वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
न तस्य प्रतिमा: त्याच्यासारखे दुसरे काही नाही
तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म ता आपः स प्रजापतिः ॥१॥
हा उतारा शुक्ल यजुर्वेदाच्या बत्तिसाव्या अध्यायाच्या आरंभी येतो. वैदिक यज्ञांत म्हटले जाणारे मंत्र यजुर्वेदात एकत्र केलेले आहेत; शुक्ल यजुर्वेद हे त्याच्या दोन रूपांपैकी एक. परंपरा या मंत्रांचा ऋषी, म्हणजे ते प्रथम पाहणारा कवी, स्वयंभू ब्रह्मा मानते; स्वयंभू म्हणजे “स्वतःहून जन्मलेला”. त्यांचा विषय आत्मा, असेही ती सांगते. एका मोठ्या यज्ञात म्हटले जाणारे हे मंत्र यज्ञाकडून वळतात, आणि सर्व गोष्टींमागच्या त्या एकाकडे जातात. पहिला मंत्र बाकी सगळ्यांची नावे घेऊन त्या एकाला नाव देतो. “तेच अग्नी, तेच सूर्य, तेच वायू, आणि तेच चंद्र. तेच तेजस्वी शुक्र, तेच ब्रह्म, तेच हे जल, आणि तोच प्रजापती.” “ते” म्हणजे ज्याला स्वतःचे असे नाव नाही, ते एक. कवी त्याचे वर्णन करत नाही. वैदिक जगाला ठाऊक असलेल्या सर्वांत मोठ्या गोष्टींकडे तो बोट दाखवतो, आणि प्रत्येकीविषयी म्हणतो: हेच ते. अग्नी म्हणजे आग, आणि यज्ञातल्या पवित्र अग्नीचा देव. सूर्य, वायू आणि चंद्र ही आकाशातली मोठी तेजे आणि शक्ती; प्रत्येकाची देव म्हणून पूजा होत असे. शुक्र म्हणजे तेजस्वी; हा बहुधा स्वर्गातला निर्मळ प्रकाश असावा. ब्रह्म या शब्दाचे दोन अर्थ आहेत: वेदाचा पवित्र शब्द, आणि सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. जल म्हणजे आरंभीचे पाणी; इतर वैदिक सूक्ते सांगतात की त्यातूनच जग उदयाला आले. प्रजापती म्हणजे “प्रजांचा स्वामी”, सृष्टिकर्ता. ही यादी चढत जाते: सर्वांना दिसणाऱ्या अग्नीपासून थेट सृष्टिकर्त्यापर्यंत. आणि प्रत्येक पायरीला उत्तर एकच मिळते. अनेक देव त्या एकाचे प्रतिस्पर्धी नाहीत. वेगवेगळ्या शक्तींमध्ये दिसणारे ते तेच एक आहेत. ऋग्वेदातली एक ऋचा हे एका ओळीत सांगते: ज्ञानी त्या एकालाच अनेक नावांनी हाक मारतात.
त्याला कोणी धरू शकले नाही
सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि । नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परि जग्रभत् ॥२॥
“तेजस्वी पुरुषापासून सारे निमेष जन्मले. त्याला वरून, आडवे, किंवा मधोमध, कोणीही धरू शकले नाही.” पुरुष म्हणजे मागच्या मंत्रातले तेच एक; आता कवी त्याला एका व्यक्तीच्या रूपात पाहतो. त्याच्यातून प्रत्येक निमेष जन्मला, म्हणजे डोळ्याची प्रत्येक उघडझाप. निमेष हे काळाचे सर्वांत लहान माप; म्हणून या ओळीचा अर्थ, प्रत्येक क्षण. काळच त्याच्यापासून जन्मला. “तेजस्वी” या अर्थाचा इथला शब्द “वीज” असाही वाचता येतो; तसे वाचले, तर विजाही त्याच्यापासूनच जन्मल्या. दुसरी ओळ त्याच्यातून काय आले, हे सांगत नाही; त्याच्याबाबत काय करता येत नाही, ते सांगते. कोणीही त्याला पकडू शकत नाही; वरून नाही, बाजूने नाही, मधूनही नाही. तो हातात धरायची वस्तू नाही; त्याच्याकडे बोटही दाखवता येत नाही. उवट आणि महीधर हे दोन मध्ययुगीन विद्वान; त्यांची भाष्ये या वेदाचे पारंपरिक मार्गदर्शक मानली जातात. दोघेही ही ओळ बृहदारण्यक उपनिषदाच्या आधारे समजावतात; बृहदारण्यक हे एक महान उपनिषद. ते आत्म्याविषयी म्हणते: “नेति नेति”, हा नव्हे, हा नव्हे; तो पकडता येत नाही, कारण तो कधीच पकडला जात नाही. डोळा आणि मन वस्तूंना पकडतात. ते ज्याला पकडू शकत नाहीत, तो पुरुष.
त्याची प्रतिमा नाही
न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः । हिरण्यगर्भ इत्येष मा मा हिंसीदित्येषा यस्मान्न जात इत्येषः ॥३॥
आता ती ओळ येते, जिच्यामुळे हा उतारा सर्वाधिक प्रसिद्ध आहे. “न तस्य प्रतिमा अस्ति”: “त्याची प्रतिमा नाही; महान कीर्ती हेच ज्याचे नाव.” प्रतिमा म्हणजे जोड, माप: एखाद्या गोष्टीशी ताडून पाहण्यासाठी तिच्या शेजारी ठेवलेली दुसरी गोष्ट. पुरुषाच्या शेजारी अशी कोणतीच गोष्ट ठेवता येत नाही. ज्याच्याशी त्याची तुलना करावी, असा त्याच्या तोडीचा दुसरा कोणी नाही; आणि त्याचे कोणतेही चित्र खरे ठरणार नाही. त्याचे नावच महान कीर्ती आहे: इतर सर्वांहून थोर कीर्ती. पुढच्या संस्कृतात प्रतिमा म्हणजे देवाची मूर्ती, असाही अर्थ रूढ झाला; आणि मूर्तींविषयीच्या वादांत ही ओळ उद्धृत केली गेली. मंत्र स्वतः एवढेच सांगतो: त्याच्या बरोबरीचे काहीच नाही. मग मंत्र एका वेगळ्याच रीतीने संपतो. स्वतःचे शब्द देण्याऐवजी तो इतर तीन मंत्रांचे पहिले शब्द देतो; एखादे गाणे त्याच्या पहिल्या ओळीने ओळखावे, तसे. प्रत्येक उल्लेख सृष्टिकर्त्याच्या एका सूक्ताकडे बोट दाखवतो. “हिरण्यगर्भ” हा हिरण्यगर्भ सूक्ताचा आरंभ; हिरण्यगर्भ म्हणजे ज्यातून जग वाढले, ते सोन्याचे बीज. “मा मा हिंसीत्”, म्हणजे “तो मला इजा न करो”, ही पृथ्वीच्या जनकाला केलेल्या प्रार्थनेची सुरुवात. “यस्मान्न जातः”, म्हणजे “ज्याच्याहून कोणी जन्मला नाही”, हा प्रजापतीच्या एका मंत्राचा आरंभ: जन्मलेला कोणीही त्याच्याहून मोठा नाही. उवट आणि महीधर सांगतात की पठणात असे नाव घेतलेले मंत्र पूर्ण म्हटले जातात. म्हणजे हा उतारा सृष्टीच्या महान सूक्तांना साक्षीला बोलावतो. ज्याची प्रतिमा नाही, तो एक म्हणजेच त्या सूक्तांनी गायलेला एक. श्वेताश्वतर उपनिषद हे नंतरच्या काळातले एक उपनिषद. ही ओळ, आणि या उताऱ्यातले आणखी अनेक मंत्र, त्यात पुन्हा येतात.
जन्मलेला, आणि जन्मणारा
एषो ह देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ् जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥४॥
“हाच देव सर्व दिशा-उपदिशा व्यापून आहे. तोच सर्वांत आधी जन्मला, आणि तोच गर्भाच्या आत आहे. जो जन्मला, तो तोच; आणि जो जन्मणार, तोही तोच. सर्व दिशांना मुख असलेला तो प्रत्येक प्राण्यासमोर उभा आहे.” हा देव कुठे दूर स्वर्गात नाही. अवकाशाची प्रत्येक दिशा तो भरून राहिला आहे. सर्वांच्या आधी, काहीही होण्यापूर्वी, तोच जन्मला. आणि तो आजही गर्भात आहे: अजून न जन्मलेल्या प्रत्येक बाळात. म्हणून कवी म्हणू शकतो: जो जन्मला, तो तोच; आणि जो जन्मणार, तोही तोच. होऊन गेलेला आणि पुढे होणारा प्रत्येक जन्म त्याचाच. प्रत्येक प्राणी म्हणजे त्याच देवाचे नव्याने येणे. शेवटची ओळ त्याचे चित्र रंगवते: तो प्रत्येक प्राण्याकडे तोंड करून उभा आहे, आणि एकाच वेळी सर्व दिशांना. कोणताही जीव कुठेही उभा असो, तो त्याच्याकडे वळलेला असतो. एकीकडे पाहत राहायचे आणि पाठीमागे जग चालू द्यायचे, असा हा देव नाही.
जिथे सारे एक घरटे
वेनस्तत्पश्यन्निहितं गुहा सद्यत्र विश्वं भवत्येकनीडम् । तस्मिन्निदं सं च वि चैति सर्वं स ओतः प्रोतश्च विभूः प्रजासु ॥८॥
पाच ते सात मंत्रांत सृष्टिकर्त्याची स्तुती पुढे चालू राहते; त्यांतल्या काही ओळी इतर सूक्तांतल्या आहेत. पाचवा मंत्र सांगतो, त्याच्या आधी काहीच जन्मले नाही, आणि तोच सारी जगे झाला. प्रजापती आपल्या प्रजेत रमतो, आणि तीन ज्योतींच्या सहवासात राहतो; महीधरांच्या मते त्या म्हणजे सूर्य, चंद्र आणि अग्नी. त्याला “षोडशी”, म्हणजे “सोळा कलांचा”, म्हटले आहे. सहावा आणि सातवा मंत्र ऋग्वेदातल्या हिरण्यगर्भ सूक्तातले आहेत. त्याच्यामुळे आकाश बलवान आहे आणि पृथ्वी स्थिर; सूर्याचा प्रकाश आणि स्वर्गाचा घुमट त्यानेच वर धरले; अंतरिक्ष त्यानेच मोजून आखले. आकाश आणि पृथ्वी थरथरत त्याच्याकडे वर पाहतात, आणि त्यांच्यावर उगवलेला सूर्य झळाळतो. दोन्ही मंत्र त्या सूक्ताच्या प्रश्नानेच संपतात: “कोणत्या देवाची आम्ही हवी अर्पून उपासना करावी?” आणि सातवा मंत्र त्या सूक्तातल्या आणखी दोन ऋचांचे पहिले शब्द देतो. मग हा उतारा स्तुतीकडून एका दर्शनाकडे वळतो. आठ ते बारा मंत्रांच्या बऱ्याच ओळी अथर्ववेदातल्या एका सूक्तातही आहेत; अथर्ववेद म्हणजे सूक्तांचा आणि मंत्रोपचारांचा वेद. ते सूक्त वेन ऋषीविषयी आहे. “गुहेत दडलेले ते वेनाने पाहिले, जिथे सारे विश्व एक घरटे होऊन जाते. त्याच्यातच हे सारे एकत्र येते, आणि पुन्हा विखुरते. तो सर्वव्यापी सर्व प्रजांमध्ये ओतप्रोत विणलेला आहे.” वेन म्हणजे “आसुसलेला”, किंवा “झळाळणारा”; ज्याने पाहिले, तो हा ऋषी. त्याने जे पाहिले, ते गुहेत असावे तसे लपलेले आहे. त्याच्यात सारे जग “एकनीड” होते, म्हणजे एक घरटे, एकच घर, जिथे सर्व जातींचे पक्षी एकत्र विसावतात. अथर्ववेदात इथे “एकरूप” आहे. सारे काही त्या एकात एकत्र येते, आणि त्याच्यापासून पुन्हा विखुरते. भाष्यकार याचा अर्थ असा घेतात: युगाच्या अंती जग आपल्या उगमात परत ओढले जाते, आणि नव्या सृष्टीच्या वेळी पुन्हा बाहेर पाठवले जाते. मग मागावरचे एक चित्र. कापड दोन प्रकारच्या धाग्यांनी विणतात: लांबीच्या दिशेने जाणारा ताणा, आणि त्याला छेदत जाणारा बाणा. तो सर्वव्यापी एक सर्व प्राण्यांमध्ये असा दोन्ही दिशांनी ओवलेला आहे; हेच ओतप्रोत. त्याला काढून घेतले, तर काहीच एकसंध टिकणार नाही.
पित्याचाही पिता
प्र तद्वोचेदमृतं नु विद्वान् गन्धर्वो धाम विभृतं गुहा सत् । त्रीणि पदानि निहिता गुहास्य यस्तानि वेद स पितुः पितासत् ॥९॥
“अमृत जाणणाऱ्या गंधर्वाने ते धाम सांगावे: विविध रूपांत पसरलेले, गुहेत लपलेले. त्याची तीन पदे गुहेत ठेवलेली आहेत. जो ती जाणतो, तो आपल्या पित्याचाही पिता होईल.” गंधर्व म्हणजे स्वर्गातला गायक, आकाशातला एक जीव; देवांची रहस्ये तो जाणतो, असे मानले जाते. हा गंधर्व अमृत जाणतो; अमृत म्हणजे जे कधीच मरत नाही, ते अमर तत्त्व. वेनाने पाहिलेल्या त्या लपलेल्या धामाविषयी त्याने सांगावे, अशी कवी विनंती करतो. ते धाम “विभृत” आहे: अनेक रूपांत पसरलेले. त्याची तीन पदे, म्हणजे तीन चतुर्थांश, लपलेली आहेत. जो ते लपलेले भाग जाणतो, तो “पित्याचाही पिता” होतो. वैदिक घरात वडील आणि त्यांचे वडील हेच जाणते असत; तेच शिकवत, आणि तेच निर्णय घेत. पित्याचाही पिता म्हणवणे म्हणजे त्या दोघांच्याही वरचे स्थान मिळणे. माणसाला ज्येष्ठ बनवते ते ज्ञान, वय नव्हे. महीधर हा मंत्र ब्रह्मतत्त्वाविषयीची, एकमेव सत्याविषयीची, शिकवण म्हणून वाचतात. त्यांच्या एका अर्थानुसार ती तीन लपलेली पदे म्हणजे जगाची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय; ही तिन्ही त्या एकात सामावलेली आहेत. आणि जो ती जाणतो, तो सृष्टिकर्त्याचाही “पिता” होतो: तो स्वतःच ब्रह्म होतो, सर्वांचा उगम.
आपला बंधू, आपला पिता
स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यत्र देवा अमृतमानशानास्तृतीये धामन्नध्यैरयन्त ॥१०॥
पुढचा मंत्र सांगतो, हा लपलेला एक आपला कोण आहे. “तो आपला बंधू, तो जनक, आणि तोच विधाता. तो सारी धामे, सारी भुवने जाणतो. तिथे अमृत मिळवून देव तिसऱ्या धामात वर चढले.” तो आपल्या जवळचा आहे. कुटुंबातल्या माणसासारखा तो आपला आप्त आहे; आणि ज्याने आपल्याला जन्म दिला, असा पिता आहे. सर्व गोष्टी त्यांच्या त्यांच्या जागी लावणारा विधाताही तोच. प्रत्येक वसतिस्थान आणि प्रत्येक जग तो जाणतो. दुसरी ओळ सांगते, देव कुठे राहतात. त्यांनी अमृत, म्हणजे अमरत्व, मिळवले, आणि ते तिसऱ्या धामात वर गेले. पृथ्वी हे पहिले धाम, अंतरिक्ष दुसरे, आणि आकाश तिसरे; तिसरे म्हणजे सर्वोच्च स्वर्ग. म्हणजे प्रत्येक घर जाणणारा हा पिता स्वतःच ते स्थान आहे, जिथे जाऊन देव अमर झाले.
आत्म्याने आत्म्यात
परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश्च । उपस्थाय प्रथमजामृतस्यात्मनाऽऽत्मानमभि सं विवेश ॥११॥
उताऱ्याचा शेवट ऋषीच्या प्रवासाने आणि त्याच्या ध्येयाने होतो. “सर्व भूतांना प्रदक्षिणा घालून, सर्व जगांना प्रदक्षिणा घालून, सर्व दिशा-उपदिशांना प्रदक्षिणा घालून, ऋताच्या प्रथम अपत्याजवळ जाऊन, त्याने आत्म्याने आत्म्यात प्रवेश केला.” शेवटचे शब्द हेच मर्म. दोन्ही ठिकाणी शब्द एकच आहे: आत्मा. तो आपल्या आत्म्याने सर्वांच्या आत्म्यात प्रवेश करतो, आणि त्या दोघांमध्ये काहीच उरत नाही. ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था; तिच्यामुळे सूर्य उगवतो, ऋतू फिरतात, आणि माणसे दिलेला शब्द पाळतात. प्रथम अपत्य म्हणजे सर्वांत आधी अस्तित्वात आलेले; भाष्यकार त्याचा अर्थ वेदाचा पवित्र शब्द असा घेतात, जो सर्वांच्या आधी निर्माण झाला. हा “तो” कोण? उवट आणि महीधर सांगतात: ज्याने महान यज्ञ केला, आणि ज्याला उमगले की तो सर्व भूतांत आहे आणि सर्व भूते त्याच्यात आहेत, तो. त्याची जगांभोवतीची प्रदक्षिणा ही ज्ञानातली प्रदक्षिणा आहे. शुक्ल यजुर्वेदाच्या शेवटी ईश उपनिषद येते. तेही ज्ञान्यांविषयी हेच सांगते: ते सर्व भूते आत्म्यात पाहतात, आणि आत्मा सर्व भूतांत. पुढचा एक मंत्र (१२) हेच पुन्हा सांगतो. त्याने एकाच वेळी आकाश आणि पृथ्वी, सारी जगे, दिशा आणि प्रकाश यांना फेरी घातली. ऋताचा ताणलेला धागा त्याने उलगडला. मग “त्याने ते पाहिले, तो ते झाला, तो ते होताच.” पाहणे आणि होणे ही एकच क्रिया; आणि शेवटचे शब्द सांगतात की तो आधीपासूनच ते होता. महीधर समजावतात: नवे काही घडत नाही; फक्त अज्ञान दूर होते. यानंतरचे मंत्र बुद्धी आणि कीर्तीसाठीच्या प्रार्थना आहेत; त्या वेगळ्या प्रकारच्या.