वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
मातीच्या घरी मला जाऊ देऊ नकोस
मो षु वरुण मृन्मयं गृहं राजन्नहं गमम् । मृळा सुक्षत्र मृळय ॥१॥
हे छोटे सूक्त ऋग्वेदाच्या सातव्या मंडलातले एकोणनव्वदावे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार हे वसिष्ठ ऋषींचे सूक्त आहे. या पुस्तकातल्या आधीच्या सूक्तासारखेच हेही वरुणाला केलेली विनवणी आहे. वरुण हा वैदिक देवांतला महान राजा; ऋताचा, म्हणजे जगाच्या व्यवस्थेचा, रक्षक; प्रत्येक अपराध पाहणारा. सूक्ताच्या पाचांपैकी चार ऋचा दयेच्या एकाच हाकेने संपतात. “हे राजा वरुणा, मी मातीच्या घरी न जावो. हे सुक्षत्रा, दया कर, दया कर.” गायक देवाच्या कोपाखाली आला आहे, आणि त्याला आपल्या जिवाची भीती वाटते. मातीचे घर म्हणजे कबर: ज्या मातीत मृतांना ठेवतात, ती. तो मागतो आहे, मला मरण नको; निदान आत्ता नको. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते ही ओळ वेगळ्या प्रकारे वाचतात. मला मातीच्या घरी नव्हे, तर वरुणाच्या स्वतःच्या सोन्याच्या घरी जाऊ दे, असा ते तिचा अर्थ घेतात. मग धृपद येते. संस्कृतात ते तीनच छोटे शब्द आहेत: “मृळा सुक्षत्र मृळय”. आधी “दया कर”, मग देवाचे बिरुद, “ज्याचे राज्य चांगले आहे असा तू”, आणि पुन्हा “दया कर”. संकटात सापडलेला माणूस बोलतो, तशी ही हाक छोटी आणि आर्त आहे. पुढच्या तिन्ही ऋचांच्या शेवटी ती परत येते, पुन्हा पुन्हा पुढे केलेल्या हातासारखी.
फुगवलेल्या मशकीसारखा थरथरणारा
यदेमि प्रस्फुरन्निव दृतिर्न ध्मातो अद्रिवः । मृळा सुक्षत्र मृळय ॥२॥
“हवा भरलेल्या मशकीसारखा थरथरत मी चालतो, तेव्हा, हे वज्रधारी, हे सुक्षत्रा, दया कर, दया कर.” हवेने फुगवलेली कातड्याची मशक चालताना डुलते, थरथरते. तसा कवी थरथरत चालतो. तो डळमळतो आहे, सुजलेला आहे, स्वतःला स्थिर ठेवू शकत नाही. हे चित्र भीतीपेक्षा अधिक काही सांगत असावे. वरुण अपराध्यांना रोगाने शिक्षा करतो, असे मानले जाई; विशेषतः जलोदराने, म्हणजे शरीरात पाणी साचून येणाऱ्या सुजेने. अथर्ववेद हा सूक्तांचा आणि मंत्रोपचारांचा वेद; त्यातले एक सूक्त सांगते की खोटे बोलणाऱ्याला वरुण जलोदराची शिक्षा देतो. काही आधुनिक विद्वानांना वाटते, हा कवी असाच एक रोगी आहे: मशकीसारखा सुजलेला, आणि आपला आजार ही वरुणाची शिक्षा आहे हे जाणणारा. देवाला इथे “अद्रिवः” म्हटले आहे: “वज्रधारी”, शब्दशः “पाषाणाचा स्वामी”. हे योद्ध्याचे बिरुद एरवी बहुधा इंद्राला दिले जाते; तो वज्र चालवतो. आपण कोणत्या सामर्थ्यासमोर उभे आहोत, याची ते गायकाला आठवण करून देते.
दुबळेपणाने मी वाट चुकलो
क्रत्वः समह दीनता प्रतीपं जगमा शुचे । मृळा सुक्षत्र मृळय ॥३॥
“हे बलवान, हे शुचि, बुद्धीच्या दुबळेपणाने मी उलट्या वाटेने गेलो. हे सुक्षत्रा, दया कर, दया कर.” आता कवी आपल्या चुकीला नाव देतो, जितके त्याला जमते तितके. अपराध करायचा, म्हणून तो निघाला नव्हता. तो कमी पडला, दुबळेपणाने: बळात, इच्छेत, बुद्धीत. क्रतु म्हणजे योजना आखण्याची आणि ती तडीला नेण्याची शक्ती. ती त्याच्याकडे पुरेशी नव्हती, आणि तो वाटेच्या उलट गेला. याउलट वरुण “शुचि” आहे: निर्मळ, झळाळणारा. दुबळा बलवानासमोर उभा आहे, डागाळलेला निर्मळासमोर. ही नम्र कबुली आहे. तो दुसऱ्या कोणाला दोष देत नाही, आणि आपण निर्दोष आहोत असेही म्हणत नाही. तो एवढेच सांगतो: मी पुरेसा बलवान नव्हतो; आणि पुन्हा दया मागतो.
पाण्याच्या मधोमध तहान
अपां मध्ये तस्थिवांसं तृष्णाविदज्जरितारम् । मृळा सुक्षत्र मृळय ॥४॥
“पाण्याच्या मधोमध उभ्या असलेल्या तुझ्या गायकाला तहान लागली आहे. हे सुक्षत्रा, दया कर, दया कर.” हे एक विचित्र चित्र आहे: चोहोबाजूंनी पाणी, आणि माणूस तहानेने व्याकुळ. त्याला जे हवे, ते त्याच्या भोवती आहे; पण ते त्याला मिळत नाही. हे चित्र वरुणाला अगदी शोभते. तो जलांचा स्वामी आहे, आणि त्याचे घर पाण्यातच आहे. म्हणजे गायक देवाच्या स्वतःच्या राज्याजवळ आहे, तरी तो पाणी पिऊ शकत नाही. सायणाचार्य याचा सरळ अर्थ सांगतात: हे पाणी म्हणजे समुद्र, आणि समुद्राचे पाणी पिण्याजोगे नसते, फार खारट असते. या ऋचेत मागच्या ऋचेतला आजारही असू शकतो. पाण्याने सुजलेला, तरीही तहानेने घसा कोरडा पडलेला माणूस हे चित्र आपल्या स्वतःच्या शरीरातच ओळखेल. कसेही वाचले, तरी ही हाक अशा माणसाची आहे, जो मदतीच्या उगमाजवळ आहे, आणि तरीही त्यापासून तुटलेला आहे.
न कळत झालेला अपराध
यत्किं चेदं वरुण दैव्ये जनेऽभिद्रोहं मनुष्याश्चरामसि । अचित्ती यत्तव धर्मा युयोपिम मा नस्तस्मादेनसो देव रीरिषः ॥५॥
शेवटची ऋचा मोठी आहे, आणि ती विनवणीचा परीघ वाढवते. “हे वरुणा, आम्ही माणसे देवांविरुद्ध जो काही अपराध करतो; अविचाराने आम्ही जिथे कुठे तुझे धर्म मोडले असतील; हे देवा, त्या पापासाठी आम्हाला इजा करू नकोस.” आता कवी फक्त स्वतःसाठी बोलत नाही. तो “आम्ही” म्हणतो, आणि “माणसे” म्हणतो. माणसे देवांविरुद्ध जे जे अपराध करतात, त्या सर्वांना त्याची विनवणी कवेत घेते. अपराधासाठी इथला शब्द आहे अभिद्रोह: दुसऱ्याविरुद्ध केलेली हानी किंवा अपराध. मग कळीचा शब्द येतो: अचित्ति, म्हणजे “अविचार”. मागच्या सूक्तातल्या यादीतही तो होता, सुरा, क्रोध आणि फासे यांच्या शेजारी. पुष्कळसे अपराध असेच घडतात. ते निवडलेले नसतात; ते फक्त लक्षात आलेले नसतात. देवाचे नियम मोडायचे, असे मनातही नसताना माणूस ते मोडतो. हे नियम म्हणजे धर्म: देवाने घालून दिलेले नियम, जगाला आणि माणसाच्या जीवनाला एकत्र धरून ठेवणाऱ्या रीती. वरुण त्यांचे रक्षण करतो. ते कोणी मोडले, तर त्याला दिसते; ज्यांना आपण ते मोडले हेही ठाऊक नसते, त्यांनी मोडले तरीही. म्हणून कवी आपण निर्दोष आहोत, असा दावा करत नाही. आपल्याकडून अपराध झालेला असू शकतो, हे तो मान्य करतो. तो एवढेच मागतो: जो दोष करताना मला कळलेही नाही, त्यासाठी देवाने माझा नाश करू नये. ही दोन सूक्ते मिळून वरुणाचे रूप दाखवतात: सारे अपराध पाहणारा देव, आणि ते माफ करू शकणाराही देव. गायकाला त्याची भीती वाटते; तरीही तो त्याच्याकडेच वळतो, त्याच्यापासून दूर नाही.