वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
विश्वकर्मा सूक्त: पहिला गर्भ
विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदृक् । तेषामिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा सप्तऋषीन्पर एकमाहुः ॥२॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले ब्याऐंशीवे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. “सर्व घडवणारा” विश्वकर्मा याला उद्देशून असलेल्या दोन सूक्तांपैकी हे दुसरे. परंपरा त्यालाच या सूक्ताची देवता मानते, आणि त्यालाच ऋषीही. सर्वांत आधी काय होते, आणि त्या निर्मात्याला कोणी जाणू शकेल का, असे कवी इथे विचारतो. पहिली ऋचा इथे दिलेली नाही. ती निर्मात्याला “डोळ्याचा पिता” आणि मनाने ज्ञानी म्हणते. त्याने आधी तूप निर्माण केले, असे ती सांगते: पवित्र अग्नीत ओतले जाणारे तूप. त्याच्यात स्वर्ग आणि पृथ्वी तरंगणाऱ्या वस्तूंसारखी डुलत होती. त्यांच्या पूर्वेकडच्या कडा पक्क्या झाल्या, तेव्हा स्वर्ग आणि पृथ्वी दूरवर पसरली. दुसरी ऋचा खुद्द निर्मात्याची स्तुती करते. “विश्वकर्मा विशाल मनाचा आणि व्यापक आहे. तो सारे धारण करणारा, सारे रचणारा, आणि सर्वांत श्रेष्ठ द्रष्टा आहे. सप्तर्षींच्या पलीकडे एक आहे, असे म्हणतात. तिथे आहुती देणाऱ्यांच्या इच्छा भरभरून पूर्ण होतात.” निर्मात्याचे मन सारे कवेत घेते. तो प्रत्येक गोष्ट तिच्या जागी ठेवतो, साऱ्याची रचना करतो, आणि साऱ्यावर लक्ष ठेवतो. सप्तर्षी म्हणजे प्राचीन काळचे थोर ऋषी, सूक्तांचे पहिले कवी. नंतरची परंपरा त्यांना आकाशातल्या सप्तर्षी तारकासमूहाच्या सात तेजस्वी ताऱ्यांतही पाहते. ते एक त्यांच्याही पलीकडे आहे. आणि त्या एकापाशीच गायकांना जे हवे ते मिळते, असे कवी म्हणतो.
पहिला गर्भ कोणता?
परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैर्यदस्ति । कं स्विद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समपश्यन्त विश्वे ॥५॥
तिसरी आणि चौथी ऋचा इथे दिलेल्या नाहीत. त्या निर्मात्याला आपला पिता म्हणतात: तो प्रत्येक जग जाणतो, आणि एकटाच देवांना त्यांची नावे देतो. सारे प्राणी आपले प्रश्न घेऊन त्याच्याकडे येतात. प्राचीन ऋषींनी त्याला भेटी अर्पण केल्या, आणि जगातल्या प्राण्यांची व्यवस्था लावली, असेही त्या सांगतात. मग कवी स्वतःचा मोठा प्रश्न विचारतो. “आकाशाच्या पलीकडे, या पृथ्वीच्या पलीकडे, देव आणि असुर यांच्याही पलीकडे जे आहे, ते काय होते? जलाने धारण केलेला तो पहिला गर्भ कोणता, ज्यात सारे देव एकत्र दिसले?” त्याला ठाऊक असलेल्या साऱ्याच्या पलीकडे तो पोचू पाहतो. आकाशाच्या आणि पृथ्वीच्या पलीकडे. देवांच्या पलीकडे. असुरांच्याही पलीकडे; असुर म्हणजे बलवान जीवांचा दुसरा वंश, नंतरच्या कथांमध्ये देवांचे प्रतिस्पर्धी. या साऱ्यांच्या पलीकडे काय आहे? आरंभाचे तो एक चित्र रेखाटतो. सुरुवातीला जल होते, आणि त्या जलाने एक गर्भ धारण केला होता: एक बीज, एक भ्रूण, ज्यातून सारे वाढणार होते. आपापल्या वाटांनी जाण्यापूर्वी सारे देव त्यात होते: एकाच ठिकाणी जमलेले, एकमेकांना पाहू शकतील असे. तो गर्भ कोणता होता, हे कवी अजून सांगत नाही. तो विचारतो.
अजाच्या नाभीत ठेवलेले
तमिद्गर्भं प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समगच्छन्त विश्वे । अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन्विश्वानि भुवनानि तस्थुः ॥६॥
पुढची ऋचा उत्तर देते. “तोच तो पहिला गर्भ जलाने धारण केला, ज्यात सारे देव एकत्र आले. अजाच्या नाभीत ते एक ठेवलेले होते, ज्याच्यात सारी जगे उभी आहेत.” कवी आपला प्रश्न जवळजवळ शब्दशः पुन्हा म्हणतो, पण आता प्रश्न म्हणून नव्हे, तर विधान म्हणून. होय, जलाने एक पहिला गर्भ धारण केला, आणि सारे देव त्यात एकत्र जमले होते. मग तो आणखी एक पाऊल पुढे जातो, आणि सहज गोंधळ होईल अशा तीन गोष्टींना नावे देतो. गर्भ म्हणजे जलाने धारण केलेले बीज. ते एक म्हणजे तोच गर्भ, आता खऱ्या रूपात दिसलेला. झाड आपल्या मुळावर उभे असते, तशी सारी जगे ज्याच्यात उभी आहेत, ते हेच एक. अज मात्र वेगळाच आहे: जो कधी जन्मला नाही, आणि ज्याला आरंभच नाही, तो. हा गर्भ अजाच्या नाभीवर विसावलेला आहे. नाभी म्हणजे मध्य, जिथून जीवनाचे पोषण होते; गर्भाशयातल्या बाळाचे पोषण होते तसे. म्हणजे या विश्वबीजाला जीवन अजाकडून मिळते. देवांच्या मागे तो गर्भ उभा आहे, आणि गर्भाच्या मागे अज, जो नेहमीच होता.
तुम्ही त्याला जाणणार नाही
न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति ॥७॥
सूक्त एका इशाऱ्याने संपते. “ज्याने हे प्राणी निर्माण केले, त्याला तुम्ही जाणणार नाही. तुमच्या आणि त्याच्या मध्ये काहीतरी वेगळेच आले आहे. धुक्याने वेढलेले, अडखळत बोलणारे, फक्त जिवंत राहण्यात समाधान मानणारे स्तोत्रपाठक फिरत असतात.” इतकी स्तुती केल्यावर कवी आपल्या श्रोत्यांना एक कठोर सत्य सांगतो. ते निर्मात्याला जाणू शकत नाहीत, आणि दोष त्यांच्यातच आहे. प्रवाशापासून धुके रस्ता झाकते, तसे त्यांना धुक्याने वेढले आहे. त्यांचे शब्द अडखळतात. जिवंत राहिलो, एवढ्यावरच ते समाधानी आहेत. आणि हे कोण? तर सूक्तांचे पाठ करणारे, यज्ञात निर्मात्याची स्तुती करणारे पुरोहित. ते त्याची स्तुती गातात, पण त्याला जाणत नाहीत. वैदिक कवीने वैदिक गायकांविषयी असे म्हणणे, हे मोठ्या धाडसाचे आहे. निर्मात्याला जाणणे हा शब्दांचा विषय नाही, ते शब्द कितीही पवित्र असले तरी. आधी धुके दूर व्हायला हवे. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते या धुक्याचा अर्थ अज्ञान असा घेतात. धुक्यासारखेच ते अगदी शून्य नाही, कारण ते समोरचे दिसू देत नाही. तरीही ते खरोखरचे सत्य नाही, कारण केवळ ज्ञानानेच ते दूर होते.