वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
ज्ञान सूक्त: ज्ञान आणि वाणी
बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधानाः । यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीत्प्रेणा तदेषां निहितं गुहाविः ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकाहत्तरावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याचा ऋषी बृहस्पती, प्रार्थनेचा स्वामी आणि देवांचा पुरोहित; आणि सूक्ताचा विषय ज्ञान. त्याच्या अकरा ऋचा वाणीविषयी आहेत: ती कशी सुरू झाली, ती खऱ्या अर्थाने कशी जाणली जाते, आणि ती वाटून घेणारे एकमेकांपासून कसे वेगळे असतात. “हे बृहस्पते, वाणीचा हा पहिला आरंभ होता, जेव्हा त्यांनी गोष्टींना नावे देत ती प्रथम उच्चारली. त्यांच्यात जे श्रेष्ठ होते, जे निर्दोष होते, ते गुहेत दडलेले होते. प्रेमाने ते प्रकट झाले.” कवी बृहस्पतीला हाक मारतो, आणि अगदी सुरुवातीकडे जातो. वाणीची सुरुवात नाव देण्याने झाली. पहिल्या बोलणाऱ्यांनी गोष्टींकडे पाहिले आणि प्रत्येकीला नाव दिले. त्याबरोबर त्यांच्यातले जे उत्तम, शुद्ध आणि निर्दोष होते, ते उघड्यावर आले. ते त्यांच्या आत खोल दडलेले होते, आणि प्रेमाने ते बाहेर आणले. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. त्यांना या ऋचेत प्रत्येक घरात दिसणारे एक दृश्य सापडते. त्यांच्या मते बृहस्पती लहान मुलांकडे पाहतो आहे, आणि स्वतःशीच बोलतो आहे. मुलाचे पहिले शब्द म्हणजे नावे: “आई”, “बाबा”. बाकीचे शब्द नंतर येतात. त्या मुलांच्या आत दडलेले असते ते वेदाचे ज्ञान. पुढे ती शिकू लागतात, तेव्हा विद्येची देवी सरस्वती प्रेमाने ते त्यांच्यापुढे उघड करते.
सातूच्या पिठासारखी चाळलेली
सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधि वाचि ॥२॥
“चाळणीतून सातूचे पीठ चाळावे तशी वाणी चाळून ज्ञानी लोकांनी जिथे ती मनाने घडवली, तिथे मित्र मैत्री ओळखतात. त्यांच्या वाणीवर कल्याणकारी लक्ष्मी ठेवलेली असते.” हे चित्र स्वयंपाकघरातले आहे. भाजलेले सातू दळून पीठ केले जाई, आणि कोंडा निघून जावा म्हणून ते चाळणीत हलवले जाई. ज्ञानी शब्दांचे तेच करतात. ते मनाने शब्द चाळतात, आणि फक्त बारीक, उत्तम तेवढेच ठेवतात. जिथे वाणी इतक्या काळजीने घडवली जाते, तिथे मित्र एकमेकांना ओळखतात. ती वाणी वाटून घेणारे एकमेकांना मित्र म्हणून ओळखतात. त्यांच्या वाणीवर लक्ष्मी, म्हणजे सौभाग्याची खूण, ठेवलेली असते. काळजीपूर्वक घडवलेली वाणी माणसांना जोडते, आणि सोबत आशीर्वादही घेऊन येते.
ऋषींमध्ये सापडलेली
यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् । तामाभृत्या व्यदधुः पुरुत्रा तां सप्त रेभा अभि सं नवन्ते ॥३॥
“यज्ञाद्वारे ते वाणीच्या पाऊलखुणांमागे गेले, आणि ऋषींमध्ये राहणारी ती त्यांना सापडली. तिला बाहेर आणून त्यांनी अनेक ठिकाणी पसरवले. सात गायक मिळून तिचे गान करतात.” आता वाणीला एका स्त्रीच्या रूपात रंगवले आहे, आणि कवी तिच्या पाऊलखुणांचा माग काढतात. तो माग त्यांना यज्ञातून, म्हणजे अग्नीत आहुती देण्याच्या विधीतून, सापडतो; तिथेच सूक्ते गायली जात. आणि ती त्यांना ऋषींच्या आत राहताना सापडते; त्याच ऋषींना सूक्ते स्फुरली होती. ती सापडल्यावर त्यांनी तिला मोजक्या लोकांसाठी राखून ठेवले नाही. त्यांनी तिला बाहेर आणले, आणि दूरदूर, अनेक ठिकाणी पसरवले. तिचे एकत्र गान करणारे सात गायक म्हणजे कदाचित सात पुरोहित, किंवा सूक्तांचे सात छंद.
ती एकालाच प्रकट होते
उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं वि सस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥४॥
“पाहणारा एक जण वाणी पाहत नाही. ऐकणारा एक जण तिला ऐकत नाही. दुसऱ्यापुढे मात्र ती स्वतःला उलगडते, सुंदर वस्त्रे नेसलेली प्रेमळ पत्नी पतीपुढे स्वतःला उलगडते तशी.” ही सूक्तातली सर्वांत प्रसिद्ध ऋचा आहे. ती दोन माणसे शेजारी शेजारी ठेवते. दोघांनाही डोळे आहेत, कान आहेत. पहिला वाणीकडे पाहतो, पण तिला पाहत नाही. तो तिला ऐकतो, पण ऐकत नाही. शब्द त्याच्यापर्यंत पोहोचतात, त्यांचा अर्थ पोहोचत नाही. दुसऱ्यापुढे वाणी स्वतःला पूर्णपणे प्रकट करते. कवीचे चित्र धीट आहे, आणि कोमलही. पतीवर प्रेम करणारी, उत्तम वस्त्रे नेसलेली पत्नी जशी स्वतःला मोकळेपणाने त्याला देते, तशी ती आहे. ती त्याच्यापासून काहीच लपवून ठेवत नाही. ही ऋचा समजण्याविषयी आहे. दोघांच्याही कानी तेच शब्द पडतात. एकाला आवाज मिळतो; दुसऱ्याला अर्थ. फरक कानांत नाही. तो ऐकणाऱ्यात आहे, आणि वाणी स्वतःहून त्याला स्वतःला देते की नाही, यात आहे. वेद तोंडपाठ करण्याच्या परंपरेत हे फार महत्त्वाचे होते. एखादा शिष्य सूक्त अचूक म्हणू शकत असे, आणि तरीही त्याला त्याचा अर्थ ठाऊक नसे. निरुक्त या वैदिक शब्दांवरच्या प्राचीन ग्रंथाचे कर्ते यास्क अर्थ जाणणाऱ्याची स्तुती करताना ही ऋचा उद्धृत करतात. ते एक जुने वचनही देतात: जो वेद तोंडपाठ करतो, पण त्याचा अर्थ जाणत नाही, तो केवळ ओझे वाहणारा खांब आहे. म्हणजे शब्द हे जणू एक दार आहे. काही जण त्याच्या बाहेरच उभे राहतात. इतरांसाठी ते उघडते.
फळ नाही, फूल नाही
उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ॥५॥
“एक जण सख्यात स्थिर आणि दृढ असतो, असे म्हणतात; स्पर्धांमध्ये कोणी त्याला डावलत नाही. दुसरा खोट्या देखाव्याने वावरतो, दूध न देणाऱ्या गायीसारखा. त्याने ऐकलेल्या वाणीला फळ नाही, आणि फूलही नाही.” ही ऋचा त्याच दोन माणसांविषयी पुढे बोलते. यास्क आणि सायणाचार्य ती जशी वाचतात, तशीच ती इथे घेतली आहे: पहिल्याची स्तुती, दुसऱ्याची निंदा. पहिला, जो समजतो, तो विद्वानांच्या सोबतीत स्थिरावलेला आहे. शब्दांची स्पर्धा होते, तेव्हा कोणी त्याला बाजूला सारत नाही. काही भाषांतरकार मात्र ही पहिली ओळही निंदा म्हणूनच घेतात. दुसरा मायेने वावरतो; इथे माया म्हणजे केवळ देखावा, आभास. दूध देईल असे वाटणाऱ्या, पण न देणाऱ्या गायीसारखा तो आहे. त्याने वाणी ऐकली आहे, पण त्याच्यासाठी तिला फळ नाही, फूल नाही. सायणाचार्य हे चित्र समजावतात. हा माणूस अर्थ न जाणता फक्त पठण करणारा आहे. तो चांगल्या पोसलेल्या भाकड गायीसारखा आहे; पाहणाऱ्यांना वाटते, ही बादली भरून दूध देईल. अवेळी पालवी फुटलेल्या झाडासारखाही तो आहे; त्याला आता फुले-फळे येतील असे वाटते. वाणीचा अर्थ हेच तिचे फूल आणि फळ, आणि तेच त्याला मिळालेले नाही.
मित्राला सोडणे
यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदीं शृणोत्यलकं शृणोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥६॥
“मैत्री म्हणजे काय, हे जाणणाऱ्या मित्राचा जो त्याग करतो, त्याला वाणीतही वाटा उरत नाही. तो जे ऐकतो, ते व्यर्थ ऐकतो. सत्कर्मांचा मार्ग त्याला कळत नाही.” इथे मैत्री का? या सूक्तात मित्र म्हणजे वाणी वाटून घेणारे; दुसऱ्या ऋचेतही मित्र वाणीतूनच मैत्री ओळखतात. म्हणून अशा मित्राशी एकनिष्ठ राहणे हा वाणीवरच्या प्रेमाचाच भाग आहे. खरा मित्र म्हणजे मैत्री काय मागते, ते जाणणारा. अशा मित्राला सोडणे ही दिसते त्याहून मोठी हानी आहे. जो असे करतो, तो वाणीतलाच आपला वाटा गमावतो. तो शब्द ऐकत राहील, पण त्यांचा त्याला काही उपयोग होणार नाही. योग्य कर्माच्या मार्गावरून तो भरकटला आहे. सायणाचार्यांच्या मते हा मित्र म्हणजे वेदच. जे त्याचा अभ्यास करतात, त्यांचा तो मित्र आहे, कारण तो त्यांना हिताचे शिकवतो. जो त्याला सोडतो, त्याला कोणत्याही वाणीत वाटा नाही, आणि तो जे काही ऐकतो ते पोकळ आहे, असे ते म्हणतात.
उथळ डबकी आणि खोल सरोवरे
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥७॥
“डोळे आणि कान सर्वांनाच असलेले मित्र मनाच्या वेगात मात्र सारखे नसतात. काही तोंडापर्यंत पाणी असलेल्या डबक्यांसारखे, काही खांद्यापर्यंत पाणी असलेल्या डबक्यांसारखे. इतर काही स्नान करता येईल अशा सरोवरांसारखे दिसतात.” सूक्तातले हे दुसरे प्रसिद्ध चित्र. मित्रांचा एक गट एकत्र बसलेला आहे. सर्वांना सारखेच डोळे आहेत, सारखेच कान आहेत. ते तेच शब्द ऐकतात. तरीही ते सारखे नाहीत, कारण त्यांची मने सारख्या वेगाने धावत नाहीत, सारख्या खोलीपर्यंत पोहोचत नाहीत. कवी हे पाण्याच्या चित्राने दाखवतो. कोणी तळ्यात उतरतो आहे, अशी कल्पना करा. एका तळ्यात पाणी तोंडापर्यंत येते. दुसऱ्यात ते फक्त खांद्यापर्यंत येते. पण काही तळी स्नान करता येईल अशा सरोवरांसारखी असतात; त्यांत माणूस पूर्ण बुडी मारू शकतो. ही तळी खोलीची मापे आहेत, आणि मित्रांची मने त्यांच्यासारखी आहेत. मनोजव, म्हणजे मनाचा वेग, हा सूक्तांमध्ये विचाराच्या गतीसाठी येणारा शब्द आहे. मन एखाद्या शब्दाच्या अर्थापर्यंत झपाट्याने धाव घेऊ शकते, किंवा त्याच्या आवाजापाशीच थांबू शकते. ही ऋचा चौथ्या ऋचेतल्या चित्राला खोली देते. तिथे वाणी एकाला उघडली, आणि दुसऱ्याला नाही. इथे त्या दोघांच्या दरम्यान खोलीच्या अनेक पायऱ्या आहेत. मित्र असे वेगळे का आहेत, याचे कारण कवी देत नाही, आणि उथळ तळ्यांचा तो तिरस्कारही करत नाही. तो म्हणतो, फरक डोळ्यांत आणि कानांत नाही. प्रत्येकाला तेच शब्द मिळतात. त्यांतले किती प्रत्येक जण आत्मसात करू शकतो, ते त्याच्या मनाच्या खोलीवर अवलंबून असते.
मागे राहिलेला
हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद्ब्राह्मणाः संयजन्ते सखायः । अत्राह त्वं वि जहुर्वेद्याभिरोहब्रह्माणो वि चरन्त्यु त्वे ॥८॥
“हृदयाने घडवलेल्या मनाच्या वेगवान हालचालींत जेव्हा ब्राह्मण मित्र मिळून यज्ञ करतात, तेव्हा ते आपल्या ज्ञानाने एकाला मागे सोडतात. ज्यांचे पवित्र शब्द नीट तोलून घेतलेले आहेत, असे इतर मोकळेपणाने वावरतात.” आता ही ऋचा सातव्या ऋचेतल्या मित्रांना यज्ञात, कामात गुंतलेले दाखवते. इथे ब्राह्मण म्हणजे पवित्र शब्द जाणणारे पुरोहित. ते विधीसाठी मित्र म्हणून जमतात, आणि हृदयाने घडवलेली त्यांची मने वेगाने धावतात. अशा सोबतीत जो जाणत नाही, तो मागे पडतो. ते त्याला तिथेच सोडून पुढे जातात. ज्यांचे पवित्र शब्द नीट विचार करून घडवलेले आहेत, असे इतर त्या सोबतीत मोकळेपणाने वावरतात. हा शेवटचा शब्दप्रयोग संस्कृतमध्ये दुर्बोध आहे. काही भाषांतरकार तो उलट अर्थाने घेतात: केवळ ब्राह्मण म्हणून मिरवणारे काही जण भरकटत जातात. कोणताही अर्थ घेतला, तरी ज्ञानींच्या सभेत कोण बरोबरीने चालेल, ते ज्ञानच ठरवते.
कौशल्याविना कातलेला धागा
इमे ये नार्वाङ्न परश्चरन्ति न ब्राह्मणासो न सुतेकरासः । त एते वाचमभिपद्य पापया सिरीस्तन्त्रं तन्वते अप्रजज्ञयः ॥९॥
“जे ना जवळ वावरतात, ना दूर, जे ना ब्राह्मण आहेत, ना सोम पिळणारे, ते वाणी चुकीच्या प्रकारे हाती घेतात. समज नसताना ते अनाडी विणकरांसारखा धागा कातत बसतात.” विधीतल्या मित्रांनंतर कवी त्या वर्तुळाबाहेरच्या, त्यांच्या उलट असलेल्या लोकांकडे वळतो. ते ना जवळ वावरतात, ना दूर: बहुधा ना इथे माणसांमध्ये, ना पलीकडे देवांमध्ये. ते ना पवित्र शब्द जाणणारे पुरोहित आहेत, ना विधीसाठी सोम, म्हणजे पवित्र पेय, पिळणारे मदतनीस. त्यांनीही वाणी हाती घेतली आहे, पण वाईट रीतीने. ते शब्द वापरतात, पण ते शब्द जाणत नाहीत. त्याचा परिणाम आपली कला न जाणणाऱ्या विणकरांनी कातलेल्या धाग्यासारखा असतो: ओबडधोबड, आणि फारसा उपयोगाचा नसलेला.
जिंकणारा मित्र
सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय ॥१०॥
“सभा जिंकून कीर्तीने परत आलेल्या मित्रामुळे सारे मित्र आनंदित होतात. तो त्यांचा दोष दूर करतो, आणि त्यांच्यासाठी अन्न जिंकून आणतो. तो स्पर्धेसाठी सज्ज असतो.” आता त्या सभेला एक विजेता मिळाला आहे. सभेत विद्वान एकत्र येत, आणि शब्दांनी एकमेकांशी स्पर्धा करत. त्यांच्यातल्या एकाने बाजी मारली आहे, आणि त्याचे सारे मित्र आनंदित झाले आहेत. तो फक्त स्वतःसाठी जिंकत नाही. त्यांच्यावर येऊ शकणारा दोष तो दूर करतो, आणि त्यांचे बक्षीस त्यांच्यापर्यंत आणतो. पुढे येणाऱ्या कोणत्याही स्पर्धेला तो तयार आहे, आणि त्याच्या विजयात त्याचे मित्रही वाटेकरी होतात.
प्रत्येकाचे आपले काम
ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः ॥११॥
“एक ऋचांना पुष्ट करत बसतो. एक शक्वरी छंदात गीत गातो. एक, ब्रह्मा, जे जे निर्माण होते त्याचे ज्ञान सांगतो. एक यज्ञाचे माप मोजून देतो.” सूक्ताचा शेवट वैदिक विधीतल्या चार मुख्य पुरोहितांनी होतो; प्रत्येकाकडे वाणीचा आपापला भाग आहे. होता स्तुतीच्या ऋचा म्हणतो. उद्गाता साम गातो. ब्रह्मा म्हणजे इथे ब्रह्मदेव नव्हे, तर एक पुरोहित; तो संपूर्ण विधीवर देखरेख करतो, आणि काही चुकले तर काय करायचे, ते जाणतो. अध्वर्यू विधीची प्रत्यक्ष कामे हाताने करतो, आणि त्याचे भाग मोजून देतो. म्हणजे जिथे वाणी वाटून घेतली जाते, तिथे सूक्त संपते. त्याची सुरुवात पहिल्या नावांनी, आणि ऋषींमध्ये सापडलेल्या वाणीने झाली. शेवट होतो एका विधीने: तिथे चार आवाज आपापले काम करतात, आणि प्रत्येकाकडे वाणीच्या ज्ञानाचा एक वाटा असतो.