सर्वांत प्राचीन ज्ञान, वेदांचा उगम. ऋचेतला क्रम महत्त्वाचा आहे. ती सर्वोच्च स्वर्गापासून सुरू होत नाही. ती माणसापासून सुरू होते. माणसात ब्रह्म शोधा, ती म्हणते; मग सर्वोच्च स्वामीची, जगे घडवणाऱ्या प्रजापतीची, आणि सर्वांत प्राचीन पवित्र ज्ञानाची ओळख होते. ते जाणले की ज्याच्यावर सारे टेकलेले आहे, तो स्कम्भही कळतो. म्हणजे जगाच्या स्तंभाचा शोध फक्त बाहेर, आकाश आणि ताऱ्यांकडे नेत नाही. तो आत, माणसाकडे नेतो. हे एका मोठ्या शिकवणीकडे टाकलेले पाऊल आहे. उपनिषदांनी, म्हणजे वेदांची सांगता करणाऱ्या तत्त्वचिंतनाच्या ग्रंथांनी, पुढे तीच शिकवण केंद्रस्थानी आणली. त्यांत माणसातला आत्मा आणि जगामागचे ब्रह्म एकच ठरतात.
ज्येष्ठ ब्रह्मतत्त्वाला नमन
यस्य भूमिः प्रमान्तरिक्षमुतोदरम् । दिवं यश्चक्रे मूर्धानं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥३२॥
अठरा ते एकतीस ऋचा त्याचे चित्र जग आणि वेद यांनी बनलेल्या एका विशाल देहाच्या रूपात रंगवतात. वैश्वानर, म्हणजे सर्व माणसांतला अग्नी, त्याचे मस्तक आहे; ऋचा त्याच्यातून कापून काढल्या, आणि साम हे त्याचे केस आहेत. सारे देव त्याच्यात राहतात, आणि त्याच्या खजिन्याचे रक्षण करतात. त्याला हिरण्यगर्भ, सोन्याचा गर्भ, म्हणतात; आणि अज, अजन्मा, म्हणतात: जो सर्वांच्या आधी अस्तित्वात आला, आणि अशा सत्तेपर्यंत पोहोचला जिच्यापलीकडे काहीच नाही. स्कम्भ इंद्रात, देवांच्या राजात, आहे; आणि इंद्र स्कम्भात आहे. मग नमनाचे ध्रुवपद येते. “पृथ्वी ज्याचे माप आहे, अंतरिक्ष ज्याचे उदर आहे, ज्याने आकाशाला आपले मस्तक केले, त्या ज्येष्ठ ब्रह्मतत्त्वाला नमस्कार.” तीस ऋचा कवी एकच विचारत आला आहे: हा स्तंभ कोण? इथे तो विचारणे थांबवतो, आणि नमस्कार करतो. ज्याचा शोध चालला होता, त्याचे तो नाव घेतो: ज्येष्ठ ब्रह्म, सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य. ज्येष्ठ म्हणजे सर्वांत मोठा, आणि म्हणूनच श्रेष्ठ: कुटुंबातले पहिले अपत्य, ज्याला पहिला मान असतो. ऋचा ब्रह्मतत्त्वाला देह देते. पृथ्वी त्याचे माप, त्याचा पाया. पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधले अंतरिक्ष त्याचे पोट. आकाश त्याचे मस्तक. जगाएवढे विशाल एक अस्तित्व: पाय पृथ्वीवर, मस्तक स्वर्गात. पण कवी पुढे म्हणतो, त्याने आकाशाला आपले मस्तक केले. म्हणजे ते अस्तित्व केवळ जग नाही. त्याने जग घडवून त्याचा आपला देह केला. जग त्याचे रूप आहे, आणि तो त्या रूपाहून अधिक आहे. व्याकरणही हेच दाखवते. संस्कृतात ब्रह्म हा नपुंसकलिंगी शब्द आहे, “ते”. तरी कवी त्याच्याविषयी “तो” असे बोलतो, जणू ज्याला नमस्कार करता येईल अशी ती एक व्यक्ती आहे. सूक्त दोन्ही विचार एकाच वेळी धरून ठेवते. ब्रह्म सर्व अस्तित्वाचा पाया आहे. आणि त्याची उपासनाही करता येते. जग म्हणजे एका महान अस्तित्वाचा देह, ही प्रतिमा भारतीय विचारात सर्वत्र आढळते. भगवद्गीतेत कृष्ण अर्जुनाला आपल्या एकाच देहात सारे जग दाखवतो.
सूर्य आणि चंद्र, त्याचे डोळे
यस्य सूर्यश्चक्षुश्चन्द्रमाश्च पुनर्णवः । अग्निं यश्चक्र आस्यं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥३३॥
“सूर्य ज्याचा डोळा आहे, आणि पुन्हा पुन्हा नवा होणारा चंद्र; ज्याने अग्नीला आपले मुख केले, त्या ज्येष्ठ ब्रह्मतत्त्वाला नमस्कार.” सूर्य, आणि दर महिन्याला क्षीण होऊन पुन्हा नवा येणारा चंद्र, हे त्याचे डोळे. दिवसा आणि रात्री, तो पाहत असतो. पवित्र अग्नी त्याचे मुख आहे. ही प्रतिमा यज्ञातून आली आहे. आहुती अग्नीत अर्पण केल्या जात, आणि अग्नी त्या देवांपर्यंत पोहोचवतो, असे मानले जाई. अग्नीला ब्रह्मतत्त्वाचे मुख म्हणणे म्हणजे हे सांगणे: कुठेही दिलेली प्रत्येक आहुती त्या एकाच अस्तित्वाला दिलेले अन्न आहे.
वारा, त्याचा श्वास
यस्य वातः प्राणापानौ चक्षुरङ्गिरसोऽभवन् । दिशो यश्चक्रे प्रज्ञानीस्तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥३४॥
“वारा ज्याचा प्राण आणि अपान झाला, अंगिरस ज्याचा डोळा झाले; ज्याने दिशांना आपली जाणण्याची साधने केले, त्या ज्येष्ठ ब्रह्मतत्त्वाला नमस्कार.” जगातला वारा म्हणजे त्याचे श्वास घेणे आणि सोडणे. अंगिरस, म्हणजे ज्यांना अनेक सूक्ते स्फुरली अशी ऋषींची प्राचीन कुळे, त्याचा डोळा आहेत: तो ऋषींच्या द्वारे पाहतो. जगाच्या दिशा त्याची इंद्रिये आहेत; त्यांच्या द्वारे तो प्रत्येक बाजूला काय आहे ते जाणतो. त्यांच्यासाठी आलेल्या “प्रज्ञानी” या दुर्मिळ शब्दाचा अर्थ “आधीच जाणणाऱ्या” असाही होऊ शकतो. या तिसऱ्या नमनाबरोबर देह पूर्ण होतो. आपण ज्याच्या आधारे पाहतो, श्वास घेतो आणि वाट शोधतो, ते सारे त्याचेच पाहणे, त्याचाच श्वास, आणि त्याचेच जाणणे आहे.
स्कम्भ सारे तोलून धरतो
स्कम्भो दाधार द्यावापृथिवी उभे इमे स्कम्भो दाधारोर्वन्तरिक्षम् । स्कम्भो दाधार प्रदिशः षडुर्वीः स्कम्भ इदं विश्वं भुवनमा विवेश ॥३५॥
“स्कम्भाने ही दोन्ही, आकाश आणि पृथ्वी, धारण केली आहेत. स्कम्भाने विशाल अंतरिक्ष धारण केले आहे. स्कम्भाने सहा विस्तीर्ण दिशा धारण केल्या आहेत. स्कम्भ या संपूर्ण विश्वात शिरला आहे.” आता नाव परत येते, एकाच ऋचेत चार वेळा. हा स्तंभ आकाश आणि पृथ्वी यांना वेगळे ठेवतो, आणि तोलून धरतो. त्यांच्यामधले विशाल अंतरिक्ष तो धरतो. तो सहा दिशा धरतो: चार दिशा, आणि वर व खाली. शेवटची ओळ काहीतरी नवे सांगते. छताखालच्या खांबासारखा स्कम्भ जगाला केवळ बाहेरून धरत नाही. तो संपूर्ण जगात शिरला आहे. आधार देणारा, ज्याला आधार देतो त्याच्या आतही आहे. ऋचेच्या जुन्या पदपाठानुसार, म्हणजे शब्दाशब्दाने केलेल्या पाठानुसार, ही ओळ उलटही वाचता येते: हे संपूर्ण विश्व स्कम्भात शिरले आहे.
मन स्थिर का होत नाही?
कथं वातो नेलयति कथं न रमते मनः । किमापः सत्यं प्रेप्सन्तीर्नेलयन्ति कदा चन ॥३७॥
छत्तिसावी ऋचा पुन्हा एकदा ज्येष्ठ ब्रह्मतत्त्वाला नमस्कार करते. तो श्रम आणि तप यांच्यातून जन्मला, सर्व जगांपर्यंत पोहोचला, आणि त्याने सोमाला, यज्ञातल्या पवित्र पेयाला, आपलेसे केले. मग कवी अस्वस्थतेविषयी विचारतो. “वारा थांबत का नाही? मन स्थिर का राहत नाही? सत्य मिळवू पाहणारे पाणी कधीच का थांबत नाही?” जगातल्या तीन गोष्टी कधीच थांबत नाहीत. वारा वाहतच राहतो. मन स्थिर होत नाही; ते सतत पुढच्या गोष्टीकडे धावते. नद्या वाहत, वाहत राहतात. कवी विचारतो, का? पाण्याला तो एक कारण देतो, आणि ते तिन्हींसाठी एक सूचना आहे: पाणी “सत्य मिळवू पाहते”. त्याचे धावणे म्हणजे एक शोध आहे. पाणी शोधासाठी धावत असेल, तर वारा आणि मनही कदाचित काहीतरी शोधत आहेत; आणि जे हवे ते सापडेपर्यंत त्यांच्यापैकी कोणालाच थांबता येत नाही. ही ऋचा प्रश्न विचारते. पुढची ऋचा एका चित्राने उत्तर देते.
बुंध्याभोवतीच्या फांद्यांसारखे
महद्यक्षं भुवनस्य मध्ये तपसि क्रान्तं सलिलस्य पृष्ठे । तस्मिन् छ्रयन्ते य उ के च देवा वृक्षस्य स्कन्धः परित इव शाखाः ॥३८॥
“विश्वाच्या मध्यभागी एक महान यक्ष आहे; तो तपात पावले टाकत पाण्याच्या पाठीवर उभा आहे. जे कोणी देव आहेत, ते सारे त्याच्या आश्रयाने आहेत, झाडाच्या बुंध्याभोवती फांद्या असाव्यात तसे.” उत्तर आहे एक महान यक्ष. यक्ष म्हणजे इथे एक नवल, डोळे भरून पाहत राहावे असे आश्चर्य. तो जगाच्या मध्यभागी उभा आहे. तो तपात, त्या तेजस्वी परिश्रमाच्या उष्णतेत, पावले टाकतो; किंवा त्यात पूर्ण मग्न आहे; शब्द दोन्ही प्रकारे वाचता येतो. तो आदिम पाण्याच्या पाठीवर उभा आहे. मग सूक्तातले सर्वांत स्पष्ट चित्र येते. जे कोणी देव असतील, ते सारे त्याच्यावर आधारलेले आहेत, बुंध्याभोवतीच्या फांद्यांसारखे. बुंध्यासाठी आलेला स्कन्ध हा शब्द स्कम्भ या नावाचा प्रतिध्वनी आहे. झाडाला फांद्या अनेक, आणि बुंधा एकच; प्रत्येक फांदी बुंध्यामुळे जगते. तसेच वेदांतले अनेक देव, ज्या एकात ते रोवलेले आहेत त्याच्यामुळे जगतात. म्हणूनच एकोणतिसाव्या आणि तिसाव्या ऋचांत सूक्त म्हणू शकले की स्कम्भ इंद्रात आहे, आणि इंद्र स्कम्भात आहे. केन उपनिषदातही, म्हणजे प्रमुख उपनिषदांपैकी एकात, यक्ष हाच शब्द येतो. तिथे ब्रह्म देवांसमोर यक्ष म्हणून प्रकटते: त्यांना ओळखू न येणारे एक नवल.
अंधार दूर झाला
अप तस्य हतं तमो व्यावृत्तः स पाप्मना । सर्वाणि तस्मिन् ज्योतींषि यानि त्रीणि प्रजापतौ ॥४०॥
एकोणचाळिसावी ऋचा पुन्हा विचारते: ज्याला देव आपल्या हातांनी आणि पायांनी, वाणीने, कानांनी आणि डोळ्यांनी अमाप कर देतात, तो स्कम्भ कोण? “त्याचा अंधार मारून दूर केला आहे. तो पाप्म्यापासून वेगळा झाला आहे. प्रजापतीत असलेल्या तिन्ही ज्योती त्याच्यात आहेत.” सूक्त ज्याचा शोध घेत आहे, त्याच्यात कुठलाही अंधार नाही. तो अंधार पार हाकलून लावला आहे. तो पाप्म्यापासून, म्हणजे पापापासून, हानी करणाऱ्या आणि डाग लावणाऱ्या सर्वांपासून, मुक्त आहे. प्रजापतीत, प्रजांच्या स्वामीत, ज्या तीन ज्योती आहेत, त्या त्याच्यात आहेत. त्या कोणत्या, हे सांगितलेले नाही. कदाचित आकाशातला सूर्य, अंतरिक्षातली वीज आणि पृथ्वीवरचा अग्नी: तिन्ही जगांसाठी एकेक ज्योत. जे कुठेही प्रकाशते, ते त्याच्यातच प्रकाशते.
पाण्यातला सोनेरी वेत
यो वेतसं हिरण्ययं तिष्ठन्तं सलिले वेद । स वै गुह्यः प्रजापतिः ॥४१॥
“जो पाण्यात उभा असलेला सोन्याचा वेत जाणतो, तो गुप्तपणे प्रजापतीच आहे.” सूक्ताची ही शेवटची महत्त्वाची ऋचा एक कोडे आहे. पाण्यात सोन्याचा एक वेत उभा आहे, आणि तो काय, हे सांगितलेले नाही. ऋग्वेदातले एक सूक्त (४.५८.५) तुपाच्या धारांमध्ये एक सोनेरी वेत पाहते. तिथे तो अग्नी मानला जातो, आकाशातल्या पाण्यात विजेच्या रूपाने जन्मणारा. इथे पाण्यात उभा असलेला वेतही त्याच गुप्त अग्नीकडे बोट दाखवतो असे दिसते: सृष्टीच्या उगमाशी असलेले तेजस्वी जीवन. दुसरी ओळ धाडसी आहे. जो तो सोनेरी वेत जाणतो, तो स्वतःच गुप्तपणे प्रजापती, प्रजांचा स्वामी, आहे. जगाचा लपलेला उगम जाणणे म्हणजे कुठेतरी त्याच्याशी एक होणे. मुंडक उपनिषद पुढे हेच स्पष्ट शब्दांत सांगते: ब्रह्म जाणणारा ब्रह्मच होतो. सूक्त आणखी तीन ऋचांनी संपते; अथर्ववेदाच्या आज उपलब्ध असलेल्या दुसऱ्या शाखेत त्या नाहीत, आणि काही अभ्यासक त्यांना नंतरची भर मानतात. त्यांत भिन्न रंगांच्या दोन तरुणी आहेत; त्यांना दिवस आणि रात्र मानले जाते. त्या सहा खुंट्यांवर एक वस्त्र विणत आहेत; त्याचे धागे कधी तुटत नाहीत, आणि त्यांचे काम कधी संपत नाही. दोघींपैकी पुढे कोण, हे कवीला सांगता येत नाही. एक पुरुष ते विणतो, आणि स्वर्गाच्या घुमटापर्यंत ताणतो. त्याच्या खुंट्या आकाशाला टेकू देतात, आणि साम त्याचे धोटे केले आहेत.