वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
राजा वरुण हा तिसरा
बृहन्न् एषामधिष्ठाता अन्तिकादिव पश्यति । य स्तायन् मन्यते चरन्त्सर्वं देवा इदं विदुः ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या चौथ्या कांडातले सोळावे सूक्त आहे. अथर्ववेद हा चौथा वेद: सूक्ते, प्रार्थना आणि मंत्रोपचार यांचा संग्रह. त्याची जुनी अनुक्रमणिका या सूक्ताचे ऋषी ब्रह्मा, आणि देवता वरुण सांगते. हीच अनुक्रमणिका याला “सत्य आणि असत्य शोधणारे सूक्त” म्हणते. ज्याच्यापासून काहीही लपत नाही, अशा देवाचे हे गाणे आहे; आणि मग खोटे बोलणाऱ्यावर त्याचे पाश उतरावेत, असे ते मागते. “या सर्वांचा महान अधिष्ठाता जणू जवळून पाहतो. कोणी आपण चोरून वावरतो आहोत, असे मानतो; तेव्हा ते सारे देवांना ठाऊक असते.” वरुण हा वैदिक देवांतला महान राजा. तो ऋताचे, म्हणजे जगाच्या व्यवस्थेचे, आणि तिच्या सत्याचे रक्षण करतो. माणसे काय करतात, यावर तो नजर ठेवतो; आणि अपराध्यांना आपल्या पाशांनी बांधतो. पाश म्हणजे ज्यांत तो त्यांना पकडतो ते दोर. पहिली ऋचा सूक्ताचा विषय मांडते. वरुण जगाच्या खूप वर, त्याचा अधिष्ठाता म्हणून उभा आहे. तरी तो जग दुरून पाहिल्यासारखे अंधुक पाहत नाही. जणू त्याच्या शेजारी उभा असावा, इतके स्पष्ट तो सारे पाहतो. म्हणून चोरून वावरणारा माणूस चुकतो. आपल्याला कोणी पाहत नाही, असे त्याला वाटते. देव ते सारे पाहतात.
दोघे कट करत बसतात तिथे
यस्तिष्ठति चरति यश्च वञ्चति यो निलायं चरति यः प्रतङ्कम् । द्वौ संनिषद्य यन् मन्त्रयेते राजा तद्वेद वरुणस्तृतीयः ॥२॥
“जो उभा राहतो किंवा चालतो, जो वाकड्या वाटेने जातो, जो लपायला सटकतो किंवा लपण्याच्या जागी सरपटत शिरतो, त्याला तो जाणतो. दोघे एकत्र बसून कट करतात, तेव्हा ते जे बोलतात, ते तिसरा असलेला राजा वरुण जाणतो.” ही सूक्ताची सर्वांत प्रसिद्ध ऋचा. ती माणसाच्या हालचालींच्या यादीने सुरू होते. काही फक्त उभे राहतात किंवा चालतात. काही वाकड्या वाटेने, कपटाने जातात. काही नजरेआड सटकतात, किंवा लपण्याच्या जागी सरपटत शिरतात. कोणती वाट, याने काही फरक पडत नाही. वरुण प्रत्येकाला जाणतो. मग येते ते चित्र, ज्यामुळे ही ऋचा लोकांच्या लक्षात राहिली. दोन माणसे एकत्र बसतात, आणि हळू आवाजात बोलतात. आपण एकटे आहोत, याची त्यांनी खात्री करून घेतली आहे. आपली योजना ऐकायला कोणी नाही, असे त्यांना वाटते. पण त्यांच्याबरोबर एक तिसराही आहे: राजा वरुण. तो प्रत्येक शब्द ऐकतो. ऋचा गुपितांविषयी बोलते, पण तिचा अर्थ त्याहून मोठा आहे. माणूस आपले कृत्य इतर माणसांपासून, कुटुंबापासून, कायद्यापासून लपवू शकेल. जगाची व्यवस्था राखणाऱ्या देवापासून ते लपवू शकत नाही. या सूक्तात वरुण फक्त आकाशात दूर बसलेला स्वर्गाचा राजा नाही. माणसे जिथे असतील तिथे तो असतो; घराच्या सर्वांत शांत कोपऱ्यातही. म्हणून ही ऋचा फक्त देवाच्या ज्ञानाविषयी नाही; ती बऱ्या-वाइटाविषयी आहे. चोरून केलेला अपराधही अपराधच असतो, कारण कोणीतरी तो पाहतो. कट करणाऱ्या दोघांना वाटते, आपला सौदा आपल्या दोघांतच आहे. तसे नसते. तो देवासमोर उघडा असतो, आणि देव त्याचा न्याय करील. अथर्ववेदाचे एक सुरुवातीचे युरोपीय अभ्यासक रुडॉल्फ रॉथ यांच्या मते, सर्वज्ञ देवाविषयी इतक्या प्रभावीपणे बोलणारे दुसरे वैदिक सूक्त नाही.
थोड्याशा पाण्यातही लपलेला
उतेयं भूमिर्वरुणस्य राज्ञ उतासौ द्यौर्बृहती दूरेअन्ता । उतो समुद्रौ वरुणस्य कुक्षी उतास्मिन्न् अल्प उदके निलीनः ॥३॥
“ही पृथ्वी राजा वरुणाची आहे, आणि दूरवर टोक असलेले ते विशाल आकाशही. दोन समुद्र हे वरुणाचे पोट आहेत; आणि या थोड्याशा पाण्यातही तो लपलेला आहे.” आता वरुण किती मोठा आहे, आणि किती जवळ आहे, ते कवी दाखवतो. पृथ्वी त्याची आहे, आणि नजर पोहोचणार नाही इतके विस्तीर्ण आकाशही. दोन समुद्र, म्हणजे विद्वानांच्या मते आकाशातला समुद्र आणि पृथ्वीवरचा समुद्र, हे फक्त त्याचे पोट आहेत. तो इतका विशाल आहे, की सागरही त्याच्या आत मावतात. तरी हाच देव थोड्याशा पाण्यात लपलेला असतो: एखाद्या डबक्यात, पेल्यात, थेंबात. मोठ्यातही तो आहे, आणि लहानातही. म्हणूनच त्याला पाहायला कोणतीही जागा फार लहान नाही, आणि कोणतीही फार विशाल नाही.
हजार डोळ्यांचे हेर
उत यो द्यामतिसर्पात्परस्तान् न स मुच्यातै वरुणस्य राज्ञः । दिव स्पशः प्र चरन्तीदमस्य सहस्राक्षा अति पश्यन्ति भूमिम् ॥४॥
“कोणी आकाशाच्याही पलीकडे दूर सरपटत गेला, तरी तो राजा वरुणापासून सुटणार नाही. त्याचे हेर स्वर्गातून खाली उतरतात, आणि आपल्या हजार डोळ्यांनी पृथ्वीवर नजर फिरवतात.” वरुणापासून कोणी पळू शकत नाही. आकाशाच्या पलीकडे, कोणाला तिथवर जाता आले तरी, तो देवाच्याच ताब्यात असेल. मग कवी वरुणाच्या हेरांचा उल्लेख करतो. ते स्वर्गातून उतरून पृथ्वीवर फिरतात, आणि त्यांना हजार डोळे असतात. काही आधुनिक विद्वानांच्या मते हे हेर म्हणजे तारे; ते रात्रभर जगाकडे पाहत असतात. त्यांचे चित्र कसेही रंगवले, तरी त्यांचे काम एकच: पृथ्वीवरचे काहीही न पाहिलेले राहत नाही.
पापणीची प्रत्येक उघडझाप मोजलेली
सर्वं तद्राजा वरुणो वि चष्टे यदन्तरा रोदसी यत्परस्तात् । संख्याता अस्य निमिषो जनानामक्षान् इव श्वघ्नी नि मिनोति तानि ॥५॥
“स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये जे आहे, आणि त्यांच्या पलीकडे जे आहे, ते सारे राजा वरुण पाहतो. माणसांच्या पापण्यांची प्रत्येक उघडझाप त्याने मोजली आहे. जुगारी फासे टाकतो, तशा तो या गोष्टी ठरवतो.” ही ऋचा आधी आलेल्याचे सार सांगते. जगातले सारे वरुणासमोर उघडे आहे; आणि जगाच्या पलीकडचेही. त्याची नजर अचूक आहे. प्रत्येक डोळ्याची प्रत्येक उघडझाप त्याने मोजली आहे. माणसाचे कोणतेही कृत्य इतके चटकन घडणारे किंवा इतके लहान नसते, की ते त्याच्यापासून सुटेल. शेवटची ओळ अनिश्चित आहे. तिचे शब्द बिघडून आपल्यापर्यंत आले असावेत, आणि कवीला नेमके काय म्हणायचे होते, हे कोणालाच खात्रीने सांगता येत नाही. सर्वांत संभाव्य अर्थ असा: कुशल जुगारी फासे टाकतो, आणि ते त्याला हवे तसेच पडतात; तसा वरुण आपल्या आज्ञेप्रमाणे गोष्टी जागी ठेवतो. इतरही अर्थ सुचवले गेले आहेत; त्यांतला कोणताच निश्चित नाही.
खोटे बोलणाऱ्यासाठी पाश
ये ते पाशा वरुण सप्तसप्त त्रेधा तिष्ठन्ति विषिता रुषन्तः । छिनन्तु सर्वे अनृतं वदन्तं यः सत्यवाद्यति तं सृजन्तु ॥६॥
“वरुणा, तुझे पाश, सात सात, तीन प्रकारे, झळाळत, सज्ज उभे आहेत. असत्य बोलणाऱ्याला ते सारे बांधोत. जो सत्य बोलतो, त्याला ते सोडून देवोत.” इथे सूक्ताचा सूर बदलतो. आत्तापर्यंत ते सर्व पाहणाऱ्या देवाची स्तुती करत होते. आता ते त्या देवाला कृती करायला सांगते. वरुणाचे पाश म्हणजे त्याचे फास: ज्या बंधनांत तो अपराध्यांना पकडतो, ती. ते पुष्कळ आहेत: सातांचे सात, तीन संचांत; मांडून ठेवलेले, सज्ज, झळाळणारे. ते खोटे बोलणाऱ्याला पकडोत, अशी प्रार्थना आहे. त्याच्या खोट्यासाठी इथला शब्द आहे अनृत, म्हणजे असत्य. तो ऋत आणि सत्य यांच्या विरुद्धचा शब्द आहे: ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था, आणि सत्य म्हणजे ती व्यवस्था टिकवणारे खरेपण. जो अनृत बोलतो, तो बांधला जातो. जो सत्य बोलतो, तो मुक्त होतो. हा शाप आहे, पण तो असत्याला दिलेला शाप आहे. त्याच्या शब्दांत कोणत्याही प्रतिस्पर्ध्याचे किंवा शत्रूचे नाव नाही. सत्याच्या देवाने खोटे बोलणाऱ्याला धरून ठेवावे, आणि सत्य बोलणाऱ्याला जाऊ द्यावे, एवढेच ते मागतात. काही आधुनिक विद्वान हे सूक्त एक गंभीर शपथ म्हणून वाचतात. आपण निर्दोष आहोत, अशी शपथ माणूस घेतो. तो खोटे बोलत असेल, तर हे पाश तो स्वतःवरच ओढवून घेतो.
खोटे बोलणाऱ्याची शिक्षा
शतेन पाशैरभि धेहि वरुणैनं मा ते मोच्यनृतवाङ्नृचक्षः । आस्तां जाल्म उदरं श्रंशयित्वा कोश इवाबन्धः परिकृत्यमानः ॥७॥
“वरुणा, शंभर पाशांनी त्याला बांध. हे माणसांवर नजर ठेवणाऱ्या, असत्य बोलणारा तुझ्यापासून सुटू नये. हा नीच तिथेच बसून राहो; त्याचे पोट सुजून ढिले लोंबो; कड्या निघालेल्या पिंपासारखा तो उसवत जावो.” प्रार्थना अधिक उग्र होते. आता शंभर पाश; म्हणजे खोटे बोलणाऱ्याला निसटता येऊ नये. देवाला “माणसांवर नजर ठेवणारा” म्हटले आहे: ज्याची नजर सर्व माणसांवर असते, असा. मग शिक्षा सांगितली जाते. खोटे बोलणाऱ्याचे पोट सुजावे आणि लोंबावे; कड्या निघालेल्या पिंपाच्या फळ्या सुटून फाकतात, तसे. हे चित्र जलोदराचे आहे: शरीरात पाणी साचून येणारी सूज. ती वरुणाने पापासाठी दिलेली शिक्षा मानली जाई. “मातीच्या घरी मला जाऊ देऊ नकोस” हे ऋग्वेदाचे सूक्तही याच पुस्तकात आहे. ते गाणारा कवीही असाच रोगी असावा. ही ऋचा कठोर आहे, आणि ती मुद्दामच कठोर आहे. या कवीला खोटे बोलणे ही लहान गोष्ट नाही. जग ज्या सत्यावर उभे आहे, त्याचा तो भंग आहे; आणि त्या सत्याचा देव ते सोडून देणार नाही.
प्रत्येक प्रकारचा पाश
यः समाभ्यो वरुणो यो व्याभ्यो यः संदेश्यो वरुणो यो विदेश्यो । यो दैवो वरुणो यश्च मानुषः ॥८॥
“लांबीने पसरलेला वरुण, आडवा पसरलेला वरुण; या देशाचा वरुण, परदेशांचा वरुण; देवांचा वरुण, आणि माणसांचा:” इथे “वरुण” म्हणजे त्याचे पाश, त्याची बंधने. ही ऋचा त्यांच्या प्रत्येक प्रकाराची यादी आहे. तिला स्वतःचे क्रियापद नाही; पुढची ऋचा ते वाक्य पूर्ण करते. काही लांबीने पसरलेले, काही आडवे; म्हणजे जाळ्यात कुठेही फट राहू नये. काही या देशाचे, काही परदेशांचे; म्हणजे परदेशी जाऊनही कोणी सुटू नये. काही देवांचे, काही माणसांचे: स्वर्गातून येणारी आणि पृथ्वीवरच्या माणसांकडून येणारी, सारी बंधने यात मोजली आहेत. त्यांचे काय करायचे, ते पुढची ऋचा सांगते.
अमुकीच्या मुला, मी तुला बांधतो
तैस्त्वा सर्वैरभि ष्यामि पाशैरसावामुष्यायणामुष्याः पुत्र । तान् उ ते सर्वान् अनुसंदिशामि ॥९॥
“हे अमुका, अमुक कुळातल्या, अमुक आईच्या मुला, या सर्व पाशांनी मी तुला बांधतो. ते सारे मी तुझ्या वाट्याला लावतो.” आता ती यादी कामाला लावली जाते, आणि सूक्त एक विधी बनते. बोलणारा वरुणाच्या सर्व पाशांनी एका माणसाला एकाच वेळी बांधतो. ऋचा जिथे “अमुक” म्हणते, तिथे खरे नाव घेतले जाई; सोबत कुळाचे आणि आईचे नावही. म्हणजे हे पाश कोणासाठी आहेत, याविषयी काहीच चूक होऊ नये. आधुनिक विद्वानांच्या मते या शेवटच्या दोन ऋचा नंतर जोडल्या गेल्या; आधीच्या ऋचांचे बांधण्याच्या विधीत रूपांतर करण्यासाठी. कौशिकसूत्र हा अथर्ववेदाचा विधींचा ग्रंथ; तो हे सूक्त शाप देत येणाऱ्या शत्रूविरुद्ध वापरतो. म्हणजे सूक्त जिथे सुरू झाले, तिथून खूप दूर संपते. सुरुवातीला प्रत्येक गुपित पाहणारा देव होता. शेवटी त्याच देवाचे पाश नाव घेऊन ओळखलेल्या एका माणसावर आवळले जातात. या दोहोंच्या मध्ये सूक्ताची एकच श्रद्धा आहे: कोणतेही असत्य लपून राहत नाही, आणि ते पाहणारा देव ते बोलणाऱ्याला बांधील.