वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
भूमिसूक्त: पृथ्वीचे स्तवन
सत्यं बृहदृतमुग्रं दीक्षा तपो ब्रह्म यज्ञः पृथिवीं धारयन्ति । सा नो भूतस्य भव्यस्य पत्न्युरुं लोकं पृथिवी नः कृणोतु ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या बाराव्या कांडातले पहिले सूक्त आहे. अथर्ववेद हा चौथा वेद: सूक्ते, प्रार्थना आणि मंत्रोपचार यांचा संग्रह. त्याची जुनी अनुक्रमणिका या सूक्ताचे ऋषी अथर्वा, आणि देवता भूमी, म्हणजे पृथ्वी, असे सांगते. अथर्वांच्याच नावावरून या वेदाला अथर्ववेद म्हणतात. त्रेसष्ट ऋचांमध्ये कवी पृथ्वीची स्तुती करतो, आणि तिचा आशीर्वाद मागतो. त्यांपैकी सोळा इथे दिल्या आहेत; बाकीच्यांचा आशय मधे मधे थोडक्यात सांगितला आहे. सूक्ताची सुरुवात पृथ्वीला जागी धरून ठेवणाऱ्या गोष्टींनी होते. “बृहत् सत्य, उग्र ऋत, दीक्षा, तप, ब्रह्म आणि यज्ञ पृथ्वीला धारण करतात. भूत आणि भविष्याची स्वामिनी असलेली ती पृथ्वी आम्हाला विस्तीर्ण जागा देवो.” कवी सहा गोष्टी सांगतो. सत्य म्हणजे बोलण्यातले आणि वस्तूंमधले खरेपण. ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था, जिच्यामुळे सूर्य उगवतो आणि ऋतू फिरतात. दीक्षा म्हणजे एखाद्या पवित्र विधीपूर्वी घेतलेले व्रत. तप म्हणजे उष्णता, तळमळ: कठोर साधनेची धग, जिच्यातून ऋषीला अंतर्दृष्टी आणि सामर्थ्य मिळते. ब्रह्म म्हणजे इथे पवित्र शब्द, ज्यात सामर्थ्य आहे अशी प्रार्थना. यज्ञ म्हणजे अग्नीत दिलेली आहुती. पृथ्वी एखाद्या भक्कम गोष्टीवर, खांबावर किंवा पायावर, उभी असेल, अशी आपली अपेक्षा असते. कवी उलट सांगतो: सत्य आणि ऋत तिला धरून ठेवतात, आणि त्यांच्यासोबत व्रत, साधना, प्रार्थना आणि आहुती. आपण ज्या जमिनीवर उभे आहोत, ती देवांच्या आणि माणसांच्या योग्य आचरणावर टिकून आहे. दुसरी ओळ पृथ्वीला भूत आणि भविष्याची “पत्नी”, म्हणजे स्वामिनी, म्हणते: आधीच्या सगळ्या पिढ्या तिच्यावर जगल्या, आणि पुढच्या सगळ्या पिढ्या तिच्यावर जगतील. म्हणून लोकांना लागणारी पहिली देणगी तिच्याकडे मागितली आहे: लोक, म्हणजे राहायला विस्तीर्ण जागा. सूक्त आपल्या या पहिल्या विचाराकडे पुन्हा येईल: पृथ्वीला स्थिर धरून ठेवतात ते सत्य आणि ऋत.
डोंगर, उतार आणि मैदाने
असंबाधं मध्यतो मानवानां यस्या उद्वतः प्रवतः समं बहु । नानावीर्या ओषधीर्या बिभर्ति पृथिवी नः प्रथतां राध्यतां नः ॥२॥
“माणसांमध्ये ती मोकळीक देते. तिच्यावर चढ, उतार आणि पुष्कळ सपाट भूमी आहे. ती नाना सामर्थ्यांच्या औषधी धारण करते. ती पृथ्वी आमच्यासाठी विस्तारो, आणि आम्हाला समृद्ध करो.” आता कवी जमिनीकडेच पाहतो. ऋचेचा पहिला शब्द “असंबाध”, म्हणजे “गर्दी नसलेली”: ती माणसांना एकमेकांवर न दाटता राहायला जागा देते. ती उंचवट्यांमध्ये चढते, उतारांमध्ये उतरते, आणि विस्तीर्ण मैदानांमध्ये पसरलेली असते. तिच्यावर नाना सामर्थ्यांच्या वनस्पती उगवतात, अन्नासाठी आणि औषधासाठी. पृथ्वीने आपल्या लोकांसाठी पसरावे, त्यांना जागा द्यावी, आणि त्यांना समृद्ध करावे, अशी प्रार्थना आहे. पहिल्या ऋचेतलीच विस्तीर्ण जागा ती पुन्हा मागते.
सर्वांना धारण करणारी
विश्वंभरा वसुधानी प्रतिष्ठा हिरण्यवक्षा जगतो निवेशनी । वैश्वानरं बिभ्रती भूमिरग्निमिन्द्रऋषभा द्रविणे नो दधातु ॥६॥
तिसरी ते पाचवी ऋचा याच सुरात पुढे जातात. तिच्यावर समुद्र, नद्या आणि पाणी आहे, अन्न आणि नांगरलेली शेते आहेत, आणि जे जे श्वास घेते आणि हालते ते सारे आहे. आकाशाच्या चारही दिशा तिच्या आहेत. तिच्यावर पूर्वीचे लोक पसरले, आणि तिच्यावरच देवांनी असुरांवर विजय मिळवला; असुर म्हणजे देवांचे प्रतिस्पर्धी असलेले बलाढ्य जीव. ती गुरांचे, घोड्यांचे आणि पक्ष्यांचे घर आहे. प्रत्येक ऋचा एका मागणीने संपते: पहिले पेय, गुरे, भाग्य आणि तेज. मग कवी तिच्या नावांची रास रचतो. “सर्वांना धारण करणारी, धनाचा ठेवा जपणारी, भक्कम आधार, सोनेरी वक्षाची, जे जे हालते त्याचे विसाव्याचे स्थान; वैश्वानर अग्नीला धारण करणारी, इंद्र जिचा वृषभ आहे, ती भूमी आम्हाला संपत्तीत ठेवो.” यांपैकी काही नावे पुढे टिकून राहिली. विश्वंभरा म्हणजे “सर्वांना धारण करणारी”. वसुधानी म्हणजे “धनाचा ठेवा जपणारी”; हा शब्द वसुधा या नावाच्या जवळचा आहे, आणि वसुधा हा आजही मराठीत आणि हिंदीत पृथ्वीसाठीचा शब्द आहे. ती वैश्वानर अग्नीला, म्हणजे सर्व माणसांच्या अग्नीला, आपल्या चुलींमध्ये आणि वेदींवर धारण करते. देवांचा योद्धा राजा आणि पाऊस पाडणारा इंद्र हा तिचा वृषभ, तिचा जोडीदार. पृथ्वीचे चित्र इथे पावसाने फलद्रूप होणाऱ्या गोमातेचे आहे.
परम आकाशात तिचे हृदय
यार्णवेऽधि सलिलमग्र आसीत्यां मायाभिरन्वचरन् मनीषिणः । यस्या हृदयं परमे व्योमन्त्सत्येनावृतममृतं पृथिव्याः । सा नो भूमिस्त्विषिं बलं राष्ट्रे दधातूत्तमे ॥८॥
सातव्या ऋचेत न झोपता तिचे रक्षण करणारे देव आहेत, आणि ती ऋचा पृथ्वीकडे मध आणि तेज मागते. त्यानंतर कवी तिच्या आरंभाकडे परत जातो. “आरंभी ती महासागरावरचे पाणी होती, आणि ज्ञानी लोकांनी आपल्या अद्भुत कौशल्याने तिचा शोध घेतला. तिचे अमर हृदय, सत्याने वेढलेले, परम आकाशात आहे. ती भूमी आम्हाला श्रेष्ठ राष्ट्रात तेज आणि बळ देवो.” आरंभी, ऋचा म्हणते, ती महासागरावरचे पाणी होती; अजून घट्ट जमीन झाली नव्हती. ज्ञानी लोकांनी, ऋषींनी किंवा देवांनी, आपल्या मायांनी, म्हणजे अद्भुत घडवणाऱ्या शक्तींनी, तिचा शोध घेतला. इथे माया म्हणजे असे कौशल्य; पुढच्या तत्त्वज्ञानातला भ्रम हा अर्थ इथे नाही. मग सर्वांत सुंदर ओळ येते. तिचे हृदय मातीत नाही, तर परम आकाशात आहे, सर्व गोष्टींच्या वरच्या सर्वांत दूरच्या ठिकाणी. आपण पायाखाली तुडवतो ती पृथ्वी माती आणि दगड आहे; तिचे हृदय मात्र अमर आहे, आणि सत्याने सुरक्षित राखलेले आहे. अशा रीतीने सूक्त आपल्या पहिल्या विचाराकडे परत येते: पृथ्वी सत्यावर उभी आहे. शेवटची ओळ तेज आणि बळ मागते, आणि श्रेष्ठ राष्ट्रात स्थान; कवीसाठी, आणि त्याच्या लोकांसाठीही.
मी पृथ्वीवर उभा आहे
गिरयस्ते पर्वता हिमवन्तोऽरण्यं ते पृथिवि स्योनमस्तु । बभ्रुं कृष्णां रोहिणीं विश्वरूपां ध्रुवां भूमिं पृथिवीमिन्द्रगुप्ताम् । अजीतोऽहतो अक्षतोऽध्यष्ठां पृथिवीमहम् ॥११॥
नववी आणि दहावी ऋचा तिच्यावर रात्रंदिवस न चुकता वाहणाऱ्या पाण्याविषयी सांगतात, आणि तिच्याकडे दूध आणि तेज मागतात. मग ज्या देवांनी तिचे माप घेतले, त्यांच्याविषयी त्या सांगतात. अश्विनीकुमारांनी, म्हणजे देवांच्या जुळ्या अश्वारूढ वैद्यांनी, तिचे मोजमाप केले. विशाल पावलांचा देव विष्णू तिच्यावरून पावले टाकत गेला. इंद्राने तिला स्वतःसाठी शत्रूंपासून मुक्त केले. आई मुलाला पाजते, तसे तिने आम्हाला दूध द्यावे, असे त्या मागतात. “हे पृथ्वी, तुझे डोंगर, तुझे हिमाच्छादित पर्वत, तुझी अरण्ये आम्हाला सुखद होवोत. तपकिरी, काळी, तांबडी, सर्व रूपांची, स्थिर, इंद्राने रक्षिलेली अशी जी भूमी, तिच्यावर मी उभा राहिलो आहे: न हरलेला, न मारला गेलेला, न घायाळ झालेला.” पहिली ओळ जमिनीवरून फिरून येते: डोंगर, बर्फाने झाकलेली शिखरे, आणि जंगले. हे सारे सुखद असावे, असे कवी मागतो. मग तो मातीचे रंग सांगतो: तपकिरी, काळी, तांबडी, आणि इतर सगळ्या रंगांची माती. ती पायाखाली स्थिर आहे, आणि इंद्र तिचे रक्षण करतो. तिच्यावर कवी उभा आहे. तो पराभूत झालेला नाही, मारला गेलेला नाही, जखमी झालेला नाही. आपल्या स्वतःच्या भूमीवर सुखरूप, अखंड उभे राहण्याचा एका माणसाचा आनंद या ऋचेत आहे.
पृथ्वी माझी माता
यत्ते मध्यं पृथिवि यच्च नभ्यं यास्त ऊर्जस्तन्वः संबभूवुः । तासु नो धेह्यभि नः पवस्व माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः पर्जन्यः पिता स उ नः पिपर्तु ॥१२॥
“हे पृथ्वी, तुझा जो मध्य, जी नाभी, तुझ्या देहातून जे ऊर्ज उगवले, त्यांत आम्हाला ठेव. आम्हाला पवित्र कर. भूमी माझी माता आहे, आणि मी पृथ्वीचा पुत्र आहे. पर्जन्य माझा पिता आहे; तोही आमचे रक्षण करो.” पृथ्वीने आपल्या लोकांना जवळ घ्यावे, अशी विनंती पहिल्या अर्ध्या भागात आहे. तिचा मध्य आणि तिची नाभी म्हणजे तिच्या देहाचे केंद्र, जिथे जीवन सर्वांत प्रबळ असते. तिच्या देहातून ऊर्ज उगवतात: बळ आणि पोषण, म्हणजे अन्न, पाणी, वाढणाऱ्या गोष्टींचा रस. तिने त्याला त्यांच्यात ठेवावे, असे कवी मागतो: आपल्या केंद्रात धरावे, आणि तिथूनच पोसावे. तिने त्याला पवित्र करावे, असेही तो मागतो. मग सूक्तातले सर्वांत प्रसिद्ध शब्द येतात: “माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः”, म्हणजे “भूमी माझी माता, आणि मी पृथ्वीचा पुत्र.” मूल आईपासून जन्मते; आई त्याला पोसते, कडेवर घेऊन फिरते. माणूसही तसाच पृथ्वीपासून जन्मतो: त्याचा देह तिच्या अन्नातून घडतो, तो तिच्यावर चालतो, आणि शेवटी तिच्यातच परत मिळतो. इथे कवी कोणतीही तुलना करत नाही. पृथ्वी त्याची आईच आहे. पिता पर्जन्य, म्हणजे पावसाच्या ढगाचा देव, जो पाऊस आणतो. आकाश पाऊस पाठवते, पृथ्वी तो झेलते, आणि त्या दोघांपासून जीवन जन्मते. वैदिक विचारातली ही जुनी जोडी आहे: आकाश पिता, आणि पृथ्वी माता. इथे पित्याच्या जागी पावसाच्या ढगाचा देव आहे. पुढे सारे सूक्त तिच्याशी मुलगा आईशी बोलतो तसे बोलते: स्तुतीने, मागण्यांनी, आणि तिला दुखवू नये याच्या काळजीने.
तुझ्यापासून जन्मलो, तुझ्यावर चालतो
त्वज्जातास्त्वयि चरन्ति मर्त्यास्त्वं बिभर्षि द्विपदस्त्वं चतुष्पदः । तवेमे पृथिवि पञ्च मानवा येभ्यो ज्योतिरमृतं मर्त्येभ्य उद्यन्त्सूर्यो रश्मिभिरातनोति ॥१५॥
तेराव्या ऋचेत पृथ्वीची स्तुती आहे: तिच्यावर वेदी आखली जाते, यज्ञ मांडला जातो, आणि यज्ञाचे तेजस्वी खांब उभारले जातात. तिने वाढावे आणि आपल्या लोकांना वाढवावे, अशी मागणी तिथे आहे. चौदावी ऋचा गायकाच्या शत्रूंविरुद्धच्या काही ऋचांपैकी पहिली: जो त्याचा द्वेष करतो किंवा त्याच्याशी लढतो, त्याला पृथ्वीने त्याच्या ताब्यात द्यावे, असे ती मागते. अशा ऋचा या पुस्तकात घेतलेल्या नाहीत. “हे पृथ्वी, तुझ्यापासून जन्मलेले मर्त्य तुझ्यावर वावरतात. तू द्विपादांना धारण करतेस, तू चतुष्पादांना धारण करतेस. ही पाच मानवकुळे तुझी आहेत; उगवणारा सूर्य आपल्या किरणांनी या मर्त्यांवर अमर प्रकाश पसरवतो.” “भूमी माझी माता” या वचनातूनच ही ऋचा पुढे येते. मर्त्य तिच्यापासून जन्मतात, आणि तिच्यावर जगतात, वावरतात. ती सर्व प्राण्यांना वाहते, माणसांना आणि पशूंना. पाच मानवकुळे (पंचजन) हा जुना वैदिक शब्दप्रयोग आहे. त्याचा अर्थ माणसांच्या सर्व जमाती, म्हणजे सर्व माणसे. ते सर्व पृथ्वीचे आहेत. त्या सर्वांवर सूर्य सारखाच उगवतो, आणि आपला प्रकाश ओततो; ते मरतात, पण तो प्रकाश मरत नाही.
धर्माने धरलेली
विश्वस्वं मातरमोषधीनां ध्रुवां भूमिं पृथिवीं धर्मणा धृताम् । शिवां स्योनामनु चरेम विश्वहा ॥१७॥
सोळावी ऋचा मागते की हे सारे प्राणी मिळून आपले चांगले गायकाला देवोत, आणि पृथ्वीने त्याला वाणीचा मध द्यावा. “औषधींची माता, सर्वांना जन्म देणारी, स्थिर भूमी, विस्तीर्ण पृथ्वी, धर्माने धरलेली, कल्याणकारी आणि सुखद: तिच्यावर आम्ही सदैव चालत राहावे.” पृथ्वी वनस्पतींची माता आहे, कारण प्रत्येक वनस्पती तिच्यातूनच उगवते. ती स्थिर आणि विस्तीर्ण आहे. ऋचा असेही म्हणते की ती “धर्मणा धृता” आहे: धर्मन्, म्हणजे नियम किंवा विधान, त्याने घट्ट धरलेली. हे दोन्ही शब्द एकाच धातूतून आले आहेत: “धृ”, म्हणजे “धरणे”. जो गोष्टींना जागी धरून ठेवतो, तो नियम. पहिल्या ऋचेतलाच हा विचार पुन्हा येतो: व्यवस्था पृथ्वीला धरून ठेवते. प्रार्थना छोटी आणि शांत आहे: त्या कल्याणकारी, सौम्य पृथ्वीवर आम्ही सदैव चालत राहावे.
मातीचा गंध
यस्ते गन्धः पृथिवि संबभूव यं बिभ्रत्योषधयो यमापः । यं गन्धर्वा अप्सरसश्च भेजिरे तेन मा सुरभिं कृणु मा नो द्विक्षत कश्चन ॥२३॥
अठराव्या ऋचेत ती एक मोठे घर आहे; ते हादरते, थरथरते, पण इंद्र त्याचे रक्षण करतो. तिने आम्हाला सोन्यासारखे झळाळते करावे, आणि कोणी आमचा द्वेष करू नये. एकोणिसावी ते एकविसावी ऋचा अग्नीचे गान करतात: पृथ्वीतला, वनस्पतींतला, पाण्यातला आणि दगडांतला अग्नी; माणसांतला, गुरांतला आणि घोड्यांतला अग्नी. तो आकाशातून झळाळतो, आणि माणसे त्याला प्रज्वलित करतात; अग्नीचे वस्त्र ल्यालेल्या पृथ्वीने गायकाला तेजस्वी आणि तीक्ष्ण करावे. बाविसावी ऋचा सांगते की तिच्यावर माणसे देवांना आहुती देतात, आणि अन्नावर जगतात; आणि पृथ्वीकडे प्राण आणि दीर्घायुष्य मागते. आता कवी अशा एका देणगीकडे वळतो, जी कोणाला दिसत नाही. “हे पृथ्वी, तुझ्यात जो गंध उमटला, जो वनस्पती आणि पाणी धारण करतात, जो गंधर्वांनी आणि अप्सरांनी वाटून घेतला, त्याने मला सुगंधी कर. कोणीही आमचा द्वेष न करो.” मातीचा वास सगळ्यांना ठाऊक आहे: पहिल्या पावसानंतर, नांगरलेल्या शेतात, गवतात आणि फुलांमध्ये. कवी त्याला पृथ्वीचा स्वतःचा गंध म्हणतो. वनस्पती आणि पाणी तो वाहून नेतात; आणि गंधर्व आणि अप्सरा, म्हणजे स्वर्गातले गायक आणि नर्तकी, यांनाही त्याचा वाटा मिळाला आहे. तिने त्या गंधाने त्याला सुगंधी करावे, म्हणजे सर्वांना प्रिय करावे, असे तो मागतो. म्हणून ऋचा अशी संपते: कोणीही आमचा द्वेष न करो.
शिळा, दगड आणि धूळ
शिला भूमिरश्मा पांसुः सा भूमिः संधृता धृता । तस्यै हिरण्यवक्षसे पृथिव्या अकरं नमः ॥२६॥
चोविसाव्या आणि पंचविसाव्या ऋचांमध्ये हा गंध आणखी पसरतो. तो कमळात आहे, आणि पूर्वीच्या देवांनी सूर्यकन्येच्या विवाहासाठी तो गोळा केला. तो स्त्री-पुरुषांमध्ये, घोड्यांमध्ये आणि वीरांमध्ये, वन्य पशूंमध्ये आणि हत्तींमध्ये आहे, आणि तरुण मुलीच्या तेजात आहे. प्रत्येक ऋचा त्या गंधाचा वाटा मागते, आणि कोणी आमचा द्वेष न करो, असेही मागते. “शिळा, माती, दगड आणि धूळ: ही भूमी जोडून धरलेली, घट्ट धरलेली आहे. त्या सोनेरी वक्षाच्या पृथ्वीला मी नमस्कार केला आहे.” गंधाच्या माधुर्यानंतर सर्वांत साधी यादी येते. पृथ्वी म्हणजे शिळा आणि दगड, माती आणि धूळ. ती फक्त फूल आणि सुगंध नाही; त्यांच्याखालची कठीण जमीनही तीच आहे. हे सारे जोडून धरलेले आहे, घट्ट धरलेले आहे, असे कवी म्हणतो. “घट्ट धरलेली” यासाठीचा शब्द सतराव्या ऋचेतलाच आहे: ती धर्माने घट्ट धरलेली आहे. साधी शिळा आणि धूळ असलेल्या, आणि सोनेरी वक्षाच्याही, या पृथ्वीला तो नमन करतो.
खणलेले पुन्हा उगवो
यत्ते भूमे विखनामि क्षिप्रं तदपि रोहतु । मा ते मर्म विमृग्वरि मा ते हृदयमर्पिपम् ॥३५॥
सत्ताविसावी ते चौतिसावी ऋचा गायकाचा पृथ्वीवरचा दिवस सांगतात; तिथे वृक्ष स्थिर उभे आहेत. उठताना, चालताना तो ठेचकाळू नये. तिच्या सहनशील, अन्नाने समृद्ध भूमीवर त्याने बसावे, आणि स्नान करून शुद्ध व्हावे; जे अशुद्ध ते त्याने नावडत्या माणसावर टाकावे. तो जिथे जिथे चालेल, तिथे तिने कल्याणकारी असावे, आणि चोर आणि शस्त्रे दूर ठेवावीत. सूर्याच्या साथीने तो तिच्याकडे पाहतो, तेव्हा त्याची दृष्टी कमी होऊ नये; आणि झोपेत तो कूस बदलतो, तेव्हा तिने त्याला इजा करू नये. “हे भूमी, तुझे जे मी खणतो, ते लवकर पुन्हा उगवो. हे विमृग्वरी, मी तुझ्या मर्मावर आघात करू नये, तुझ्या हृदयाला इजा करू नये.” माणूस जमीन खणतो: विहिरीसाठी, पायासाठी, शेतासाठी, वेदीसाठी. जखम भरून यावी, तसा तो खड्डा लवकर बुजावा आणि त्यावर पुन्हा हिरवळ यावी, असे ही ऋचा मागते. दुसरी ओळ आणखी पुढे जाते. मर्म म्हणजे देहावरचे असे ठिकाण, जिथला आघात प्राणघातक ठरतो. खणणारा मागतो की पृथ्वीच्या अशा मर्मावर त्याचा घाव पडू नये, तिच्या हृदयाला छेद जाऊ नये. ज्याला दुखापत होऊ शकते, अशा जिवंत देहाशी बोलावे तसा तो तिच्याशी बोलतो. तो तिला “विमृग्वरी” म्हणतो, म्हणजे “शुद्ध”; शब्दशः “पुसून स्वच्छ करणारी”. हे नाव सूक्त तिला एकाहून अधिक वेळा देते. विधी सांगणारे ग्रंथ एखाद्या विधीसाठी जमीन खणताना ही ऋचा वापरतात. खड्डा पुन्हा भरताना ते सूक्तातली पुढची एक ऋचा वापरतात; तिच्यात प्रजापतीला, म्हणजे प्रजांच्या स्वामीला, पृथ्वीत जे उणे असेल ते भरून काढण्याची प्रार्थना आहे.
फिरणारे ऋतू
ग्रीष्मस्ते भूमे वर्षाणि शरद्धेमन्तः शिशिरो वसन्तः । ऋतवस्ते विहिता हायनीरहोरात्रे पृथिवि नो दुहाताम् ॥३६॥
“हे भूमी, तुझा ग्रीष्म, तुझा वर्षाकाळ, शरद, हेमंत, शिशिर आणि वसंत; हे पृथ्वी, तुझे क्रमाने ठरलेले ऋतू, वर्षे, दिवस आणि रात्री आम्हाला दूध देवोत.” ही ऋचा भारतीय वर्षाचे सहा ऋतू सांगते: ग्रीष्म म्हणजे उन्हाळा, वर्षा म्हणजे पावसाळा, शरद पावसानंतरचा ऋतू, हेमंत हिवाळ्याची सुरुवात, शिशिर थंडीचा ऋतू, आणि वसंत. ही नावे आजही मराठीत आणि हिंदीत वापरली जातात. प्रत्येक ऋतूला पृथ्वीचा स्वतःचा म्हटले आहे. ते “विहित” आहेत, म्हणजे क्रमाने ठरलेले, प्रत्येक जण आपापल्या पाळीने येतो. त्यांच्यासोबत वर्षे येतात, आणि दिवस-रात्रीच्या जोड्या. या सर्वांनी दूध द्यावे, म्हणजे प्रत्येक ऋतूने जे द्यायला हवे ते द्यावे, अशी प्रार्थना आहे.
अनेक भाषांचे लोक
जनं बिभ्रती बहुधा विवाचसं नानाधर्माणं पृथिवी यथौकसम् । सहस्रं धारा द्रविणस्य मे दुहां ध्रुवेव धेनुरनपस्फुरन्ती ॥४५॥
सदतिसावी ते चव्वेचाळिसावी ऋचा पृथ्वीला देवांचा आणि माणसांचा रंगमंच म्हणून दाखवतात. तिने वृत्राऐवजी, म्हणजे इंद्राच्या सर्परूप शत्रूऐवजी, इंद्राला निवडले, आणि देवहीनांना झिडकारले. तिच्यावर यज्ञ होतो, आणि तिच्यावरच पूर्वीच्या सात ऋषींनी आपल्या गानाने गायी बाहेर आणल्या. तिच्यावर माणसे गातात, नाचतात, लढतात आणि नगारे वाजवतात; ती तांदूळ आणि जवाने समृद्ध आहे; पर्जन्याची, म्हणजे पावसाच्या देवाची, पत्नी म्हणून तिला वंदन केले जाते. देवांनी तिच्यावर दुर्ग बांधले, आणि माणसे तिची शेते कसतात; तिला आपल्यासाठी सर्वत्र सुखद करावे, अशी प्रजापतीला प्रार्थना आहे. गायक धन मागतो, आणि तिच्यात दडलेली रत्ने आणि सोने मागतो. तिने गायकाच्या प्रतिस्पर्ध्यांना हाकलून लावावे, असे मागणारी एक ओळ इथे घेतलेली नाही. “अनेक भाषा बोलणाऱ्या, नाना धर्मांच्या लोकांना आपापल्या घरी धारण करणारी पृथ्वी, स्थिर गायीसारखी, मला धनाच्या हजार धारा देवो.” कवी पृथ्वीवरच्या लोकांकडे पाहतो. ते “विवाच” आहेत, म्हणजे “वेगवेगळी वाणी असलेले”, अनेक भाषा बोलणारे. ते “नानाधर्म” आहेत, म्हणजे “वेगवेगळ्या धर्मांचे”. इथे धर्म म्हणजे एखादा समाज ज्या रीती आणि नियमांनी जगतो ते; आज धर्म म्हणजे पंथ असा जो अर्थ घेतला जातो, तो इथे नाही. प्रत्येक समाज आपापल्या घरी, आपापल्या प्रदेशात राहतो, आणि पृथ्वी त्या सर्वांना वाहते. ऋचा त्यांना शेजारी शेजारी ठेवते; त्यांच्यात उच्च-नीच ठरवत नाही, कोणी नाहीसे व्हावे असेही म्हणत नाही. दुसऱ्या ऋचेत ती नाना सामर्थ्यांच्या वनस्पती धारण करते, तशीच ती या सर्वांना धारण करते. उत्तरार्ध धनाच्या जुन्या प्रार्थनेकडे वळतो. पृथ्वी ही दुभती गाय आहे, जी शांत उभी राहते आणि लाथ मारून चरवी उलटवत नाही. कवी स्वतःसाठी मागतो; पण या सगळ्या लोकांना पोसणारी पृथ्वीही तीच आहे.
मूर्खालाही, ज्ञान्यालाही
मल्वं बिभ्रती गुरुभृद्भद्रपापस्य निधनं तितिक्षुः । वराहेण पृथिवी संविदाना सूकराय वि जिहीते मृगाय ॥४८॥
सेहेचाळिसावी ऋचा मागते की पावसाळ्यात जागे होणारे साप, विंचू आणि सरपटणारे जीव आपल्यावर चढू नयेत. सत्तेचाळिसावी मागते की तिचे गाड्या-रथांचे रस्ते, ज्यांवरून चांगले आणि वाईट दोघेही जातात, शत्रूंपासून आणि चोरांपासून सुरक्षित असावेत. “मूर्खाला धारण करणारी, ज्ञान्याला धारण करणारी, ती चांगल्या-वाईटांना सारखेच सहन करते. वराहाशी जुळवून घेणारी पृथ्वी रानडुकरासाठी स्वतःला उघडते.” या ऋचेचा मुद्दा असा: पृथ्वी कोणतीही निवड न करता सर्वांना वाहते. ती मूर्खाला वाहते, आणि ज्ञान्यालाही; ज्ञान्यासाठी इथे जो शब्द आहे, त्याचा अर्थ “वजनदार” असाही होतो. तिच्यावर राहणाऱ्या चांगल्यांना आणि दुष्टांना ती सहन करते, आणि कोणालाही झिडकारत नाही. काही अभ्यासक हे शब्द वेगळे वाचतात: ती चांगल्या-वाईटांचा मृत्यूही सारखाच सहन करते. उत्तरार्धात जंगलातले एक चित्र आहे. रानडुक्कर अन्न शोधत आपल्या मुसकटाने जमीन उकरते, आणि पृथ्वी त्याला वाट देते. ऋचा तिला “वराहाशी जुळवून घेणारी” म्हणते, जणू त्या दोघांचा करार झाला आहे. मूर्खाला आणि ज्ञान्याला मिळते, तशी रानडुकरालाही तिच्याकडून आपली उपजीविका मिळते.
तिच्या मांडीवर दीर्घायुष्य
उपस्थास्ते अनमीवा अयक्ष्मा अस्मभ्यं सन्तु पृथिवि प्रसूताः । दीर्घं न आयुः प्रतिबुध्यमाना वयं तुभ्यं बलिहृतः स्याम ॥६२॥
एकोणपन्नासावी ते एकसष्टावी ऋचा सूक्ताला शेवटाकडे नेतात. वन्य पशू आणि राक्षस दूर ठेवावेत, अशी गायक तिला विनंती करतो. पक्ष्यांचे आणि वाऱ्याचे, दिवसाचे आणि रात्रीचे घर, पावसाने वेढलेली, अशी तो तिची स्तुती करतो. त्याला प्रिय असलेल्या प्रत्येक ठिकाणी तिने त्याला स्थान द्यावे, असे मागतो. आकाश, पृथ्वी आणि देव यांनी त्याला जागा आणि बुद्धी दिली, असे तो म्हणतो. जन्मताच ती पसरली, तिने चार दिशा केल्या, आणि घोडा धूळ झटकतो तसे तिने आपले पहिले लोक झटकून टाकले. विश्वकर्म्याने, म्हणजे सर्व घडवणाऱ्याने, तिला पाण्यात शोधले, आणि तिच्यात दडलेले चांगल्या गोष्टींचे एक पात्र जिवांसाठी उघड झाले. तिच्या गावांमध्ये आणि सभांमध्ये चांगले बोलता यावे, अशी तो प्रार्थना करतो, आणि सौम्य, दुधाने समृद्ध म्हणून तिला वंदन करतो. ती अदिती आहे, देवांची अमर्याद माता; आणि तिच्यात जे उणे असेल ते प्रजापतीने भरून काढावे, अशी प्रार्थना आहे. आपण प्रतिस्पर्ध्यांवर मात करतो, अशी बढाई मारणाऱ्या दोन ऋचा इथे घेतलेल्या नाहीत. “हे पृथ्वी, तुझ्या मांड्या आमच्यासाठी रोगांपासून, यक्ष्म्यापासून मुक्त असोत. दीर्घ आयुष्यभर जागृत राहून आम्ही तुला बली अर्पण करत राहू.” आई मुलाला मांडीवर घेते. पृथ्वीच्या मांड्या, जिथे तिचे लोक विसावतात आणि जगतात, त्या रोगापासून आणि यक्ष्म्यापासून मुक्त असाव्यात, असे कवी मागतो. यक्ष्मा म्हणजे शरीर झिजवणारा रोग; अथर्ववेदात त्याची मोठी भीती दिसते. त्या बदल्यात तो एक वचन देतो. दीर्घ आयुष्यभर, जागृत आणि सावध राहून, त्याचे लोक तिला बली, म्हणजे आहुती, अर्पण करत राहतील: तिने दिलेल्यातलाच एक वाटा.
धरणीमाते, मला नीट ठेव
भूमे मातर्नि धेहि मा भद्रया सुप्रतिष्ठितम् । संविदाना दिवा कवे श्रियां मा धेहि भूत्याम् ॥६३॥
“हे भूमी माते, मला कल्याणाने, सुस्थिर जागी ठेव. हे कवे, आकाशाशी एकमत राखून मला श्रीमध्ये आणि समृद्धीत ठेव.” सूक्ताने तिला दिलेल्या नावानेच शेवटची ऋचा तिला हाक मारते: माता. तिने त्याला मायेने, कल्याणाने, आणि जिथे उभे राहता येईल अशा स्थिर जागी ठेवावे, असे कवी मागतो. ती “आकाशाशी एकमत राखून” वागते. पृथ्वी आणि आकाश मिळून काम करतात, जसे बाराव्या ऋचेत पर्जन्य पिता आणि पृथ्वी माता. आणि तिला “कवी”, म्हणजे “ज्ञानी”, म्हटले आहे; हाच शब्द ऋषी-कवीसाठी वापरला जातो. पृथ्वी स्वतःच ज्ञानी आहे. शेवटची मागितलेली देणगी म्हणजे भाग्य आणि समृद्धी. पृथ्वीला धरून ठेवणाऱ्या सत्याने आणि ऋताने सूक्त सुरू झाले; आणि ते संपते आईकडे राहायला चांगली जागा मागणाऱ्या मुलाच्या शब्दांनी.