वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
प्राण सूक्त: प्राणाला नमन
प्राणाय नमो यस्य सर्वमिदं वशे । यो भूतः सर्वस्येश्वरो यस्मिन्त्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या अकराव्या कांडातले चौथे सूक्त आहे. परंपरा त्याचे ऋषी भार्गव वैदर्भी मानते. त्याची देवता प्राण, म्हणजे श्वास. सारे जग जिवंत कशामुळे राहते, असा प्रश्न हे सूक्त विचारते. प्राण म्हणजे जीवनाचा श्वास; जन्मापासून मृत्यूपर्यंत देहाला जिवंत ठेवणारे श्वसन. पण या सूक्तात प्राण फुप्फुसातल्या हवेपेक्षा कितीतरी अधिक आहे. पावसात, वनस्पतींत, सूर्यात आणि आकाशात जे जीवन सळसळते, ते प्राण आहे. सूक्ताची सुरुवात नमस्काराने होते. “त्या प्राणाला नमस्कार, ज्याच्या सत्तेत हे सर्व आहे; जो सर्वांचा ईश्वर झाला आहे; ज्याच्यात सर्व प्रतिष्ठित आहे.” ऋचा तीन गोष्टी सांगते. पहिली, सारे जग प्राणाच्या सत्तेत आहे, गुराख्याच्या ताब्यात कळप असतो तसे. दुसरी, प्राण सर्वांचा ईश्वर झाला आहे; तो सगळ्यांवर राज्य करतो. तिसरी, सर्व गोष्टी त्याच्यावर स्थिर उभ्या आहेत, घर आपल्या जमिनीवर उभे असते तसे. हा विचार सर्वांना ठाऊक असलेल्या गोष्टीपासून सुरू होतो. जिवंत देह श्वास घेतो, आणि श्वास गेला की जीवनही जाते. कवी देहाकडून जगाकडे नजर वळवतो, आणि तिथेही त्याला तेच दिसते. शेतात, कळपात, जंगलात, जिथे जिथे जीवन आहे, तिथे हीच शक्ती काम करते. प्राणाची ती शक्ती सर्वांचा ईश्वर आहे, असे तो म्हणतो. ही हवेची पूजा नाही. कवी वस्तूंमधल्या जीवनाचा आदर करतो, आणि त्या सगळ्यांमधून वाहणारे एकच जीवन त्याला दिसते. उपनिषदे, म्हणजे प्रत्येक वेदाची सांगता करणारी नंतरची शिकवण, हा विचार पुढे नेतात. त्यांच्यात प्राणाला माणसाच्या शक्तींमधली पहिली शक्ती म्हणून मान आहे. सर्व गोष्टींमागच्या एकाच सत्याचे एक नाव म्हणूनही ती प्राणाचा गौरव करतात.
पिता मुलाला पांघरतो तसे
प्राणः प्रजा अनु वस्ते पिता पुत्रमिव प्रियम् । प्राणो ह सर्वस्येश्वरो यच्च प्राणति यच्च न ॥१०॥
दुसऱ्या ते नवव्या ऋचा वादळातला प्राण दाखवतात. कवी त्याच्या गर्जनेला, मेघगर्जनेला, विजेला आणि पावसाला नमन करतो. तो वनस्पतींवर गर्जतो, तेव्हा त्या गर्भ धारण करतात आणि भरभरून उगवतात. तो योग्य ऋतूत गर्जतो, तेव्हा पृथ्वीवरचे सारे आनंदतात. आता समृद्धी येणार, या खात्रीने गुरे पावसाने सुखावतात. भिजलेल्या वनस्पती दीर्घ आयुष्याबद्दल आणि सुगंधाबद्दल त्याचे आभार मानतात. मग कवी प्राणाला नमस्कार करतो: येणाऱ्या आणि जाणाऱ्या, उभ्या आणि बसलेल्या प्राणाला; आत घेतलेल्या आणि बाहेर सोडलेल्या श्वासाला; पाठ फिरवणाऱ्या आणि आपल्याकडे वळणाऱ्या प्राणाला. आपण जगावे म्हणून त्याने आपले औषध द्यावे, अशी एक प्रार्थना येते. शेतांवरच्या पावसाकडून कवी प्राण जीवांची जी जपणूक करतो, तिच्याकडे वळतो. “पिता आपल्या लाडक्या मुलाला पांघरतो, तसा प्राण प्राण्यांना पांघरतो. जे श्वास घेते आणि जे घेत नाही, त्या सर्वांचा प्राण ईश्वर आहे.” हे चित्र कोमल आहे. पिता आपल्या मुलाभोवती शाल गुंडाळतो. तसाच प्राण प्रत्येक जिवाभोवती लपेटलेला असतो, आणि त्याला जीवनाची ऊब देतो. दुसरी ओळ हा दावा अधिक व्यापक करते. श्वास घेणाऱ्या प्राण्यांचा प्राण ईश्वर आहेच. पण जे श्वास घेत नाही, त्याचाही: दगड, पाणी, आणि खुद्द पृथ्वी.
मृत्यू, ताप आणि सर्वोच्च लोक
प्राणो मृत्युः प्राणस्तक्मा प्राणं देवा उपासते । प्राणो ह सत्यवादिनमुत्तमे लोक आ दधत् ॥११॥
“प्राण मृत्यू आहे, प्राण ताप आहे. देव प्राणाची उपासना करतात. सत्य बोलणाऱ्याला प्राण सर्वोच्च लोकात नेऊन ठेवतो.” ऋचा प्राणाच्या काळ्या बाजूने सुरू होते. प्राण मृत्यू आहे: तो देहातून निघून गेला, की देह मरतो. प्राण तक्मा, म्हणजे ताप, आहे. हा तो भयंकर ज्वर, ज्याच्या निवारणासाठी अथर्ववेदातले अनेक मंत्र म्हटले जात. ताप देह जाळतो, प्राणही घेऊ शकतो; आणि तोही प्राणाचाच भाग आहे. मग ऋचेचा सूर उंचावतो. देवसुद्धा प्राणाची उपासना करतात. आणि जो सत्य बोलतो, त्याला प्राण सर्वोच्च लोकात, स्वर्गाच्या तेजस्वी जगात नेतो. म्हणजे जीवनाच्या दोन्ही टोकांवर प्राणाची सत्ता आहे. तो जीवन हिरावून घेतो, आणि सत्यवादी माणसाला मृत्यूच्या पलीकडे उचलूनही नेतो. अथर्ववेदाची दुसरी एक जुनी शाखा ही जोडी स्पष्टच सांगते: “प्राण मृत्यू आहे; प्राण अमृत आहे.”
सूर्य, चंद्र आणि प्रजापती
प्राणो विराट्प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते । प्राणो ह सूर्यश्चन्द्रमाः प्राणमाहुः प्रजापतिम् ॥१२॥
“प्राण विराट आहे, प्राण देष्ट्री आहे; सर्व प्राणाची उपासना करतात. प्राण सूर्य आणि चंद्र आहे. प्राणाला प्रजापती म्हणतात.” कवी प्राणाला सर्वांत मोठ्या शक्तींची नावे देतो. विराट म्हणजे “विशाल राज्य करणारा, सर्वत्र झळकणारा”: एकच सुव्यवस्थित देह म्हणून पाहिलेले सारे जग. देष्ट्री म्हणजे मार्ग दाखवणारी शक्ती; ती प्रत्येक गोष्टीला तिची वाट दाखवते. प्राण हे दोन्ही आहे. सगळे त्याची उपासना करतात: आधीच्या ऋचेतले देव, आणि त्यांच्याबरोबर प्रत्येक जीव. प्रकाश देणारे आणि दिवस-महिन्यांचे माप करणारे सूर्य आणि चंद्रही प्राणच आहेत. सर्वांत शेवटी प्राणाला प्रजापती म्हटले आहे, म्हणजे “प्रजांचा स्वामी”, सर्व जिवंत गोष्टींचा निर्माता. कवी प्राणाला या शक्तींच्या शेजारी उभे करत नाही. प्राण यांतली प्रत्येक शक्ती आहे, असे तो म्हणतो. एकच जीवन, आणि त्याची अनेक नावे.
पुन्हा जन्म
अपानति प्राणति पुरुषो गर्भे अन्तरा । यदा त्वं प्राण जिन्वस्यथ स जायते पुनः ॥१४॥
तेरावी ऋचा प्राणाचा अन्नाशी संबंध जोडते: आत घेतलेला श्वास जव आहे, बाहेर सोडलेला श्वास तांदूळ; आणि नांगर ओढणारा बैल प्राण आहे. मग कवी माणसाच्या आयुष्याच्या आरंभाकडे वळतो. “गर्भाच्या आत माणूस श्वास सोडतो आणि श्वास घेतो. हे प्राणा, जेव्हा तू त्याला चैतन्य देतोस, तेव्हा तो पुन्हा जन्मतो.” गर्भातही बाळ जिवंत असते, आणि त्याचे जीवन एक प्रकारचे श्वसनच असते: बाहेर आणि आत. मग प्राण त्याला चैतन्य देतो, आणि तो “पुन्हा” जन्मतो. एक साधा अर्थ असा: तो आधीपासून जिवंत होता; आता तो मोकळ्या हवेत येतो, आणि स्वतःचा पहिला श्वास घेतो. अशा रीतीने वाचले, तर जन्म म्हणजे दुसऱ्यांदा जिवंत होणे; आणि ते प्राण घडवून आणतो.
भूत आणि भविष्य प्राणात
प्राणमाहुर्मातरिश्वानं वातो ह प्राण उच्यते । प्राणे ह भूतं भव्यं च प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥१५॥
“प्राणाला मातरिश्वा म्हणतात; प्राणालाच वात म्हणतात. भूत आणि भविष्य प्राणात आहेत. प्राणात सर्व प्रतिष्ठित आहे.” मातरिश्वा हे वाऱ्याचे एक जुने नाव. इथे प्राण आणि वारा एकच आहेत. माणसातला श्वास म्हणजे जगातला वारा, काही काळापुरता आत घेतलेला. दुसरी ओळ अवकाशाच्याही पलीकडे, काळात जाते. जे होऊन गेले आणि जे होणार आहे, ते प्राणात आहे. सर्व गोष्टी त्याच्यात स्थिर उभ्या आहेत. शेवटचे शब्द पहिल्या ऋचेच्या शेवटाची पुनरावृत्ती आहेत: “ज्याच्यात सर्व प्रतिष्ठित आहे.” कवी आपल्या आरंभीच्या दाव्याकडे परत येतो; आता त्यात वारा, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांची भर पडली आहे.
हंस एक पाय पाण्यात ठेवतो
एकं पादं नोत्खिदति सलिलाद्धंस उच्चरन् । यदङ्ग स तमुत्खिदेन् नैवाद्य न श्वः स्यात् । न रात्री नाहः स्यान् न व्युच्छेत्कदा चन ॥२१॥
सोळा ते वीस या ऋचा पुन्हा वनस्पतींकडे येतात. प्राण पाऊस होऊन त्यांना चैतन्य देतो, तेव्हा सर्व प्रकारच्या वनस्पती उगवतात: देवांच्या वनस्पती, माणसांनी लावलेल्या वनस्पती, आणि अथर्वा आणि अंगिरस यांच्या वनस्पती. या वेदाला ज्यांचे नाव मिळाले, ती ही ऋषींची प्राचीन कुळे. सर्व प्राणी प्राणाला नजराणा आणतात. तसेच, जो हे जाणतो, ज्याच्यात प्राण राहतो, आणि जो प्राणाचे ऐकतो, त्याला सर्वोच्च लोकात सर्व जण नजराणा आणतील. एक गूढ ऋचा प्राणाला देवांमध्ये गर्भासारखा फिरताना पाहते: तो पुन्हा जन्मतो, आणि पिता पुत्रात प्रवेश करतो तसा, जे होणार आहे त्यात प्रवेश करतो. मग एक कोडे येते. “पाण्यातून वर उठणारा हंस आपला एक पाय वर उचलत नाही. तो उचलला, तर आज नसेल आणि उद्या नसेल, रात्र नसेल आणि दिवस नसेल. कधीच उजाडणार नाही.” आधी चित्र पाहू. एक मोठा पांढरा हंस पाण्यावरून झेप घेतो. तो वर उठतो, पण त्याचा एक पाय खालीच राहतो. तोही पाय त्याने वर ओढला, तर जगाचा काळच थांबेल: दिवस नाहीत, रात्री नाहीत, पहाटही नाही. हा हंस बहुधा सूर्य आहे; आकाशाच्या सागरातून उगवणारा. ज्या जगाला तो प्रकाश देतो, ते जग तो कधीच पूर्णपणे सोडत नाही. म्हणून दिवस चालू राहतात. प्राणाच्या सूक्तात हे कोडे कशाला? कारण जिवंत देहात प्राणही असेच करतो. माणूस जिवंत असेपर्यंत प्राण त्याला कधीच पूर्णपणे सोडत नाही. तो सोडून गेला, तर त्या माणसाचे दिवस संपतील. पुढच्या भारतीय विचारात हंस हे आत्म्याचे, आणि मुक्त, ज्ञानी जिवाचे नाव झाले.
झोपलेल्यांमध्ये जागा
ऊर्ध्वः सुप्तेषु जागार ननु तिर्यङ्नि पद्यते । न सुप्तमस्य सुप्तेष्वनु शुश्राव कश्चन ॥२५॥
बावीस ते चोवीस या ऋचा सूर्याविषयी, आणि सर्वांचा ईश्वर असलेल्या प्राणाविषयीच बोलत राहतात. एका कोड्यात आठ चाकांची आणि एका धावेची, हजार अक्षरांची एक गोष्ट आहे; ती पूर्वेला वर येते आणि पश्चिमेला खाली जाते. ती बहुधा आपल्या रोजच्या मार्गावरचा सूर्य आहे. आपल्या अर्ध्या भागाने तिने जग घडवले; आणि उरलेल्या अर्ध्याची खूण काय, असे कवी विचारतो. मग तो प्राणाला नमन करतो: जे जे जन्मले आणि जे जे हलते, त्या सर्वांचा तो ईश्वर; त्याचे धनुष्य वेगवान आहे. न थकणारा आणि ज्ञानी प्राण आपल्याजवळ राहावा, अशी प्रार्थना तो करतो. मग सूक्ताची शेवटची महत्त्वाची ऋचा. “झोपलेल्यांमध्ये तो ताठ उभा राहून जागा असतो. तो कधी आडवा पडत नाही. इतर झोपले असताना तो झोपला, असे कोणीही कधी ऐकले नाही.” रात्रीचे एक घर डोळ्यांसमोर आणा. सगळे झोपले आहेत. डोळे मिटलेले आहेत, कानांना काही ऐकू येत नाही, वाणी शांत आहे, आणि मन स्वप्नांत भटकते आहे. तरी प्रत्येक झोपलेल्यात एक गोष्ट चालूच असते: श्वास, आत आणि बाहेर, रात्रभर. कवीला प्राण पहारेकऱ्यासारखा दिसतो. देह आडवा पडलेला असतो, तेव्हा तो ताठ उभा असतो. कोणीही त्याला कधी झोपलेले पाहिले नाही. सकाळी इंद्रिये जागी होतात, तेव्हा त्यांना देह जिवंत सापडतो; कारण प्राणाने पहारा दिलेला असतो. या ऋचेत एक शांत विस्मय आहे. झोपेत श्वास घ्यायचा, हे आपण ठरवत नाही. आपण स्वतःला जिवंत ठेवू शकत नाही, तेव्हा आपल्यातले काहीतरी आपल्याला जिवंत ठेवते. त्या काहीतरीला कवी सर्वांचा ईश्वर म्हणतो. प्रश्नोपनिषद हे प्रमुख उपनिषदांपैकी एक. त्यातही हेच चित्र येते: माणूस झोपतो, तेव्हा देहाच्या नगरात फक्त प्राणाचे अग्नी जागे असतात. शेवटच्या ऋचेत गायक प्राणाला विनवतो, माझ्यापासून तोंड फिरवू नकोस: “तू माझ्याहून वेगळा होणार नाहीस.” आपण जगावे म्हणून, पाण्याच्या पोटातल्या बाळासारखे, तो प्राणाला स्वतःमध्ये बांधून ठेवतो.