वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
केन पार्ष्णी: माणूस कोणी घडवला?
केन पार्ष्णी आभृते पूरुषस्य केन मांसं संभृतं केन गुल्फौ । केनाङ्गुलीः पेशनीः केन खानि केनोच्छ्लङ्खौ मध्यतः कः प्रतिष्ठाम् ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या दहाव्या कांडातले दुसरे सूक्त आहे. परंपरा ते नारायण ऋषींचे मानते. माणूस कोणी घडवला, असे ते विचारते, आणि अखेरीस उत्तरही देते. परंपरा त्याचा विषय पुरुष, म्हणजे माणूस, सांगते, आणि त्याला ब्रह्म प्रकट करणारे सूक्त म्हणते. ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य. सुरुवात अगदी तळापासून, पायांपासून होते. “माणसाच्या टाचा कोणी घडवल्या? त्याचे मांस कोणी एकत्र आणले? त्याचे घोटे कोणी? त्याची कुशल बोटे कोणी? त्याची छिद्रे कोणी? मधोमध असलेले दोन उच्छ्लंख कोणी? त्याला उभे राहायला भक्कम जागा कोणी दिली?” एखादी सुबक कलाकृती न्याहाळावी, तसा कवी माणसाचा देह न्याहाळतो, आणि विचारतो, हा कोणी घडवला? तो टाचांपासून सुरुवात करतो, देहाचा भार पेलणाऱ्या भागापासून. मग मांस, घोटे, आणि आकार देणारी, वस्तू घडवणारी बोटे. मग देहाची छिद्रे; त्यांच्यातून तो पाहतो, ऐकतो, श्वास घेतो आणि खातो. उच्छ्लंख म्हणजे शरीराच्या मधल्या भागातला कोणतातरी अवयव; हा जुना शब्द आता कोणालाच समजत नाही. सर्वांत शेवटी प्रतिष्ठा: पाय रोवायला भक्कम जागा. हे प्रश्न साधे आहेत, जवळजवळ एखाद्या कारागिराचे. तरी प्रत्येक प्रश्न विस्मयाने विचारलेला आहे. टाच ही साधी गोष्ट. पण ती सुचली कोणाला? माणसाला चालता यावे, म्हणून तिला घोटा कोणी जोडला? कवी देहाला गृहीत धरत नाही. प्रत्येक प्रश्नाची सुरुवात “कोण” किंवा “कोणी” या शब्दाने होते: कः किंवा केन. म्हणूनच हे सूक्त आपल्या पहिल्या शब्दांवरून ओळखले जाते: केन पार्ष्णी, “टाचा कोणी?”. याच एका शब्दावरून नाव मिळालेला एक नंतरचा ग्रंथ आहे: केन उपनिषद, प्रमुख उपनिषदांपैकी एक. मन कोणाच्या प्रेरणेने धावते, आणि वाणी कोणाच्या प्रेरणेने उमटते, असे ते विचारते. हे सूक्त आधी सगळ्या देहाविषयी विचारेल, मग मनाविषयी, मग जगाविषयी. आणि उत्तर येईल, तेव्हा ते एकाच शब्दाचे असेल.
खाली घोटे, वर गुडघे
कस्मान् नु गुल्फावधरावकृण्वन्न् अष्ठीवन्तावुत्तरौ पूरुषस्य । जङ्घे निर्ऋत्य न्यदधुः क्व स्विज्जानुनोः संधी क उ तच्चिकेत ॥२॥
“माणसाचे खालचे घोटे आणि वरचे गुडघे त्यांनी कशापासून घडवले? नडग्या वेगळ्या काढून त्यांनी जागी बसवल्या; पण गुडघ्यांचे सांधे कुठे आहेत? ते कोणी जाणले?” कवी पायांवरून वर चढतो. घोटे खाली बसवले आहेत, गुडघ्यांच्या वाट्या वर. त्यांच्यामध्ये नडग्या वेगळ्या करून जागी बसवल्या. मग तो विचारतो, गुडघ्याचा सांधा बनला कसा, जिथे एक हाड दुसऱ्याला भेटते आणि त्याच्यावर फिरते? त्याला ठाऊक नाही, आणि ते कोणाला ठाऊक आहे, असे तो विचारतो. “ते कोणी जाणले?” हा प्रश्न सूक्तात पुन्हा पुन्हा येतो. जे काम घडताना कोणीच पाहिले नाही, त्याच्याविषयीचा हा कवीचा प्रामाणिक विस्मय आहे. प्रत्येक सांधा ही वाटेवरची एक पायरी आहे. देह कसा जोडला आहे हे तो जितक्या बारकाईने पाहतो, तितके, तो कोणी जोडला हे जाणणे त्याला अधिक गरजेचे वाटते. माणूस कोणी घडवला, या प्रश्नापर्यंत तो अवयवामागून अवयव करत पोहोचत आहे.
भक्कम झालेला देह
चतुष्टयं युजते संहितान्तं जानुभ्यामूर्ध्वं शिथिरं कबन्धम् । श्रोणी यदूरू क उ तज्जजान याभ्यां कुसिन्धं सुदृढं बभूव ॥३॥
“चार भाग जोडलेले आहेत, त्यांची टोके एकमेकांत बसवलेली; गुडघ्यांच्या वर लवचीक धड. कंबर आणि मांड्या: ज्यांच्यामुळे देह भक्कम झाला, ते कोणी निर्माण केले?” गुडघ्यांच्या वर देह चार भागांत जोडलेला आहे, त्यांची टोके एकमेकांना बांधलेली. त्यांच्यावर धड टेकलेले आहे; ते वाकू शकते, वळू शकते. कंबर आणि मांड्या त्याला पेलून धरतात. ऋचेतले काही शब्द दुर्मिळ आहेत, आणि हे चार भाग नेमके कोणते, हे स्पष्ट नाही. अर्थ मात्र स्पष्ट आहे. देह सांध्यांनी जोडलेला आहे; तो लवचीकही आहे, आणि बळकटही. कोणीतरी तो असा घडवला असला पाहिजे, असे कवीला वाटते, आणि तो विचारतो, कोणी? प्रत्येक नवा अवयव त्या एकाच प्रश्नाचे वजन वाढवतो.
सुखे आणि दुःखे
प्रियाप्रियाणि बहुला स्वप्नं संबाधतन्द्र्यः । आनन्दान् उग्रो नन्दांश्च कस्माद्वहति पूरुषः ॥९॥
चार ते आठ ऋचा देहावर आणखी वर जातात. छाती आणि मान, स्तन, खांदे आणि बरगड्या किती देवांनी, आणि कोणत्या देवांनी, घडवल्या? “त्याने पराक्रम करावा म्हणून” बाहू कोणी जोडले? मस्तकातली सात छिद्रे कोणी कोरली: दोन कान, दोन नाकपुड्या, दोन डोळे आणि तोंड? जबड्यांत जीभ कोणी बसवली, आणि तिला महान वाणी कोणी जोडली? मेंदू, कपाळ, डोक्याचा मागचा भाग आणि कवटी कोणत्या देवाने घडवले, आणि मग तो स्वर्गात चढून गेला? “प्रिय आणि अप्रिय अशा अनेक गोष्टी, झोप, संकटे आणि थकवा, आनंद आणि हर्ष: उग्र पुरुष हे सारे कुठून वाहून आणतो?” आता कवी देहावरून माणूस जे भोगतो त्याकडे वळतो. काही गोष्टी आपल्याला आवडतात, काही आवडत नाहीत. आपण झोपतो. संकटे आपल्याला घेरतात, थकवा आपल्याला झिजवतो. आपण आनंद आणि हर्षही अनुभवतो. इथे माणसाला उग्र म्हटले आहे: बलवान, शक्तिमान, अगदी प्रखरही. इतका बलवान असूनही, तो हे सारे आयुष्यभर वाहून नेतो. ते येते कुठून, असे कवी विचारतो.
सत्य, असत्य, मृत्यू, अमृत
को अस्मिन् यज्ञमदधादेको देवोऽधि पूरुषे । को अस्मिन्त्सत्यं कोऽनृतं कुतो मृत्युः कुतोऽमृतम् ॥१४॥
दहा ते तेरा ऋचा माणसाची दुर्दैवे कुठून येतात, असे विचारतात: क्लेश, विनाश, निर्ऋती, म्हणजे क्षय आणि हानीची देवता, आणि मनाची मंदता. त्याची समृद्धी, सुबत्ता आणि चांगला विचार कुठून येतात, हेही त्या विचारतात. नद्यांसारखे सर्व दिशांना वाहणारे लाल, ताम्रवर्णी आणि काळसर पाणी त्याच्यात कोणी ठेवले? त्याला रूप, आकार आणि नाव, त्याची चाल आणि त्याचे आचरण कोणी दिले? त्याला जिवंत ठेवणारे प्राण त्याच्यात कोणी विणले? “कोणत्या एका देवाने या पुरुषात यज्ञ ठेवला? त्याच्यात सत्य कोणी ठेवले? अनृत कोणी? मृत्यू कुठून? अमृत कुठून?” इथे सूक्त आपल्या सर्वांत खोल प्रश्नांपर्यंत पोहोचते. ते प्रश्न आता हाडांविषयी आणि सांध्यांविषयी नाहीत. माणसाला देहापेक्षा अधिक जे बनवते, त्याविषयी ते आहेत. पहिला, यज्ञ: अर्पणाचा विधी, देवांना देण्याची कृती. तो माणसात कोणी ठेवला, असे कवी विचारतो. त्याच्या लेखी अर्पण करण्याची ओढ गुडघ्याइतकीच, जिभेइतकीच माणसाचा भाग आहे. छांदोग्य उपनिषद, प्रमुख उपनिषदांपैकी एक, पुढे म्हणते: “पुरुष हाच यज्ञ आहे” (३.१६.१). मग सत्य आणि अनृत, म्हणजे असत्य. दोन्ही आपल्यात आहेत. जे आहे ते आपण सांगू शकतो, आणि खोटेही बोलू शकतो. दोन्ही तिथे कोणी ठेवले? शेवटी मृत्यू, आणि त्याच्या विरुद्ध असलेले. प्रत्येक माणूस मरतो. तरीही वेद अमृताविषयी, मृत्यूहीनतेविषयी, अमरत्वाविषयी बोलतात, आणि त्याचा शोध घेतात. दोन्ही माणसाचेच असल्यासारखे दिसतात. यांपैकी प्रत्येक कुठून येते? “कोणत्या एका देवाने” हे शब्द लक्षात घ्या: एको देवः. आधी कवीने छाती आणि मान “किती देवांनी” घडवली, असे विचारले होते. आता तो एकाविषयी विचारतो. सर्वांत महत्त्वाच्या गोष्टींसाठी तो एकच उगम शोधतो. प्रश्न सध्या उत्तराविना राहतात. पण त्यांनी शोध अनेक घडवणाऱ्यांवरून एकावर आणला आहे.
पृथ्वी घडवणारे ब्रह्म
केनेयं भूमिर्विहिता केन द्यौरुत्तरा हिता । केनेदमूर्ध्वं तिर्यक्चान्तरिक्षं व्यचो हितम् ॥२४॥ ब्रह्मणा भूमिर्विहिता ब्रह्म द्यौरुत्तरा हिता । ब्रह्मेदमूर्ध्वं तिर्यक्चान्तरिक्षं व्यचो हितम् ॥२५॥
पंधरा ते तेवीस ऋचा प्रश्न विचारत राहतात. माणसाला त्याचे आयुष्य, बळ, बुद्धी, संगीत आणि नृत्य कोणी दिले? दिवस कोणी उजळवला, आणि उषा कोणी पेटवली? पृथ्वीला कोणी आच्छादले, आणि आकाशाभोवती कोणी फेरी घातली? पाऊस, यज्ञ आणि श्रद्धा माणसाला कशाच्या बळावर मिळतात? मग पहिली उत्तरे येतात. ब्रह्मच त्याला विद्वान, सर्वोच्च स्वामी आणि अग्नी मिळवून देते, आणि वर्षाचे मापही ब्रह्मच आखते. ब्रह्म देवांसोबत आणि त्यांच्या प्रजांसोबत राहते. ब्रह्मच तारा आहे, आणि खरे सामर्थ्य म्हणजे ब्रह्मच, असे म्हणतात. आता प्रश्न आपल्या शेवटच्या आणि सर्वांत व्यापक उत्तराकडे चढत जातात. “ही पृथ्वी कोणी मांडली? आकाश वर कोणी ठेवले? हे अंतरिक्ष, हा विशाल विस्तार, वर आणि आडवा कोणी पसरला? ब्रह्मतत्त्वाने पृथ्वी मांडली. ब्रह्म हेच वर ठेवलेले आकाश आहे. ब्रह्म हेच वर आणि आडवे पसरलेले हे अंतरिक्ष, हा विशाल विस्तार आहे.” प्रश्न माणसापासून जगापर्यंत चढले आहेत: पृथ्वी, तिच्या वरचे आकाश, आणि मधले विशाल अंतरिक्ष. पहिली ऋचा, सूक्त आजवर विचारत आले तसेच, विचारते: कोणी? दुसरी ऋचा एका शब्दात उत्तर देते. ब्रह्म. पृथ्वी ब्रह्मतत्त्वाने मांडली. आणि उत्तर आणखी पुढे जाते. आकाश केवळ ब्रह्मतत्त्वातून आलेले नाही: ब्रह्म हेच आकाश आहे. ब्रह्म हेच अंतरिक्ष आहे. घडवणारा आणि घडलेले, यांना वेगळे ठेवलेले नाही. काही अभ्यासकांना वाटते, इथेही अर्थ “ब्रह्मतत्त्वाने” असाच असला पाहिजे; आणि अथर्ववेदाच्या दुसऱ्या एका शाखेत “ब्रह्मतत्त्वाने आकाश वर ठेवले” असा पाठ आहे. ऋचा जशी आहे तशी वाचली, तर ती याहून अधिक सांगते. अशा रीतीने सूक्तातली “कोणी?” या प्रश्नांची लांब साखळी आपल्या उत्तरापर्यंत पोहोचते. मागे वळून धागा जोडणे वाचकावर सोडलेले आहे. टाच आणि गुडघा घडवणारा, सुखदुःखे देणारा, सत्य आणि मृत्यू देणारा, तोच पृथ्वी आणि आकाश घडवणारा असला पाहिजे. ते आहे ब्रह्म.
देवांची नगरी
अष्टाचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या । तस्यां हिरण्ययः कोशः स्वर्गो ज्योतिषावृतः ॥३१॥
सव्वीस ते तीस ऋचा मस्तक आणि देह यांच्याकडे एक निवास म्हणून पाहतात. अथर्वा या प्राचीन ऋषींनी मस्तक आणि हृदय एकत्र शिवले; मस्तक हे देवांचे पात्र आहे, आणि प्राण, अन्न आणि मन त्याचे रक्षण करतात. अमृताने आच्छादलेली ब्रह्मतत्त्वाची पुरी, म्हणजे नगरी, जो जाणतो, त्याला दृष्टी, प्राण आणि संतती मिळते, आणि म्हातारपणापर्यंत त्याची दृष्टी आणि प्राण टिकून राहतात. याच पुरीवरून माणसाला पुरुष म्हणतात, असे कवी सांगतो, जणू या शब्दाचा अर्थ “पुरीत राहणारा” असावा. “आठ चक्रांची, नऊ दारांची ही देवांची पुरी अयोध्या आहे. तिच्यात सोन्याचा एक कोश आहे, स्वर्गीय, तेजाने वेढलेला.” देह आता एक नगरी झाला आहे. तिला नऊ दारे आहेत; त्यांच्यातून ती जगाला भेटते: दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, तोंड, आणि खालची दोन. तिची आठ चक्रे कोणती, हे सांगितलेले नाही. ही देवांची नगरी आहे. प्रत्येक अवयव कोणत्या देवांनी घडवला, असे सूक्ताने विचारले होते; आणि वेद अनेकदा इंद्रियांना आणि प्राणांना देव म्हणतात. इथे ते आपल्या नगरीत राहावे, तसे देहात राहतात. आणि ती अयोध्या आहे, म्हणजे “जिच्याशी युद्ध करता येत नाही”: अजिंक्य नगरी. तिच्या मध्यभागी एक कोश आहे: पेटी, खजिना, आवरण. तो सोनेरी आहे, स्वर्गीय आहे, आणि तेजाने वेढलेला आहे. या चित्रामुळे देहाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते. टाचा आणि घोटे कोणी घडवले, या प्रश्नाने कवीने सुरुवात केली होती. आता टाचेपासून कवटीपर्यंतचा सारा देह एक नगरी ठरतो, जिच्या मध्यभागी सोन्याचा खजिना लपलेला आहे. ही प्रतिमा भारतीय विचारात टिकून राहिली. छांदोग्य उपनिषद देहाला “ब्रह्मपुर”, ब्रह्मतत्त्वाचे नगर, म्हणते, आणि त्याच्या आत कमळाच्या आकाराचे एक लहानसे घर असल्याचे सांगते (८.१.१).
आत्मा असलेले नवल
तस्मिन् हिरण्यये कोशे त्र्यरे त्रिप्रतिष्ठिते । तस्मिन् यद्यक्षमात्मन्वत्तद्वै ब्रह्मविदो विदुः ॥३२॥
“तीन आरे असलेल्या, तीन आधारांवर उभ्या असलेल्या त्या सोन्याच्या कोशात जे आत्मा असलेले नवल आहे, ते ब्रह्म जाणणारे जाणतात.” मागच्या ऋचेतल्या सोनेरी कोशाला, चाकाच्या तुंब्यासारखे, तीन आरे आणि तीन आधार आहेत. हे तीन-तीन कशाचे आहेत, हे कोडे उघडेच ठेवलेले आहे. त्याच्या आत एक यक्ष आहे: एक नवल, एक आश्चर्य; आणि ते आत्मन्वत् आहे, “आत्मा असलेले”. ते जिवंत आहे; त्याच्या आत आत्मा आहे. जे ब्रह्म जाणतात, ते त्याला जाणतात. नगरीच्या हृदयातला खजिना हाच. “ज्येष्ठ ब्रह्म” या सूक्तात नऊ दारांच्या कमळाची ऋचाही याच दुसऱ्या ओळीने संपते (अथर्ववेद १०.८.४३). दोन्ही सूक्ते आपला शोध देहाच्या आत, आत्मा असलेल्या एका नवलापाशी संपवतात.
ब्रह्म नगरीत शिरले
प्रभ्राजमानां हरिणीं यशसा संपरीवृताम् । पुरं हिरण्ययीं ब्रह्मा विवेशापराजिताम् ॥३३॥
“झळाळणाऱ्या, कीर्तीने सर्व बाजूंनी वेढलेल्या, अपराजित अशा त्या सोनेरी नगरीत ब्रह्म शिरले.” सूक्त आपल्या शेवटच्या उत्तराने संपते. नगरी झळाळती आहे, सोनेरी आहे, कीर्तीने वेढलेली आहे. तिला कोणी जिंकलेले नाही. या नगरीत ब्रह्म शिरले. माणसाच्या टाचा कोणी घडवल्या, या प्रश्नाने कवीने सुरुवात केली. माणसात कोण राहते, हे सांगून तो शेवट करतो. ज्याने पृथ्वी आणि आकाश घडवले, ते देहात आले आहे, आणि तिथे राहते. म्हणजे या सूक्ताचे तीन टप्पे आहेत. पहिल्यात ते अवयवामागून अवयव विचारते, देह कोणी घडवला. दुसऱ्यात त्याला सापडते की सर्व काही ब्रह्मतत्त्वाने घडवले, आणि ब्रह्म हेच सर्व काही आहे. तिसऱ्यात त्याला सापडते की ब्रह्म आत आहे, माणसाच्या देहाच्या सोनेरी नगरीत. उपनिषदांनी या शेवटच्या पायरीवर पुढे उभारणी केली: जे बाहेर शोधले जाते, ते आत सापडते.