वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
एकच पक्षी, अनेक रूपे
एकः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे । तं पाकेन मनसापश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥४॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे चौदावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याचे ऋषी सध्री किंवा घर्म, आणि देवता विश्वेदेव, म्हणजे सारे देव मिळून. त्याच्या दहा ऋचांपैकी बहुतेक ऋचा यज्ञाविषयीची, अग्नीत आहुती देण्याच्या विधीविषयीची कोडी आहेत. इथे दिलेल्या दोन ऋचा एका पक्ष्याविषयी बोलतात, आणि कवी त्याला जी अनेक रूपे देतात त्यांविषयी. पहिल्या तीन ऋचा तिन्ही जगे व्यापणाऱ्या दोन धगधगत्या उष्णतांविषयी सांगतात. ज्यांचा गुप्त उगम ऋषी जाणतात, अशा तीन शक्तींची सेवा करणाऱ्या पुरोहितांविषयीही त्या सांगतात. मग एक तरुणी येते, बहुधा यज्ञवेदी; तिच्या शेजारी दोन बलवान पक्षी बसलेले आहेत. मग कवी एकाच पक्ष्याकडे वळतो. “एक पक्षी समुद्रात शिरला आहे. तो हे सारे जग न्याहाळतो. माझ्या साध्या मनाने मी त्याला अगदी जवळ पाहिले आहे. त्याची आई त्याला चाटते, आणि तो आईला चाटतो.” इथे समुद्र म्हणजे आकाशाचा विशाल सागर. एकच पक्षी त्यात शिरला आहे, आणि तिथून तो जे जे आहे ते सारे पाहतो. तरीही कवीने त्याला अगदी जवळ पाहिले आहे. त्याने त्याला डोळ्यांनी नव्हे, तर मनाने पाहिले. आपल्या मनाला कवी इथे “पाक” म्हणतो. कोड्यांच्या सूक्तात, म्हणजे पहिल्या मंडलातल्या एकशे चौसष्टाव्या सूक्तात, याच शब्दाचा अर्थ “कच्चा, साधा” असा आहे; आधुनिक अभ्यासक इथेही तोच अर्थ घेतात: साधे, नम्र मन. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते याचा अर्थ “परिपक्व” असा घेतात: तयार झालेले मन, जे जवळचे पाहू शकते. शेवटची ओळ जवळिकीचे चित्र आहे: एकमेकांना चाटणारी आई आणि तिचे पिलू. सायणाचार्यांच्या मते हा पक्षी म्हणजे प्राण, किंवा परमात्मा. जग निर्माण करून तो त्यातच शिरला, असे तैत्तिरीय उपनिषद सांगते. कवीने त्याला जवळ, आपल्याच हृदयात पाहिले. वाणी ही त्याची आई, आणि दोघे एकमेकांशी बांधलेले आहेत: झोपेत वाणी शांत होते, पण प्राण चालूच राहतो.
एक, पण अनेक रूपांत
सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिरेकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति । छन्दांसि च दधतो अध्वरेषु ग्रहान्सोमस्य मिमते द्वादश ॥५॥
“पक्षी एक आहे. तरी प्रतिभावान कवी आपल्या शब्दांनी त्याला अनेक रूपांत घडवतात. यज्ञांमध्ये छंदांची मांडणी करत ते सोमाचे बारा प्याले मोजून भरतात.” पहिली ओळ हे सूक्ताचे हृदय आहे. मागच्या ऋचेतला पक्षी “एकं सन्तम्” आहे, म्हणजे “एक असलेला”. कवी, म्हणजे इतरांपेक्षा दूरवरचे पाहणारे द्रष्टे, त्याला अनेक रूपे देतात. ते हे शब्दांनी करतात: नावांनी, स्तुतींनी, चित्रांनी. पक्षी एकच राहतो. त्याचे अनेक प्रकारे वर्णन करतात ते कवी. या शब्दांत कोड्यांच्या सूक्तातल्या सर्वांत जास्त उद्धृत होणाऱ्या ऋचेचा प्रतिध्वनी आहे: “जे एक सत् आहे, त्याला ज्ञानी अनेक नावांनी संबोधतात.” दोन्हींमध्ये “एक” या अर्थाचा एकम् हा शब्द आहे, आणि त्याच्याबरोबर “असणे” या अर्थाच्या सत् या शब्दाचे एक रूप. दोन्ही सांगतात की त्या एकाला अनेक करतात ते कवी. इथे ते एक पक्ष्याच्या रूपात रंगवले आहे: आकाशात उंच, आणि तरीही अगदी जवळ दिसणारा पक्षी. दुसरी ओळ पुन्हा यज्ञाकडे येते. सोम म्हणजे एका वनस्पतीतून पिळून काढलेले, देवांना अर्पण केले जाणारे पवित्र पेय. यज्ञात कवी सूक्ते त्यांच्या छंदांत बसवतात, आणि सोम बारा प्याल्यांत मोजून भरतात. जे कवी त्या एकाला शब्दांत घडवतात, तेच विधीचे मोजमापही करतात. म्हणून ही ऋचा तो एक पक्षी आणि उपासनेची अनेक रूपे शेजारी शेजारी ठेवते. माणसांची वाणी अनेक आहे, तशीच ही रूपेही अनेक आहेत. पण ती सारी ज्याच्याविषयी बोलतात, ते मात्र एकच आहे. ऋचा सहा ते दहा पुन्हा विधीच्या कोड्यांकडे वळतात. त्या प्याले आणि मापे मोजतात, आणि यज्ञाचा रथ आणि त्याला पुढे नेणारे सात ऋषी यांच्याविषयी सांगतात. कवीच्या मनाचे ध्येय असलेली वाणी कोणाला सापडली, असे त्या विचारतात.