वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
संज्ञान सूक्त: सर्वांचे एक मन
संसमिद्युवसे वृषन्नग्ने विश्वान्यर्य आ । इळस्पदे समिध्यसे स नो वसून्या भर ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे एक्याण्णवावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. आज आपल्यापर्यंत पोहोचलेल्या ऋग्वेदातले हे शेवटचे सूक्त. परंपरा त्याचा ऋषी आंगिरस संवनन मानते. पहिली ऋचा सोडली, तर त्याचा विषय संज्ञान आहे, असे ती सांगते: एकमत, म्हणजे “मिळून जाणणे”. चार छोट्या ऋचांमधून हे सूक्त लोकांना एका मनाने एकत्र येण्याचे आवाहन करते. पहिली ऋचा अग्नीची प्रार्थना आहे. अग्नी म्हणजे यज्ञातला पवित्र अग्नी, आणि अग्नीची देवता. “हे बलवान अग्ने, आमच्या स्वामी, तू सर्व गोष्टी एकत्र आणतोस. इळेच्या पदावर तुला प्रज्वलित करतात. आमच्यासाठी धन घेऊन ये.” अग्नी म्हणजे वेदीवरचा अग्नी; त्याच्याद्वारे आहुती देवांपर्यंत पोहोचतात. इळा ही आहुतीची आणि पोषणाची देवी. तिचे पद म्हणजे जिथे अग्नी स्थापला जातो ती जागा. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते इळेचे पद म्हणजे पृथ्वी, आणि तिच्यावर बांधलेली वेदी, असा अर्थ घेतात. इथे अग्नी सर्वांना जोडणारा आहे. ते कसे, हे सायणाचार्य सांगतात: अग्नी वैश्वानर रूपात, म्हणजे “सर्व माणसांचा अग्नी” या रूपात, सर्व प्राण्यांमध्ये व्यापून असतो. म्हणून देवांमध्ये फक्त तोच सर्वांच्या आत पोहोचतो. सूक्ताची सुरुवात अग्नीपाशी होते; त्याच्याभोवती लोक जमतात. तिथून सूक्त त्या लोकांकडेच वळते.
एकत्र चला, एकत्र बोला
सं गच्छध्वं सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम् । देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ॥२॥
आता गायक अग्नीभोवती जमलेल्या लोकांशी बोलतो. “एकत्र चला, एकत्र बोला, तुमची मने एकत्र जाणोत. पूर्वीचे देव जसे एकमताने आपापला वाटा घ्यायला बसतात, तसे.” या ऋचेत तीन छोट्या आज्ञा आहेत, आणि प्रत्येकीची सुरुवात “सं” या एकाच छोट्या शब्दाने होते; त्याचा अर्थ “एकत्र”. एकत्र चला: एका ठिकाणी या, आणि एकदिलाने पुढे चला. एकत्र बोला: तुमचे बोलणे एकमेकांशी जुळावे, एकमेकांच्या विरोधात जाऊ नये. तुमची मने एकत्र जाणोत: गोष्टी एकाच प्रकारे समजून घ्या. इथले क्रियापद “सं जानताम्”, म्हणजे “मिळून जाणोत”; त्यावरूनच सूक्ताला नाव मिळाले आहे: संज्ञान, म्हणजे एकमत, हे मिळून जाणणेच आहे. देवांसाठीही तोच शब्द परत येतो. ते “संजानाना” आहेत, म्हणजे “मिळून जाणणारे”, एकमताचे. या तिघांचा क्रम लक्षात घेण्यासारखा आहे. माणसे आधी भेटतात, मग बोलतात, आणि बोलण्यातूनच एका मताला येतात. एकमत सुरुवातीलाच गृहीत धरलेले नाही; ते गाठायचे असते. मग देवांचे उदाहरण देऊन कारण येते. सूक्तांमध्ये अग्नीत अर्पण केलेल्या प्रत्येक आहुतीत देवांचा वाटा असतो. पूर्वीचे देव तो वाटा घ्यायला एकमताने बसतात, असे ऋचा म्हणते. सायणाचार्य सांगतात की प्रत्येक देव आपापला वाटा स्वीकारतो. यातून ते लोकांसाठी धडा काढतात: आपसातले मतभेद बाजूला ठेवले, तर त्यांनाही आपापले धन मिळेल. ही ऋचा या संकेतस्थळावरील निवडक सुभाषितांमध्येही आहे. वेदांमधल्या सर्वांत प्रसिद्ध ऋचांपैकी ही एक; आज ती एकत्र काम करण्याचे आवाहन म्हणून अनेकदा उद्धृत केली जाते.
एक मंत्र, एक समिती
समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम् । समानं मन्त्रमभि मन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि ॥३॥
“यांचा मंत्र समान असो, समिती समान असो, मन समान असो, आणि चित्त एकत्र असो. मी तुमच्यापुढे समान मंत्र ठेवतो. समान हविने मी तुमच्यासाठी आहुती देतो.” आधीच्या ऋचेने एकमताची मने मागितली. ते एकमत कुठे दिसायला हवे, हे ही ऋचा सांगते: लोकांच्या एकत्र जगण्याच्या प्रत्येक भागात. ती एकच शब्द पुन्हा पुन्हा म्हणते: “समान”, म्हणजे सामायिक, सर्वांचे मिळून. आधी मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत: लोक ज्या योजनेवर चर्चा करून सहमत होतात ती. मग समिती: वैदिक काळात लोक जिथे जमून निर्णय घेत, ती लोकांची सभा. मग मन, आणि विचार करण्यातून उमटणारे चित्त. हे सारे सामायिक असावे. उत्तरार्धात अग्नीपाशी बसलेला पुरोहित-कवी स्वतः बोलतो, आणि “यांच्या”वरून “तुमच्या”कडे वळतो. तो त्यांच्यापुढे एकच मंत्र ठेवतो. त्या सर्वांच्या वतीने तो अग्नीत एकच आहुती देतो. सर्वांसाठी एकच विधी हे त्यांच्या ऐक्याचे चिन्हही आहे, आणि ते ऐक्य घडवण्याचा मार्गही.
एक संकल्प, एक हृदय
समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः । समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥४॥
“तुमचा संकल्प समान असो, तुमची हृदये समान असोत. तुमचे मन समान असो, म्हणजे तुम्ही सुखाने एकत्र नांदाल.” शेवटची ऋचा आधीचे सगळे एकत्र गुंफते. तीन गोष्टी सामायिक असाव्यात, असे ती सांगते. आकूती म्हणजे संकल्प, निश्चय: माणूस जे करायला निघतो ते. हृदय म्हणजे माणसाला जे वाटते ते. मन म्हणजे तो जो विचार करतो ते. हे तिन्ही एक झाले, की चांगले सहजीवन लाभते, असे ऋचा म्हणते. हेच संपूर्ण सूक्ताचे ध्येय आहे. इथे गायक धन मागत नाही, विजय मागत नाही. लोकांनी एकमेकांबरोबर चांगले नांदावे, एवढीच त्याची प्रार्थना: “सुसह”, म्हणजे “सुखाने एकत्र”. संकल्पातून कृती घडते, आणि कृती इतरांना दिसते. हृदय आणि मन तिच्यामागे असतात, जिथे ते कोणाला दिसत नाहीत. ऋचा तिथेही एकमत मागते. ऋग्वेदाची सुरुवात अग्नीच्या सूक्ताने झाली. त्याचा शेवटही त्याच अग्नीपाशी होतो, तिथे जमलेल्या लोकांसाठीच्या एका शुभेच्छेने: त्यांनी एकत्र जगावे, आणि चांगले जगावे.