वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
एक हृदय: ऐक्याचे सूक्त
सहृदयं सांमनस्यमविद्वेषं कृणोमि वः । अन्यो अन्यमभि हर्यत वत्सं जातमिवाघ्न्या ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या तिसऱ्या कांडातले तिसावे सूक्त आहे. अथर्ववेद हा चौथा वेद: सूक्ते, प्रार्थना आणि मंत्रोपचार यांचा संग्रह. त्याची जुनी अनुक्रमणिका या सूक्ताचे ऋषी अथर्वा सांगते; त्यांच्याच नावावरून या वेदाला अथर्ववेद म्हणतात. ती याला ऐक्याचे सूक्त म्हणते. घरातल्या माणसांची हृदये एक व्हावीत, म्हणून ते घरावर म्हटले जाते. “सहृदयता, एकमनता आणि अविद्वेष मी तुमच्यासाठी घडवतो. नुकत्याच जन्मलेल्या वासरावर गाय प्रेम करते, तसे एकमेकांवर प्रेम करा.” आपण काय देतो, हे सांगून बोलणारा सुरुवात करतो. तो तीन गोष्टी सांगतो, आणि तिन्ही एकच गोष्ट वेगवेगळ्या बाजूंनी सांगतात. सहृदय म्हणजे “एक हृदय असलेले”: मिळून भावना अनुभवणे. सांमनस्य म्हणजे “एक मन असणे”: मिळून विचार करणे. अविद्वेष म्हणजे द्वेषाचा अभाव, माणसांना एकमेकांपासून दूर लोटणाऱ्या वैराचा अभाव. या गोष्टी आपण त्यांच्यासाठी “घडवतो”, असे तो म्हणतो. हे सूक्त एक मंत्र आहे, आणि त्याचे शब्द जे सांगतात ते घडवून आणण्यासाठी आहेत. मग ते चित्र येते, ज्यासाठी हे सूक्त लक्षात राहते. गाय नुकतीच व्यायली आहे. ती लगेच वासराकडे वळते, त्याला चाटून स्वच्छ करते, त्याच्यासाठी हंबरते, आणि त्याला सोडून जात नाही. हे तिला कोणी शिकवावे लागत नाही. वेदांमध्ये आणि पुढच्या संस्कृत काव्यातही गाय आणि वासरू हे काहीही न मागणाऱ्या प्रेमाचे परिचित चित्र आहे. इथे गायीसाठी शब्द आहे “अघ्न्या”, म्हणजे “जिला इजा करू नये ती”; वेदांमध्ये गायीचे हे नेहमीचे नाव आहे. अशा रीतीने ही ऋचा दोन गोष्टी जोडते: सौम्य आणि पवित्र मानलेला एक जीव, आणि आपल्या वासरावरच्या तिच्या प्रेमाची पहिली घटका. घरच्या माणसांकडून बोलणारा हेच प्रेम मागतो: गायीच्या मायेसारखे तत्पर आणि सहज. ते प्रत्येकाने इतर सर्वांबद्दल बाळगावे; ऋचा म्हणते, “एकमेकांवर”.
घरात मधुर वाणी
अनुव्रतः पितुः पुत्रो मात्रा भवतु संमनाः । जाया पत्ये मधुमतीं वाचं वदतु शन्तिवाम् ॥२॥
“पुत्र पित्याला अनुसरणारा असो, आईशी एकमनाचा असो. पत्नीने पतीशी मधासारखी गोड, शांती देणारी वाणी बोलावी.” आता सूक्त घरातल्या एकेकाकडे वळते. पुत्राने पित्याचा अनुव्रत असावे: पित्याच्या मार्गाने जाणारा, त्याची व्रते पाळणारा. आईशी तो एकमनाचा असावा. पत्नीने पतीशी मधुर आणि सौम्य शब्दांत बोलावे; जखम करणाऱ्या नव्हे, तर शांत करणाऱ्या शब्दांत. ही कर्तव्ये त्या काळच्या घरांच्या रीतीप्रमाणे सांगितली आहेत: पुत्राकडून पित्याकडे, पत्नीकडून पतीकडे. प्रत्येक बाबतीत सूक्त एकच गोष्ट मागते. घरात एकमेकांच्या सर्वांत जवळची माणसे एकदिल असावीत, आणि त्यांची वाणी दुखावणारी नव्हे, तर जखम भरणारी असावी.
भावाने भावाचा द्वेष करू नये
मा भ्राता भ्रातरं द्विक्षन् मा स्वसारमुत स्वसा । सम्यञ्चः सव्रता भूत्वा वाचं वदत भद्रया ॥३॥
“भावाने भावाचा द्वेष करू नये, बहिणीने बहिणीचा करू नये. एका दिशेला वळून, समान व्रते पाळून, एकमेकांशी कल्याणकारी वाणीने बोला.” हा सूक्ताचा गाभा आहे. आई-वडील आणि मुले, पती आणि पत्नी यांच्यानंतर बोलणारा भावंडांकडे वळतो. ती एकाच छपराखाली वाढतात, एकाच वारशात वाटेकरी असतात, आणि त्यांची भांडणे सर्वांत कडवट होऊ शकतात. पहिली ओळ साधी मनाई आहे: भावांमध्ये द्वेष नको, बहिणींमध्ये नको. त्याच्या जागी काय यावे, ते दुसरी ओळ तीन पायऱ्यांनी सांगते. पहिली पायरी “सम्यञ्च”, म्हणजे “एकत्र वळलेले”, एकाच दिशेला तोंड असलेले. हे चित्र शेजारी शेजारी उभे राहून एकाच ध्येयाकडे पाहणाऱ्यांचे आहे; लढायला तयार होऊन समोरासमोर उभ्या असलेल्यांचे नव्हे. दुसरी पायरी “सव्रत”, म्हणजे “समान व्रताचे”. व्रत म्हणजे संकल्प, किंवा स्वीकारलेली जीवनरीत, पाळलेला नियम. जी भावंडे सारखेच नियम पाळतात आणि एकाच घराची सेवा करतात, त्यांना उभे राहायला एक समान भूमी असते. तिसरी पायरी वाणीची. त्यांनी एकमेकांशी “भद्रया”, म्हणजे चांगल्या, कल्याणकारी शब्दांनी बोलावे. भांडणे अनेकदा एका शब्दापासून सुरू होतात. पत्नी आणि पती यांच्यात मधुर शब्द असावेत, असे सूक्ताने आधीच मागितले आहे. इथे ते बरोबरीच्या माणसांमध्ये प्रेमळ शब्द मागते; तिथेच अभिमान सर्वांत लवकर दुखावतो. म्हणजे ही ऋचा दोन गोष्टी मागते. द्वेष जावा; आणि त्याच्या जागी यावी समान दिशा, समान जीवनरीत, आणि प्रेमळ वाणी.
देवांना एकत्र ठेवणारा मंत्र
येन देवा न वियन्ति नो च विद्विषते मिथः । तत्कृण्मो ब्रह्म वो गृहे संज्ञानं पुरुषेभ्यः ॥४॥
“ज्याच्यामुळे देव एकमेकांपासून दुरावत नाहीत, एकमेकांचा द्वेषही करत नाहीत, ते ब्रह्म आम्ही तुमच्या घरात सिद्ध करतो: तुमच्या माणसांसाठी संज्ञान.” आता बोलणारा आपण काय करतो आहोत ते सांगतो. देवसुद्धा दुरावू शकतील, भांडू शकतील, असे ही ऋचा गृहीत धरते. त्यांना तसे होऊ न देणारा एक सामर्थ्यशाली शब्द आहे. तोच शब्द तो आता या घरात उच्चारतो. त्या शब्दाचे नाव “ब्रह्म”. इथे त्याचा अर्थ पवित्र शब्द, ज्यात सामर्थ्य आहे अशी प्रार्थना. पुढच्या उपनिषदांमध्ये हाच शब्द सर्व गोष्टींमागच्या एकमेव सत्याचे नाव होतो; पण इथे तो अर्थ नाही. तो जे आणतो ते संज्ञान, म्हणजे एकमत, “मिळून जाणणे”. ऋग्वेदाच्या शेवटच्या सूक्ताचा विषय सांगणारा शब्दही हाच आहे. जो शब्द देवांनाही शांत ठेवू शकतो, तो माणसांसाठीही नक्कीच तेवढे करू शकेल.
एकाच धुरेला जुंपलेले
ज्यायस्वन्तश्चित्तिनो मा वि यौष्ट संराधयन्तः सधुराश्चरन्तः । अन्यो अन्यस्मै वल्गु वदन्त एत सध्रीचीनान् वः संमनसस्कृणोमि ॥५॥
“वडीलधाऱ्यांचा मान राखणारे, विचारी असे तुम्ही दुरावू नका. एका ध्येयासाठी झटा, एकाच धुरेला जुंपून चाला. या, एकमेकांशी गोड बोलत. मी तुम्हाला एकत्र, एकमनाचे करतो.” घरातली माणसे आता कामाला जुंपलेल्या जोडीसारखी दाखवली आहेत. ज्यायस्वन्त म्हणजे “वडीलधारी असलेले”: जे आपल्यापेक्षा मोठ्यांचा मान राखतात. धाकट्याने थोरल्याला अनुसरावे, प्रत्येकाने आपली जागा ओळखावी, असा अभ्यासक याचा अर्थ घेतात. चित्तिन् म्हणजे विचार करणारा, ज्याला मन आहे आणि उद्देश आहे. अशी माणसे दुभंगू नयेत, असे ऋचा म्हणते. मग एकत्र काम करण्याची दोन चित्रे येतात. त्यांनी मिळून कामे पूर्णत्वाला न्यावीत. आणि ती “सधुर” असावीत, म्हणजे “एकाच धुरेची”: गाडीच्या एकाच धुरेला जुंपलेल्या बैलांसारखी, एकच ओझे एकाच दिशेने ओढणारी. एक बैल बाजूला ओढू लागला, तर गाडी कुठेच जात नाही. शेवटची ओळ पुन्हा वाणीकडे, आणि बोलणाऱ्याच्या स्वतःच्या कृतीकडे येते. “या, गोड बोलत.” आणि मग: “मी तुम्हाला एकत्र, एकमनाचे करतो.”
नाभीभोवतीचे आरे
समानी प्रपा सह वोऽन्नभागः समाने योक्त्रे सह वो युनज्मि । सम्यञ्चोऽग्निं सपर्यतारा नाभिमिवाभितः ॥६॥
“तुमचा पाणवठा एक असो, तुमचा अन्नाचा वाटा सामायिक असो. मी तुम्हाला एकाच जोत्याने एकत्र जुंपतो. चाकाचे आरे जसे नाभीभोवती, तसे सर्व मिळून अग्नीची उपासना करा.” आता ऋचा घराचे रोजचे जगणे घेते. घरची माणसे एकाच ठिकाणी पाणी पितात, सामायिक पाणी. ती एकाच साठ्यातून खातात, प्रत्येक जण आपल्या वाट्याचे. आधीच्या ऋचेप्रमाणे बोलणारा त्यांना एकाच जोत्याने जुंपतो, म्हणजे ती मिळून ओढतील. मग तो त्यांना एक केंद्र देतो. अग्नी म्हणजे घरचा पवित्र अग्नी, आणि अग्नीची देवता. वैदिक घरात स्वतःचा पवित्र अग्नी राखला जात असे, आणि आहुतींसाठी कुटुंब त्याच्याभोवती जमत असे. चाकाचे आरे नाभीभोवती, म्हणजे चाकाच्या तुंब्याभोवती, उभे असतात; तसे त्या अग्नीभोवती उभे राहून त्याची मिळून सेवा करा, असे तो सांगतो. हे चित्र अगदी नेमके आहे. चाकाचे आरे धावेवरच्या आपापल्या जागेपासून वेगवेगळ्या दिशांना जातात. तरीही ते सगळे नाभीपाशी येऊन मिळतात, आणि नाभीच चाक धरून ठेवते. तसेच एका घरातल्या माणसांनी, प्रत्येकाची आपली जागा आणि आपले काम असूनही, एका सामायिक केंद्रापाशी मिळावे.
सकाळ-संध्याकाळ सद्भाव
सध्रीचीनान् वः संमनसस्कृणोम्येकश्नुष्टीन्त्संवननेन सर्वान् । देवा इवामृतं रक्षमाणाः सायंप्रातः सौमनसो वो अस्तु ॥७॥
“ऐक्याच्या या मंत्राने मी तुम्हा सर्वांना एकत्र, एकमनाचे, एकजूट करतो. अमृताचे रक्षण करणाऱ्या देवांप्रमाणे, सायंकाळी आणि सकाळी तुमच्यात सद्भाव राहो.” पाचव्या ऋचेतले शब्द पुन्हा म्हणून सूक्त संपते: “मी तुम्हाला एकत्र, एकमनाचे करतो.” त्यात तो भर घालतो: संवननाने ते सगळे एका घोसासारखे एक झाले आहेत. संवनन म्हणजे मने जिंकणे; बोलणाऱ्याने केलेला ऐक्याचा मंत्र. मग शेवटचे चित्र येते. देव अमृताचे रक्षण करतात. अमृत म्हणजे अमरत्वाचे पेय, देवांना मृत्यूपासून दूर ठेवणारे स्वर्गीय पेय; सर्वांचा मिळून असलेला ठेवा म्हणून देव ते एकत्र जपतात. घरानेही त्या देवांसारखे असावे: सर्वांना जे मोलाचे आहे, ते मिळून जपावे. शेवटची इच्छा साधी आहे: तो सद्भाव त्यांच्यासोबत सकाळ-संध्याकाळ, प्रत्येक दिवसाच्या दोन्ही टोकांना, राहो. “एक झालेले” या शब्दांचा अर्थ काही आधुनिक अभ्यासक वेगळा घेतात: सर्वांनी एकाच नेत्याला मान देणे.