वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
अस्य वामीय सूक्त: कोड्यांचे सूक्त
को ददर्श प्रथमं जायमानमस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति । भूम्या असुरसृगात्मा क्व स्वित्को विद्वांसमुप गात्प्रष्टुमेतत् ॥४॥
या सूक्ताने पुस्तकाचा दुसरा भाग, “अनेकांमागचे एक”, सुरू होतो. देवांच्या आणि जगातल्या अनेक गोष्टींच्या मागे असलेले एकमेव सत्य शोधणारी सूक्ते या भागात आहेत. हे ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडलातले एकशे चौसष्टावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याचे ऋषी दीर्घतमा, आणि बहुतेक ऋचांची देवता विश्वेदेव, म्हणजे सारे देव मिळून. त्याच्या बावन्न ऋचा सूर्य, वर्ष, वाणी आणि आत्मा यांच्याविषयीची कोडी आहेत. पहिल्या तीन ऋचा सूर्याला म्हातारा, पिकल्या केसांचा पुरोहित, एका चाकाचा रथ आणि सात नावांचा घोडा अशा रूपांत रंगवतात. मग कवी या सगळ्यांच्या मुळाशी असलेला प्रश्न विचारतो. “जन्माला येत असलेल्या त्या पहिल्याला कोणी पाहिले, जेव्हा अस्थी नसलेल्याने अस्थी असलेल्याला धारण केले? पृथ्वीचा प्राण, तिचे रक्त, तिचा आत्मा तेव्हा कुठे होता? हे विचारायला जाणकाराकडे कोण गेले?” अस्थी नसलेले म्हणजे ज्याला शरीर नाही आणि आकारही नाही ते. अस्थी असलेले म्हणजे जग; त्याला शरीरही आहे आणि आकारही. कवीच्या मनात जन्माचे चित्र आहे: आई बाळाला उदरात वाहते, तसे ते निराकार जगाला वाहते. पण ते पाहायला तिथे होते कोण? प्राण, रक्त आणि आत्मा, म्हणजे जीवाला जिवंत करणाऱ्या गोष्टी, तेव्हा कुठे होत्या, असे कवी विचारतो. कदाचित तेव्हा पाहायला कोणीच नव्हते, आणि विचारायला कोणी गुरूही नव्हता.
देवांची लपलेली पावले
पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्देवानामेना निहिता पदानि । वत्से बष्कयेऽधि सप्त तन्तून्वि तत्निरे कवय ओतवा उ ॥५॥
“मी भोळा आहे, माझ्या मनाला हे उमगत नाही; म्हणून देवांच्या या लपलेल्या पावलांविषयी मी विचारतो. एक वर्षाच्या वासरावर कवींनी विणण्यासाठी सात धागे ताणले.” कवी स्वतःला पाक म्हणवतो, म्हणजे “कच्चा”: नवशिका, शहाणपणात अजून न मुरलेला. आपल्याला कळते, असा दावा तो करत नाही. तो फक्त विचारतो. आणि विचारतो ते देवांच्या पदांविषयी, म्हणजे पावलांविषयी: जगातून जाताना देवांनी मागे ठेवलेल्या खुणा. त्या लपलेल्या आहेत. उत्तरार्ध एक कोडे आहे. हे एक वर्षाचे वासरू म्हणजे बहुधा सूर्य; दर वर्षी तो नव्याने जन्मतो. जुन्या कवींनी त्याच्यावर, मागावर ताणावेत तसे सात धागे ताणले. हे धागे म्हणजे कदाचित सात छंद, ज्यांत सूक्ते रचली जातात. म्हणजे या ऋचेत दोन प्रकारचे जाणणे शेजारी शेजारी आहे. जुन्या कवींनी सूर्य आणि त्याचे वर्ष यांच्याभोवती आपली सूक्ते आणि विधी विणले. बोलणारा नवशिका मात्र अजून विचारतो आहे की त्यांच्यामागे काय आहे. हे सूक्त म्हणजे त्याचे विचारणे.
ते एक काय होते?
अचिकित्वाञ्चिकितुषश्चिदत्र कवीन्पृच्छामि विद्मने न विद्वान् । वि यस्तस्तम्भ षळिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम् ॥६॥
“मी जाणत नाही, म्हणून इथल्या जाणत्या कवींना विचारतो. जाणता म्हणून नव्हे, तर जाणून घ्यावे म्हणून विचारतो. ज्याने ही सहा क्षेत्रे वेगळी करून तोलून धरली, ते अजाच्या रूपातले एक काय होते?” एकाच ऋचेत कवी दोनदा सांगतो की आपल्याला ठाऊक नाही. इथे कवी म्हणजे केवळ काव्य करणारे नव्हेत, तर इतरांपेक्षा दूरवरचे पाहणारे द्रष्टे. शिष्य गुरूकडे जातो, तसा तो त्यांच्याकडे जातो. तो त्यांची परीक्षा घ्यायला नव्हे, तर शिकायला विचारतो. सहा क्षेत्रे म्हणजे जगाचे भाग. ऋग्वेद इतरत्र तीन पृथ्वी आणि तीन आकाश सांगतो. खांब छत तोलून धरतो, तसे कोणीतरी त्यांना एकमेकांपासून वेगळे करून जागी धरून ठेवले आहे. हे कोणत्या देवाने केले, असे कवी विचारत नाही. हे करणारे एक, एकम्, काय होते, असे तो विचारतो. ते अजाच्या रूपात होते; अज म्हणजे जे कधीच जन्मले नाही ते. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. त्यांना शेवटच्या शब्दांत एक अधिक खोल प्रश्न ऐकू येतो. सतत बदलणाऱ्या या जगात जे फक्त “आहे”, असे एक काही आहे का? हा प्रश्न उत्तर मिळावे म्हणूनच विचारला आहे, असे ते मानतात: होय, असे एक आहे. ते कठ उपनिषदाचा आधार देतात: “‘ते आहे’ एवढ्यानेच ते जाणावे.”
बारा आऱ्यांचे चाक
द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः ॥११॥
ऋचा सात ते दहा गाय आणि तिचे वासरू, आणि सर्व गोष्टींचे आई-वडील यांची कोडी पुढे चालवतात. मग काळाचे एक कोडे येते. “बारा आऱ्यांचे ऋताचे चाक आकाशाभोवती पुन्हा पुन्हा फिरते, आणि ते कधीच जीर्ण होत नाही. हे अग्ने, त्याच्यावर जोडीजोडीने पुत्र उभे आहेत: सातशे वीस.” ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था; तिच्यामुळे सूर्य उगवतो आणि ऋतू परत येतात. अग्नी म्हणजे यज्ञातला पवित्र अग्नी; कवी इथे त्याच देवाला हाक मारतो. ऋताचे चाक म्हणजे वर्ष, आणि त्याचे बारा आरे म्हणजे बारा महिने. त्याच्यावर जोडीने उभे असलेले पुत्र म्हणजे दिवस आणि रात्री. वैदिक वर्ष तीनशे साठ दिवसांचे होते. प्रत्येक दिवसाची त्याच्या रात्रीशी जोडी; म्हणून तीनशे साठ जोड्या, म्हणजे एकूण सातशे वीस पुत्र. काळावर जे जे स्वार होते, त्याला काळ जीर्ण करतो. चाक मात्र कधीच जीर्ण होत नाही. ते फिरते, पुन्हा फिरते, दर वर्षी तसेच. जगामागच्या एकाविषयी विचारल्यानंतर कवी आता जगाला फिरते ठेवणाऱ्या व्यवस्थेकडे पाहतो.
एका झाडावर दोन पक्षी
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति ॥२०॥
ऋचा बारा ते एकोणीस वर्ष, सूर्य आणि ऋतू यांची आणखी कोडी घालतात, आणि वासराच्या पित्याला कोण जाणू शकतो, असे विचारतात. मग सूक्तातले सर्वांत प्रसिद्ध चित्र येते. “सुंदर पंखांचे दोन पक्षी, जिवलग सोबती, एकाच झाडाला बिलगून आहेत. त्यांतला एक पिंपळाचे गोड फळ खातो. दुसरा काही न खाता नुसता पाहत राहतो.” आधी चित्र जसे आहे तसे पाहू. दोन पक्षी, एकमेकांचे मित्र, सदा सोबत, एकाच झाडावर बसले आहेत. एक पिकलेली फळे टिपून त्यांचा आस्वाद घेतो. दुसरा काहीच खात नाही. तो फक्त पाहतो. ऋचा ना पक्ष्यांची नावे सांगते, ना झाडाचे. सायणाचार्य हे आत्म्याचे चित्र मानतात. दोन पक्षी म्हणजे जीव, म्हणजे प्रत्येकाचा स्वतःचा आत्मा, आणि परमात्मा. झाड म्हणजे शरीर; ते दोघांचेही आहे. फळ खाणारा पक्षी म्हणजे आपल्याच कर्मांची गोड-कडू फळे चाखणारा जीव: सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी. न खाणाऱ्या पक्ष्याला कशाचीच इच्छा नाही. तो साक्षी होऊन सारे पाहतो. ऋचा म्हणते तसे, खाणारा पक्षी आणि पाहणारा पक्षी जिवलग सोबती आहेत. ते एकाच झाडावर राहतात. एक फळात गुंतलेला आहे; दुसरा शांत आहे. प्रमुख उपनिषदांपैकी एक असलेले मुंडक उपनिषद ही ऋचा जशीच्या तशी घेते, आणि पुढे आणखी एक ऋचा जोडते; सायणाचार्य तीही उद्धृत करतात. “त्याच झाडावर बसलेला पुरुष आपल्या असहायतेने गोंधळून बुडतो, शोक करतो. पण तो जेव्हा दुसऱ्याला, तृप्त ईश्वराला, आणि त्याचा महिमा पाहतो, तेव्हा त्याचा शोक नाहीसा होतो.” खाणारा पक्षी दुःख भोगतो, कारण तो आपल्या सोबत्याला पाहत नाही. तो वळून पाहतो, तेव्हा मुक्त होतो. सायणाचार्यांच्या मते हे दोघे अखेरीस एकच आहेत, आणि त्यांच्यातला भेद मोहातून जन्मलेला आहे. नंतरचे काही संप्रदाय मात्र मानतात की ते दोन वेगळेच राहतात. ही ऋचा या संकेतस्थळावरील मुंडक उपनिषदातही आहे.
स्वामी माझ्यात शिरला आहे
यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश ॥२१॥
“जिथे सुंदर पंखांचे पक्षी सभांमध्ये आपल्या अमरत्वाच्या वाट्याचे अखंड गान करतात, तिथे साऱ्या जगाचा स्वामी आणि रक्षक माझ्यात शिरला आहे. तो ज्ञानी आहे; मी भोळा आहे.” पक्षी परत येतात, आता अनेक. जिथे विधी होतात, त्या सभांमध्ये ते आपल्या अमर जीवनाच्या वाट्याचे सतत गान करतात. मागच्या ऋचेत एक पक्षी फक्त पाहत होता. इथे त्या पाहणाऱ्याला नाव मिळालेले दिसते: साऱ्या जगाचा स्वामी आणि रक्षक. आणि तो कवीच्या आत शिरला आहे. जे काही आहे त्याचा रक्षक दूर राहत नाही. तो एका माणसात येतो. कवी स्वतःला पाक म्हणवतो, म्हणजे “भोळा” किंवा “कच्चा”; हाच शब्द त्याने पाचव्या ऋचेत वापरला होता. तिथे त्याने न जाणणारा म्हणून विचारले होते. इथे ज्याच्याविषयी विचारले, तोच त्याच्याकडे आला आहे.
शेंड्यावरचे गोड फळ
यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद ॥२२॥
“ज्या झाडावर मध खाणारे पक्षी बसतात आणि आपली पिले जन्माला घालतात, त्याच्या शेंड्यावर गोड फळ आहे, असे म्हणतात. जो पित्याला जाणत नाही, तो तिथवर पोहोचत नाही.” दोन पक्ष्यांचे झाड परत येते, आता जीवनाने भरलेले. पक्षी त्यावर विसावतात, त्याचा गोडवा चाखतात, आणि तिथेच पिले वाढवतात. पण सर्वांत गोड फळ अगदी शेंड्यावर आहे, आणि प्रत्येक पक्षी तिथवर पोहोचत नाही. जो पित्याला जाणतो, तोच तिथे पोहोचतो. पिता म्हणजे सर्व गोष्टींचा उगम, ज्याच्यापासून जग जन्मले तो. विसाव्या ऋचेत एक पक्षी फळ खात होता आणि एक पाहत होता. इथे कवी सांगतो की सर्वोत्तम फळ कोणते, आणि ते कसे मिळते: अधिक उंच उडून नव्हे, तर जाणून. पुढे एकोणचाळिसावी ऋचा पवित्र ऋचांविषयीही हेच सांगेल.
मी काय आहे?
न वि जानामि यदिवेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । यदा मागन्प्रथमजा ऋतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः ॥३७॥
ऋचा तेवीस ते छत्तीस सूक्तांचे छंद, सकाळच्या विधीसाठी दोहली जाणारी गाय, आणि गुराख्याच्या रूपातला सूर्य यांच्याकडे वळतात. त्यांच्यात एक प्रसिद्ध प्रश्नोत्तरही आहे. जगाचा मध्य कुठे आहे? तो यज्ञ आहे: अग्नीत आहुती देण्याचा विधी. मग कवी तोच प्रश्न स्वतःकडे वळवतो. “हे जे मी आहे, ते कशासारखे आहे, ते मला कळत नाही. गुप्त, बांधलेला असा मी मनाने भटकतो. जेव्हा ऋताचा पहिला जन्मलेला माझ्याकडे आला, तेव्हाच मला या वाणीचा वाटा मिळाला.” आतापर्यंत कवीने जगाविषयी विचारले: त्याचा जन्म कोणी पाहिला, त्याला कोण धरून ठेवतो. आता तो स्वतःविषयी विचारतो. मी काय आहे? त्याला ठाऊक नाही. तो म्हणतो, मी निण्य आहे, म्हणजे गुप्त, स्वतःलाही न उलगडलेले रहस्य. तो बांधलेला आहे, जखडलेला आहे, आणि मनाने इकडेतिकडे भटकतो. ज्या मनाने जाणायला मदत करायची, तेच कदाचित त्याला जखडून ठेवते. मग काहीतरी घडते. ऋताचा, म्हणजे जगाच्या व्यवस्थेचा, पहिला जन्मलेला त्याच्याकडे येतो. कवी त्याचे नाव सांगत नाही. तो खऱ्या अंतर्दृष्टीचा पहिला प्रकाश असू शकेल. तो पवित्र अग्नीही असू शकेल; इतर सूक्ते अग्नीला जगाच्या व्यवस्थेचा पहिला जन्मलेला म्हणतात. तो येतो, तेव्हा कवीला “या वाणीचा” वाटा मिळतो: खरे शब्द बोलण्याचे सामर्थ्य, सूक्तांचे शब्द. म्हणजे उत्तर त्याच्या स्वतःच्या तर्कातून येत नाही; ते त्याच्याकडे येणाऱ्या कशातून तरी येते. ते येईपर्यंत माणूस स्वतःपासूनच लपलेला असतो. ते आले, की तो बोलू शकतो. वेदांची सांगता करणाऱ्या नंतरच्या उपनिषदांनी हा प्रश्न आपलाच मानला. आत्मा म्हणजे काय, हाच त्यांचा सर्वांत मोठा प्रश्न. इथे, कित्येक शतके आधी, एक वैदिक कवी तोच प्रश्न विचारतो, आणि आपण एकट्याने त्याचे उत्तर देऊ शकत नाही, हे कबूल करतो.
परम व्योमातले अक्षर
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥३९॥
ऋचा अडतीस अमर आणि मर्त्य यांच्याविषयी सांगते: ते एकत्र जन्मलेले, पण उलट दिशांनी जाणारे. लोक एकाला पाहतात, आणि दुसऱ्याला पाहत नाहीत. “ज्यावर सारे देव बसले आहेत, त्या परम व्योमातल्या अक्षरावर ऋचा आधारलेली आहे. जो ते जाणत नाही, तो ऋचेचे काय करणार? जे ते जाणतात, ते इथे पूर्ण होऊन एकत्र बसतात.” इथला मुख्य शब्द अक्षर. त्याचा एक अर्थ उच्चारातले अक्षर, आणि दुसरा अर्थ “ज्याचा क्षय होत नाही ते”. परम व्योम म्हणजे सर्वोच्च आकाश, सर्व गोष्टींच्या वरचे सर्वांत दूरचे टोक. सूक्तांच्या ऋचा तिथल्या अक्षरावर आधारलेल्या आहेत, आणि सारे देव त्याच्यावर बसले आहेत. सायणाचार्य हे अक्षर म्हणजे ब्रह्मतत्त्व मानतात: सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव अविनाशी सत्य, उपनिषदे ज्या अर्थाने ब्रह्म हा शब्द वापरतात त्या अर्थाने. पुढे अक्षर हे पवित्र ॐकाराचेही नाव झाले. उत्तरार्ध यातून धडा काढतो. एखाद्याला सगळ्या ऋचा तोंडपाठ असतील. पण त्या ज्यावर आधारलेल्या आहेत, ते तो जाणत नसेल, तर त्या ऋचांचा त्याला काय उपयोग? जे ते जाणतात, ते आपल्या घरी आल्यासारखे आहेत: त्यांचे काम पूर्ण झाले आहे, आणि ते एकत्र बसले आहेत. नंतरच्या काळातल्या उपनिषदांपैकी एक असलेले श्वेताश्वतर उपनिषद ही संपूर्ण ऋचा उद्धृत करते.
वाणीची चार पदे
चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥४५॥
ऋचा चाळीस ते चव्वेचाळीस गायीला आशीर्वाद देतात, आणि वाणीला परम व्योमात हंबरणारी, हजार अक्षरांची गाय म्हणून रंगवतात. तिच्यातून समुद्र वाहतात, आणि सारे जग तिच्यावर जगते. मग कवी दुरून धूर पाहतो, आणि ऋतूप्रमाणे प्रकट होणारे तीन “लांब केसांचे”ही त्याला दिसतात. आता कवी वाणीचेच मोजमाप करतो. “वाणी चार पदांत मोजलेली आहे. जे ब्राह्मण मनीषी आहेत, ते ती पदे जाणतात. तीन पदे गुहेत दडलेली आहेत, ती हालत नाहीत. वाणीचे चौथे पद माणसे बोलतात.” इथे ब्राह्मण म्हणजे पवित्र शब्द जाणणारे. ऋचा म्हणते, आपल्याला ऐकू येते त्यापेक्षा वाणी कितीतरी मोठी आहे. तिचे तीन भाग जणू गुहेत ठेवलेले, दडलेले आणि निश्चल आहेत. फक्त चौथा भाग माणसे एकमेकांशी बोलतात त्या शब्दांच्या रूपाने बाहेर येतो. सायणाचार्य चार पदांचे अनेक अर्थ देतात. त्यांतला पुढच्या काळात सर्वांत प्रसिद्ध झालेला अर्थ असा. वाणी आधी शरीराच्या खोल आत सूक्ष्म नादाच्या रूपात स्फुरते: ती परा, “सर्वोच्च”. मग ती हृदयात दिसते, पण अजून शब्दरूप न घेता: ती पश्यंती, “पाहणारी”. मग ती मनात, जे बोलायचे आहे त्याच्या रूपात आकार घेते: ती मध्यमा, “मधली”. शेवटी ती आवाज होऊन तोंडातून बाहेर पडते: ती वैखरी, “बोललेली”. ज्ञानी चारही जाणतात. बहुतेक लोक फक्त शेवटचीच जाणतात.
एक सत्य, अनेक नावे
इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥४६॥
आता सूक्तातली सर्वांत जास्त उद्धृत होणारी ऋचा येते. “त्याला इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नी म्हणतात; दिव्य, सुंदर पंखांचा गरुत्मानही तेच आहे. जे एक सत् आहे, त्याला ज्ञानी अनेक नावांनी संबोधतात. त्यालाच ते अग्नी, यम, मातरिश्वा म्हणतात.” ही वैदिक देवांची नावे आहेत. इंद्र देवांचा योद्धा राजा, पाऊस आणणारा. मित्र मैत्रीचा आणि करारांचा देव. वरुण ऋताचा, म्हणजे जगाच्या व्यवस्थेचा, रक्षक. अग्नी म्हणजे आग, यम मृतांचा स्वामी, आणि मातरिश्वा म्हणजे वारा, किंवा अग्नी आणणारा. गरुत्मान हा आकाशातला एक महान पक्षी. प्रत्येकाची स्वतःची सूक्ते होती, विधींमध्ये स्वतःचे स्थान होते, आणि देण्यासाठी स्वतःचे वरदान होते. ऋचा म्हणते की अखेरीस ते खरे तर अनेक नाहीत. एकच आहे: एकं सत्, “जे आहे, ते एक”. विप्र, म्हणजे प्रतिभावान कवी, त्याचे अनेक प्रकारे वर्णन करतात. प्रत्येक नाव त्याची एक बाजू पकडते; जसे सूर्याला पहाटे एक नाव असते आणि दुपारी दुसरे. नावे खरीच राहतात. ती ज्याच्याकडे बोट दाखवतात, ते मात्र एक आहे. सूक्ताचे सारे प्रश्न इथेच येऊन पोहोचत होते. पहिला जन्म कोणी पाहिला, आणि जगाला वेगळे करून धरणारे ते एक काय होते, असे कवीने विचारले होते. इथे तो उत्तराच्या सर्वांत जवळ येतो: लोक ज्यांची स्तुती करतात, ते देव त्या एकाचीच नावे आहेत. सायणाचार्य इथले एक म्हणजे सूर्य मानतात; आणि त्यांच्या मते सूर्य ब्रह्मतत्त्वाहून वेगळा नाही. निरुक्त हा वैदिक शब्दांवरचा प्राचीन ग्रंथ; त्याचे कर्ते यास्क ते एक म्हणजे अग्नी मानतात. शतकांनंतर उपनिषदांनी त्या एकाला ब्रह्म म्हटले. ही ऋचा या संकेतस्थळावरील निवडक सुभाषितांमध्येही आहे. पाऊस, वर्षाचे चाक, सरस्वती देवी आणि यज्ञ यांच्याविषयीच्या आणखी सहा ऋचांनी सूक्त संपते.