वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
विश्वकर्मा सूक्त: सर्व घडवणारा
य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदृषिर्होता न्यसीदत्पिता नः । स आशिषा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदवराँ आ विवेश ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एक्क्याऐंशीवे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. हे सूक्त विश्वकर्म्याची स्तुती करते: “सर्व घडवणारा”, ज्या कारागिराने हे जग घडवले तो. परंपरा त्यालाच या सूक्ताची देवता मानते, आणि त्यालाच ऋषीही. सात ऋचांमध्ये कवी विचारतो: जग कसे घडले, आणि कशापासून? तो सुरुवात करतो यज्ञापासून, म्हणजे पवित्र अग्नीत आहुती देण्याच्या विधीपासून. “ऋषी आणि होता असलेला आमचा पिता या साऱ्या जगांची आहुती देत बसला. प्रार्थनेने धन मागत त्याने पहिल्याला झाकले, आणि नंतर आलेल्यांत तो शिरला.” चित्र अग्नीपाशी बसलेल्या पुरोहिताचे आहे. पण हा पुरोहित म्हणजे जगाचा निर्माता, आणि तो अग्नीत ओततो ती सारी जगे. पुरोहित काही मिळावे या आशेने आहुती देतो; हाही तसेच करतो: त्याला धन हवे आहे. तो जे धन शोधतो, ते बहुधा हे जगच आहे, जे त्याच्या आहुतीतून बाहेर येते. शेवटचे शब्द कठीण आहेत. असे दिसते की जो पहिला होता, त्याने स्वतःला झाकून घेतले, आणि आपल्या नंतर आलेल्या गोष्टींत तो शिरला; एखादा कारागीर आपल्या कलाकृतीतच दडावा तसा. यास्क हे वैदिक शब्दांचे प्राचीन अभ्यासक. त्यांनी सांगितलेली एक जुनी कथा हे चित्र पूर्ण करते: विश्वकर्म्याने सारे जीव अग्नीत अर्पण केले, आणि शेवटी स्वतःलाही अर्पण केले. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. त्यांच्या मते हे शिरणे म्हणजे परमेश्वराने आपल्या प्राण्यांत प्रवेश करणे. आपले खरे रूप झाकून तो प्रत्येकाच्या आत अंतरात्मा म्हणून राहतो.
तो कशावर उभा होता?
किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीत् । यतो भूमिं जनयन्विश्वकर्मा वि द्यामौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥२॥
आता कवी सर्वांत साधा प्रश्न विचारतो. “तो उभा होता ती जागा कोणती? त्याने सुरुवात कशापासून केली, आणि ते कसे होते? सर्व पाहणाऱ्या विश्वकर्म्याने पृथ्वी कशापासून निर्माण केली, आणि आपल्या सामर्थ्याने आकाश खुले करून कसे पसरवले?” काहीही घडवणाऱ्याला उभे राहायला जागा लागते, आणि काम करायला सामग्री लागते. घर बांधणाऱ्याला पायाखाली जमीन लागते, आणि बांधायला दगड किंवा लाकूड. पण जगाच्या आधी जागाही नव्हती, आणि सामग्रीही नव्हती. मग सर्व घडवणारा उभा कुठे राहिला? त्याने पृथ्वी कशातून घडवली? आकाश इतके विशाल कसे पसरवले? कवी अजून उत्तर देत नाही. तो निर्मात्याला “सर्व पाहणारा” म्हणतो, आणि प्रश्न तसाच अधांतरी ठेवतो.
सर्व बाजूंनी डोळे
विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥३॥
“सर्व बाजूंनी त्याचे डोळे आहेत, सर्व बाजूंनी त्याची मुखे, सर्व बाजूंनी बाहू, आणि सर्व बाजूंनी पाय. स्वर्ग आणि पृथ्वी निर्माण करताना तो एकटा देव बाहूंनी आणि पंखांनी फुंकर घालून त्यांना जोडून घडवतो.” ही ऋचा मागच्या ऋचेला आपल्या पद्धतीने उत्तर देते. हा निर्माता एका जागी बसून काम करणारा कारागीर नाही. त्याला सर्व बाजूंनी डोळे, मुखे, बाहू आणि पाय आहेत. तो सारे पाहतो, आणि सगळीकडे पोचतो, कारण तो एकाच वेळी सर्वत्र आहे. मग लोहाराच्या भट्टीतले एक चित्र येते. लोहार बाहूंनी आणि पिसांच्या पंख्याने भट्टी फुंकतो, आणि धातू एकत्र जोडतो. तसाच हा एक देव सृष्टीच्या अग्नीवर फुंकर घालतो, आणि स्वर्ग आणि पृथ्वी जोडून त्यांना आकार देतो. तो एकटाच काम करतो; त्याला कोणी मदतनीस लागत नाही. ही ऋचा पुढेही टिकून राहिली: श्वेताश्वतर उपनिषदात, म्हणजे वेदांची सांगता करणाऱ्या नंतरच्या शिकवणींपैकी एकात, ती शब्दशः पुन्हा येते.
ते झाड कोणते होते?
किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः । मनीषिणो मनसा पृच्छतेदु तद्यदध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन् ॥४॥
“ते वन कोणते होते, आणि ते झाड कोणते, ज्यातून त्यांनी स्वर्ग आणि पृथ्वी तासून घडवली? ज्ञानीजनहो, तुम्ही आपल्या मनात हे विचारा: जगे धारण करताना तो कशावर उभा होता?” कवी आता सुताराचे चित्र घेतो. मोठे घर बांधायचे असेल, तर सुतार जंगलात जातो, एखादा प्रचंड वृक्ष तोडतो, आणि त्यातून खांब आणि तुळया घडवतो. स्वर्ग आणि पृथ्वीसुद्धा एखाद्या घरासारखी घडवली गेली. मग ती कोणत्या जंगलातून, कोणत्या झाडातून कापली? ऋचा “त्यांनी” म्हणते, जणू या कामात निर्मात्याला मदतनीस होते. मग कवी आपल्या श्रोत्यांकडे, ज्ञानीजनांकडे, वळतो. तो त्यांना उत्तर सांगत नाही. ते आपल्या आत, आपल्या मनात शोधा, असे तो सांगतो. आजूबाजूला पाहून सुटणारा हा प्रश्न नाही. तो विचार करूनच सोडवावा लागतो. इथे सूक्त सर्वांत खोलवर पोचते. लाकडापासून घडवणारा निर्माता जगाच्या आतला असतो; त्याला आधीपासून असलेले काहीतरी लागते. जगाच्या निर्मात्याच्या आधी काहीच असू शकत नाही. मग ते लाकूड दुसरे काही नसून तो स्वतःच असावा, असे दिसते. आणि तो ज्यावर उभा होता, तो आधारही त्याचे स्वतःचे अस्तित्वच असावे. नंतरच्या वैदिक आचार्यांनी हे उत्तर उघडपणे दिले, आणि त्याला नाव दिले ब्रह्म: सर्व गोष्टींच्या मुळाशी असलेले एकमेव सत्य. तैत्तिरीय ब्राह्मण हा यज्ञविधींवरचा एक प्राचीन गद्य ग्रंथ. तो ही ऋचा पुन्हा सांगतो, आणि उत्तर देतो: “ब्रह्म हे वन होते, ब्रह्म ते झाड होते, ज्यातून त्यांनी स्वर्ग आणि पृथ्वी तासून घडवली. ज्ञानीजनहो, मी माझ्या मनातून तुम्हाला सांगतो: जगे धारण करताना तो ब्रह्मतत्त्वावर उभा होता.” कवीने प्रश्न विचारला; नंतरच्या द्रष्ट्यांनी त्याचे उत्तर दिले.
तुझी रूपे आम्हाला शिकव
या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मन्नुतेमा । शिक्षा सखिभ्यो हविषि स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं वृधानः ॥५॥
इथे सूक्त आपल्या प्रश्नांवरून खाली उतरते, आणि गायक जो यज्ञ करत आहेत, त्याकडे येते. वैदिक कवींच्या दृष्टीने या दोन्ही गोष्टी एकमेकींशी जोडलेल्याच होत्या. पहिल्या ऋचेत सांगितल्याप्रमाणे, निर्मात्याने सर्व गोष्टी अग्नीत अर्पण केल्या, तेव्हा जग सुरू झाले; आणि पृथ्वीवरचा प्रत्येक यज्ञ त्याच पहिल्या आहुतीची पुनरावृत्ती करतो. म्हणून दुसऱ्या आणि चौथ्या ऋचेतल्या प्रश्नांना इथे उत्तराचा एक संकेत मिळतो, असे दिसते: निर्मात्याने स्वतःतूनच, आहुती म्हणून, जग घडवले. आणि अग्नीपाशी बसलेले गायक त्याला आपल्या यज्ञात उपस्थित राहण्याची विनंती करतात. “हे विश्वकर्म्या, तुझी जी रूपे सर्वांत उच्च आहेत, जी सर्वांत खालची आहेत, आणि ही जी मधली आहेत, ती आहुतीच्या वेळी आपल्या मित्रांना शिकव. तू स्वतःच्या शक्तीने बलवान आहेस: आपले शरीर वाढवत तू स्वतःच यज्ञ कर.” गायक स्वतःला त्याचे मित्र म्हणवतात, आणि त्याची सारी रूपे, उच्च, खालची आणि मधली, आपल्याला शिकवावीत अशी विनंती करतात. ते त्याला “स्वधावान” म्हणतात, म्हणजे स्वतःच्या शक्तीने बलवान; कारण त्याला कोणाचीच गरज नाही. मग ते विनवतात की आरंभी केला होता, तसा यज्ञ त्याने स्वतःच करावा. या आहुतीने तो कमी होत नाही. उलट तिच्याने त्याचे शरीर वाढते. सायणाचार्य या तीन प्रकारच्या रूपांचा अर्थ जगातली सारी शरीरे असा सांगतात: देवांची, माणसांची, आणि कृमी-कीटकांची. सारे जग म्हणजे निर्मात्याचे शरीर.
इतर भरकटले तरी चालेल
विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत द्याम् । मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥६॥
गायक तीच प्रार्थना पुन्हा आग्रहाने करतात. “हे विश्वकर्म्या, हवीने बलवान होत तू स्वतःच पृथ्वी आणि आकाश यांच्यासाठी यज्ञ कर. आजूबाजूचे इतर लोक भ्रमात पडोत. इथे मात्र आमचा उदार यजमान आमचा ज्ञानी मार्गदर्शक होवो.” हवी म्हणजे अग्नीत ओतली जाणारी आहुती; ती निर्मात्याला बलवान करते. त्याने निर्माण केलेल्या पृथ्वी आणि आकाश यांच्यासाठी, त्यांना पहिल्यांदा घडवताना केला तसा, यज्ञ करावा, अशी ते विनंती करतात. त्यांचा छोटा यज्ञ आणि त्याचा महान यज्ञ एक व्हावा, अशी त्यांची इच्छा आहे. मग ते आपल्याभोवतीच्या लोकांकडे पाहतात. जे आहुती देत नाहीत, ते इतर भ्रमात भरकटोत. इथे, जिथे गायक आहुती देत आहेत, तिथे मात्र तो उदार “मघवा” त्यांचा यजमान आणि मार्गदर्शक होवो. या शब्दाचा अर्थ देव स्वतः असू शकतो, किंवा यज्ञाचा खर्च करणारा माणूसही. कसेही असले, तरी आपली आहुती वाया जाऊ नये, अशी गायकांची प्रार्थना आहे.
मनासारखा वेगवान वाचस्पती
वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम । स नो विश्वानि हवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥७॥
“आज या स्पर्धेत आम्ही मदतीसाठी वाणीच्या स्वामीला, मनासारख्या वेगवान विश्वकर्म्याला हाक मारू. सर्व कल्याण करणारा, आणि ज्याची कर्मे चांगली आहेत, तो आमच्या सर्व हाका आनंदाने स्वीकारो.” सूक्त एका साध्या प्रार्थनेने संपते. गायक निर्मात्याला वाचस्पती, म्हणजे वाणीचा स्वामी, म्हणून हाक मारतात: आपल्या सूक्तांत ते जे शब्द वापरतात, त्यांचा तो स्वामी. तो मनासारखा वेगवान आहे, कारण मन क्षणात कुठेही जाऊ शकते. ते त्याला “आज” हाक मारतात, कारण त्यांना मदत आत्ता हवी आहे. “वाज” या शब्दाचा अर्थ स्पर्धा, किंवा तिच्यात जिंकलेले बक्षीस. त्याने त्यांच्या सर्व हाका ऐकाव्यात. तो प्रत्येक कल्याणाचा स्रोत आहे, आणि त्याची सारी कर्मे चांगली आहेत. सर्वांत खोल प्रश्नांनी सुरू झालेले सूक्त विश्वासाने संपते.