वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
हृदयाने पाहिलेला पक्षी
पतंगमक्तमसुरस्य मायया हृदा पश्यन्ति मनसा विपश्चितः । समुद्रे अन्तः कवयो वि चक्षते मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः ॥१॥
तीन ऋचांचे हे छोटे सूक्त ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे सत्त्याहत्तरावे आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार त्याचे ऋषी पतंग; पतंग म्हणजे “उडणारा”. आणि सूक्तही एका पक्ष्याविषयीच आहे. “असुराच्या मायेत न्हाऊन निघालेल्या पक्ष्याला ज्ञानी हृदयाने, मनाने पाहतात. कवी समुद्राच्या आत न्याहाळतात. विधी रचणारे त्याच्या किरणांचे स्थान शोधतात.” पक्षी म्हणजे आकाशातून उडत जाणारा सूर्य. सूर्याला डोळ्यांनी कोणीही पाहू शकतो. ज्ञानी त्याला वेगळ्या प्रकारे पाहतात, असे कवी म्हणतो: हृदयाने आणि मनाने. दोन शब्द समजावून घ्यायला हवेत. ऋग्वेदात माया म्हणजे अद्भुत शक्ती: रूपे घडवण्याचे आणि चमत्कार करण्याचे कौशल्य. भ्रम हा अर्थ तिला नंतर आला. सर्वांत जुन्या सूक्तांमध्ये असुर म्हणजे पराक्रमी स्वामी; वरुणासारख्या मोठ्या देवांची ती पदवी आहे. नंतर त्याचा अर्थ राक्षस झाला. म्हणजे एका पराक्रमी स्वामीच्या अद्भुत शक्तीत हा पक्षी न्हाऊन निघाला आहे, उजळून निघाला आहे. त्याचे तेज त्याचे स्वतःचे नाही. कवी त्याला समुद्राच्या आत, म्हणजे आकाशाच्या विशाल सागरात शोधतात. त्याचे किरण जिथून येतात, ते स्थान ते शोधतात. प्रकाश पाहून त्यांचे समाधान होत नाही. त्यांना त्याचा उगम हवा आहे. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते ही ऋचा अंतर्मुख अर्थानेही वाचतात. त्या अर्थाने पक्षी म्हणजे परमात्मा; मायेमुळे तोच प्रत्येकाचा आत्मा म्हणून दिसतो. ज्ञानी मन आत वळवतात, आणि तो आत्मा परमात्म्याशी एकच आहे, हे पाहतात. किरणांचे स्थान म्हणजे ब्रह्म: सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य, जाणण्याच्या प्रत्येक क्रियेचा आधार.
मनात धरलेली वाणी
पतंगो वाचं मनसा बिभर्ति तां गन्धर्वोऽवदद्गर्भे अन्तः । तां द्योतमानां स्वर्यं मनीषामृतस्य पदे कवयो नि पान्ति ॥२॥
“पक्षी मनात वाणी धारण करतो. गंधर्वाने ती गर्भाच्या आत उच्चारली. ती तेजस्वी, स्वर्गीय मनीषा कवी ऋताच्या स्थानी जपून ठेवतात.” आता पक्षी वाणी धारण करतो. ती उच्चारली जाण्याआधीच तो ती मनात धरून ठेवतो. गंधर्व म्हणजे स्वर्गीय गायक; गाणे आणि सोम, म्हणजे पवित्र पेय, यांच्याशी त्याचे नाते आहे. त्याने ही वाणी प्रथम “गर्भाच्या आत” उच्चारली: एका गुप्त जागी, ती जगात बाहेर येण्याआधी. कवींना ती मनीषा म्हणून, म्हणजे स्फुरलेला विचार म्हणून, मिळते. ती तेजस्वी आहे, आणि स्वर्गातली आहे. ते तिला ऋताच्या, म्हणजे जगाच्या व्यवस्थेच्या, स्थानी जपून ठेवतात: जिथे विधी होतात, त्या जागी. म्हणजे सूक्त कुठून येते, हे ही ऋचा सांगते. कवी ते एकट्याने रचत नाही. ते आधी पक्ष्याच्या मनात असते, आधी एक स्वर्गीय गायक ते गुप्तपणे उच्चारतो. कवी त्याचे रक्षक आहेत. ते जपणे आणि पुढे सोपवणे, हे त्यांचे काम.
कधीही न पडणारा गुराखी
अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥३॥
“कधीही न पडणारा गुराखी मी पाहिला. तो आपल्या वाटांनी जवळ येतो आणि दूर जातो. एकवटणारे आणि पसरणारे वस्त्र लेवून तो जगांच्या आत पुन्हा पुन्हा फिरतो.” सूक्त कवीच्या स्वतःच्या साक्षीने, “मी पाहिला” या शब्दांनी संपते. आता पक्ष्याला गुराखी म्हटले आहे, आणि सारे संकेत सूर्याकडे बोट दाखवतात. गुराखी दिवसभर आपल्या कळपावर नजर ठेवतो; सूर्य प्रत्येक जीवाकडे वरून पाहतो. तो कधीच पडत नाही: तो मावळतो, पण पुन्हा उगवतोच. सकाळी तो आपल्याकडे येतो; संध्याकाळी दूर जातो. तो किरणांचे वस्त्र लेवतो: कधी एकवटलेले, कधी आकाशाच्या दिशांवर दूरवर पसरलेले. दिवसामागून दिवस तो जगांच्या आत फिरत राहतो. ही ऋचा कोड्यांच्या सूक्तातही, म्हणजे पहिल्या मंडलातल्या एकशे चौसष्टाव्या सूक्तातही, सूर्याविषयीच्या कोड्यांत येते. इथे ती सूक्ताचा शेवट करते. पहिल्या ऋचेतल्या ज्ञानींनी पक्ष्याला हृदयाने पाहिले होते; आता कवी सांगतो की त्याने स्वतः त्याला पाहिले आहे.