वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
वसिष्ठांची विनवणी: माझा अपराध कोणता?
धीरा त्वस्य महिना जनूंषि वि यस्तस्तम्भ रोदसी चिदुर्वी । प्र नाकमृष्वं नुनुदे बृहन्तं द्विता नक्षत्रं पप्रथच्च भूम ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या सातव्या मंडलातले शहाऐंशीवे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. सातव्या मंडलात वसिष्ठ ऋषी आणि त्यांच्या कुळाची सूक्ते आहेत. परंपरा या सूक्ताचे ऋषी वसिष्ठ, आणि देवता वरुण मानते. देवाचा कोप आपल्यावर आहे, हे जाणवलेला एक माणूस इथे विचारतो: माझ्याकडून कोणती चूक झाली? तो सुरुवात देवाच्या मोठेपणाने करतो. “ज्याने विशाल अशा स्वर्ग आणि पृथ्वी या दोघांना टेकू देऊन वेगळे केले, त्याच्या महिमेमुळे सर्व प्रजा ज्ञानी आहेत. उंच, भव्य स्वर्गाचा घुमट त्याने वर ढकलला, नक्षत्रालाही; आणि पृथ्वी विस्तीर्ण पसरवली.” वरुण हा वैदिक देवांतला महान राजा. तो ऋताचे रक्षण करतो. ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था; तिच्यामुळे सूर्य उगवतो, ऋतू फिरतात, आणि माणसे दिलेला शब्द पाळतात. वरुण प्रत्येक अपराध पाहतो, आणि अपराध्याला आपल्या पाशांनी बांधतो. इथे तो जगाला आकारात धरून ठेवणारा निर्माता आहे. त्याने टेकू देऊन वेगळे ठेवले नसते, तर स्वर्ग आणि पृथ्वी एकमेकांवर कोसळले असते. उंच छतासारखे आकाश त्याने वर उचलले, सूर्याला किंवा ताऱ्यांना त्याच्यावरून फिरायला लावले, आणि पृथ्वी सपाट, रुंद पसरून ठेवली. सारे प्राणी त्याच्या महिमेमुळे ज्ञानी आहेत, असे कवी म्हणतो. त्यांच्यात जी काही व्यवस्था आणि शहाणपण आहे, ते त्याने जगात घालून दिलेल्या व्यवस्थेतून येते. सूक्त सुरू होते ते व्यवस्थेच्या देवापासून. त्यानंतरच कवी आपल्या स्वतःच्या विस्कटलेल्या स्थितीकडे वळतो.
मी वरुणात केव्हा असेन?
उत स्वया तन्वा सं वदे तत्कदा न्वन्तर्वरुणे भुवानि । किं मे हव्यमहृणानो जुषेत कदा मृळीकं सुमना अभि ख्यम् ॥२॥
“मी माझ्या स्वतःशीच बोलतो: मी वरुणाच्या अंतरी केव्हा असेन? तो क्रोध न धरता माझी कोणती आहुती स्वीकारेल? प्रसन्न मनाने मी त्याची कृपा केव्हा पाहीन?” आता कवी आत वळतो. तो स्वतःशीच बोलतो आहे; एखादा अस्वस्थ माणूस रात्री एकच प्रश्न मनात घोळवत राहतो, तसा. देवापासून आपण तुटलो आहोत, असे त्याला वाटते; आणि परत कसे जावे, ते त्याला समजून घ्यायचे आहे. “मी वरुणाच्या अंतरी केव्हा असेन?” ही बोलण्याची विलक्षण रीत आहे. फक्त देवाजवळ उभे राहावे, किंवा त्याची मर्जी मिळावी, एवढेच तो मागत नाही. देवाच्या आत असावे, त्याच्यात सामावलेले असावे, अशी त्याची ओढ आहे. पूर्वी आपण तसे होतो, असे त्याला वाटत असे. ती जवळीक आता गेली आहे, आणि का, ते त्याला कळत नाही. म्हणून तो व्यवहारातले प्रश्नही विचारतो. देव कोणती आहुती रागावल्याशिवाय स्वीकारेल? देवाची कृपा केव्हा दिसेल, आणि मन पुन्हा केव्हा शांत होईल? कृपेसाठी इथला शब्द आहे मृळीक: देवाची दया, बरे करणारा अनुग्रह. याच धातूचा एक शब्द, “दया कर” अशा आर्त हाकेच्या रूपात, या पुस्तकातल्या पुढच्या सूक्ताचे धृपद बनतो.
मी ज्ञान्यांना विचारले
पृच्छे तदेनो वरुण दिदृक्षूपो एमि चिकितुषो विपृच्छम् । समानमिन्मे कवयश्चिदाहुरयं ह तुभ्यं वरुणो हृणीते ॥३॥
“वरुणा, तो अपराध पाहावा म्हणून मी विचारतो. जाणत्यांकडे मी प्रश्न घेऊन जातो. सारे ज्ञानी मला एकच गोष्ट सांगतात: ‘हा वरुणच तुझ्यावर रागावला आहे.’” आपली चूक त्याला स्वतःहून सापडत नाही, म्हणून तो मदत शोधतो. तो एका ज्ञान्याकडून दुसऱ्याकडे जातो. त्याला तो अपराध पाहायचा आहे, तो काय आहे ते जाणायचे आहे; म्हणजे त्याची भरपाई करता येईल. सारे ज्ञानी त्याला एकच उत्तर देतात. पण त्याला हवे होते, ते हे उत्तर नव्हे. त्याला जे आधीच जाणवते आहे, तेवढेच ते सांगतात: वरुण तुझ्यावर रागावला आहे. ते रागाला नाव देऊ शकतात. त्याच्या कारणाला नाव देऊ शकत नाहीत. या ऋचेत एक शांत उदासी आहे. शहाणा माणूस करतो ते कवीने केले: जाणत्यांना विचारले. आणि त्यांनी फक्त त्याच्या दुःखावर शिक्कामोर्तब केले. आता विचारायला स्वतः देवाशिवाय कोणी उरले नाही.
माझा मोठा अपराध कोणता?
किमाग आस वरुण ज्येष्ठं यत्स्तोतारं जिघांससि सखायम् । प्र तन्मे वोचो दूळभ स्वधावोऽव त्वानेना नमसा तुर इयाम् ॥४॥
म्हणून तो थेट देवालाच विचारतो. “वरुणा, असा कोणता मोठा अपराध होता, की तू आपलीच स्तुती गाणाऱ्या, आपल्या मित्राला मारू पाहतोस? हे फसवता न येणाऱ्या, हे स्वधावान, ते मला सांग. मग निष्पाप होऊन मी नमस्कार घेऊन तत्परतेने तुझ्याकडे येईन.” हे सूक्ताचे हृदय आहे. कवी अशा देवासमोर उभा आहे, जो त्याला मारायला तयार दिसतो. कदाचित तो आजारी असेल, किंवा मृत्यूच्या संकटात; सूक्त ते सांगत नाही. त्याला एवढेच ठाऊक आहे की देवाचा कोप आपल्यावर आहे, आणि कोप आहे म्हणजे कुठेतरी अपराध आहे. वेदांत पाप, म्हणजे एनस्, हा माणसाला लागलेला डाग किंवा त्याच्यावर चढलेले ऋण. ते दूर होईपर्यंत त्याला चिकटून राहते, मग त्याने ते जाणूनबुजून केलेले असो वा नसो. म्हणून माणूस नाव न देता येणारे पापही वाहत असू शकतो. तो आपण निर्दोष आहोत अशी विनवणी करत नाही, सौदा करत नाही, तक्रारही करत नाही. “मला सांग”, एवढेच तो मागतो. तो स्वतःला देवाचा स्तुतिगायक आणि मित्र म्हणवतो; कारण त्याने वरुणाची स्तुती केली आहे, आणि ते नाते कशाने तुटले, ते त्याला दिसत नाही. यानंतर दोन सूक्तांनी (७.८८) वसिष्ठ एक आठवण सांगतात. वरुणाने एकदा त्यांना आपल्या नावेत घेतले होते, आणि ऋषी केले होते. ती जुनी मैत्री कुठे गेली, असे ते विचारतात. तो देवाला दोन नावांनी हाक मारतो. वरुण “फसवता न येणारा” आहे: कोणताही अपराध त्याच्यापासून लपत नाही. आणि तो स्वधावान, “स्वतःच्या बळावर राज्य करणारा” आहे: आपल्याच शक्तीवर उभा, कोणालाही उत्तर द्यायला बांधील नसलेला. म्हणजे उत्तर देवाला ठाऊक आहे, आणि कोणीही ते त्याच्याकडून जबरदस्तीने काढून घेऊ शकत नाही. कवी विचारतो, ते आपली चूक सुधारता यावी म्हणून. मग पापमुक्त होऊन तो नमस्कार घेऊन लगबगीने देवाकडे येईल, आणि पुन्हा त्याचा मित्र होईल.
दाव्यातून वासरू सोडावे तसे
अव द्रुग्धानि पित्र्या सृजा नोऽव या वयं चकृमा तनूभिः । अव राजन्पशुतृपं न तायुं सृजा वत्सं न दाम्नो वसिष्ठम् ॥५॥
“आमच्या पितरांच्या अपराधांतून आम्हाला सोडव, आणि आम्ही आमच्या देहांनी केलेल्यांतूनही. हे राजा, गुरांना चारा घालणाऱ्या चोराला सोडतात तसे, दाव्यापासून वासराला सोडतात तसे, वसिष्ठाला मुक्त कर.” आता कवी सुटका मागतो, आणि मागणी शक्य तितकी व्यापक ठेवतो. कदाचित अपराध त्याचा स्वतःचा नसेलच. तो त्याच्या पूर्वजांनी केलेला, आणि वारशाने त्याच्यापर्यंत आलेला असू शकतो. किंवा त्याने स्वतः, देहाने, स्वतःच्या कृतींनी केलेला असू शकतो. दोन्हींतून सुटका व्हावी, असे तो मागतो. मग कवी स्वतःचे नाव घेतो: वसिष्ठ. वासराला खुंट्याशी बांधलेल्या दाव्यातून सोडतात, तसे देवाने आपल्याला सोडावे, अशी विनंती. हे चित्र कोमल आहे. दाव्याला बांधलेले वासरू दुष्ट नसते; ते फक्त बांधलेले असते, आणि आईकडे धावायला आसुसलेले असते. दुसरे चित्र समजायला कठीण आहे. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते याचा अर्थ असा सांगतात. गुरे चोरणारा चोर प्रायश्चित्त करतो, आणि ते संपल्यावर गुरांना गवत घालतो. मग त्याला सोडून दिले जाते. तसे आपले ऋण फेडून झाले आहे, आता आपल्याला सोडावे, असे कवी मागतो. काही आधुनिक अनुवादक याचा अनुवाद “गुरांवर पोसलेल्या चोरासारखा” असा करतात; आणि याचा नेमका अर्थ अजूनही अनिश्चित आहे. कसाही वाचला, तरी कवी सुटकाच मागतो.
ती माझी स्वतःची इच्छा नव्हती
न स स्वो दक्षो वरुण ध्रुतिः सा सुरा मन्युर्विभीदको अचित्तिः । अस्ति ज्यायान्कनीयस उपारे स्वप्नश्चनेदनृतस्य प्रयोता ॥६॥
आता कवी आपल्या अपराधाचे कारण शोधतो. “वरुणा, ती माझी स्वतःची इच्छा नव्हती; तो एक फास होता: सुरा, क्रोध, फासे, अविचार. धाकट्याच्या अपराधाजवळ थोरला असतोच. झोपसुद्धा अपराध दूर ठेवत नाही.” आपण अपराध केला नाही, असे तो म्हणत नाही. पण तो अपराध त्याच्या स्वतःच्या इच्छेतून आला नाही; तो जसा असू इच्छितो, त्या स्थिर मनातून आला नाही, असे तो म्हणतो. कशाने तरी त्याला भलत्या वाटेला लावले; आणि माणसांना भलत्या वाटेला लावणाऱ्या गोष्टींची तो नावे घेतो. सुरा मनावर धुके आणते. क्रोध मन आंधळे करतो. फासे, म्हणजे विभीदकाची, बेहड्याची, फळे, लाभाच्या आशेने माणसाला ओढत नेतात. आणि अचित्ति, म्हणजे अविचार, सर्वांत साधी गोष्ट: विचार न करणे, आपण काय करतो ते लक्षात न घेणे. पुढची ओळ, तिच्या सरळ अर्थाने, जगण्यातले एक सत्य सांगते: तरुण चुकतात, तेव्हा अनेकदा कोणीतरी वडीलधारा जवळच असतो. बलवान किंवा मोठे दुबळ्यांना भलत्या वाटेला लावतात; आणि तरुण आपल्यापेक्षा वरच्यांच्या मागे जातात, चांगल्यात तसे वाइटातही. मग: झोपसुद्धा अपराध दूर ठेवत नाही. स्वप्नातही मन नको तिथे जाते. सायणाचार्य ही ऋचा अधिक गंभीर अर्थाने वाचतात. त्यांच्या मते “फास” म्हणजे जन्मतःच माणसासाठी ठरलेले, म्हणजे त्याचे दैव. आणि जवळ असलेला “थोरला” म्हणजे स्वतः ईश्वर; तो लहान माणसाला कर्माला प्रवृत्त करतो. म्हणून, त्यांच्या मते, कवी म्हणतो: माझा दोष दैवाने आला; तू तो माफ कर. कसेही वाचले, तरी अपराध कसा घडतो, याविषयी ही ऋचा प्रामाणिक आहे. वाईटाची स्पष्ट निवड करून तो क्वचितच घडतो. तो घडतो दारू आणि राग, वाईट संगत आणि बेफिकिरी यांच्यातून; आणि कवी हे सारे कबूल करतो.
सेवकासारखा, निष्पाप
अरं दासो न मीळ्हुषे कराण्यहं देवाय भूर्णयेऽनागाः । अचेतयदचितो देवो अर्यो गृत्सं राये कवितरो जुनाति ॥७॥
“उदार स्वामीची सेवक करतो, तशी मी निष्पाप होऊन त्या उत्सुक देवाची पुरेपूर सेवा करीन. तो थोर देव अजाणत्यांना जाण देतो. अधिक ज्ञानी देव चतुर माणसाला धनाकडे नेतो.” इथे कवी पुढचा विचार करतो. पापातून मुक्त झाल्यावर तो देवाची निष्ठेने सेवा करील; चांगला सेवक उदार स्वामीची करतो, तशी. सेवकासाठी इथला शब्द दास आहे; त्याचा अर्थ गुलाम असाही होतो. मुद्दा आहे मनापासूनच्या सेवेचा, जी आता स्वेच्छेने दिली जाईल. देव “उत्सुक”, म्हणजे कृतीला तत्पर, आहे. आणि तो फक्त शिक्षा करत नाही. न कळत अपराध करणाऱ्या अजाणत्यांना तो जाण देतो. तो अधिक ज्ञानी आहे, आणि विचारी माणसाला तो सौभाग्याकडे नेतो. म्हणजे अपराध पाहणारा देवच योग्य काय, ते शिकवणाराही आहे. अविचाराने चुकलेल्याला विचारी बनवता येते. याच आशेवर कवी आपली विनवणी संपवतो.
योगात आणि क्षेमात
अयं सु तुभ्यं वरुण स्वधावो हृदि स्तोम उपश्रितश्चिदस्तु । शं नः क्षेमे शमु योगे नो अस्तु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥८॥
“हे स्वधावान वरुणा, हे स्तोत्र तुझ्यापर्यंत पोहोचो, आणि तुझ्या हृदयाजवळ टेकून राहो. क्षेमात आमचे कल्याण होवो, आणि योगातही. हे देवांनो, तुम्ही सदैव कल्याणाने आमचे रक्षण करा.” कवी आपले सूक्त भेट म्हणून अर्पण करतो. ते देवाजवळ पोहोचावे, आणि त्याच्या हृदयात स्थिरावावे, अशी तो प्रार्थना करतो. वरुण पुन्हा “स्वधावान” आहे: स्वतःशिवाय कोणालाही उत्तर द्यायला बांधील नसलेला देव. विनवणी मांडून झाली. आता कवी ज्या जीवनाकडे परत जाण्याची आशा धरतो, त्याकडे वळतो. तो दोन गोष्टींत शांती मागतो: योग आणि क्षेम. घराच्या सुस्थितीसाठी वापरली जाणारी ही शब्दांची जुनी जोडी आहे. सायणाचार्य ती अशी समजावतात: योग म्हणजे जे अजून आपल्याकडे नाही, ते मिळवणे; आणि क्षेम म्हणजे जे आहे, ते सुरक्षित राखणे. भगवद्गीता हीच जोडी वापरते: आपल्या भक्तांना जे हवे, ते मिळवून देण्याचे आणि राखण्याचे वचन तिथे कृष्ण देतो. शेवटची ओळ, “हे देवांनो, तुम्ही सदैव कल्याणाने आमचे रक्षण करा”, सातव्या मंडलातल्या अनेक सूक्तांचा शेवट करते. इथे मात्र तिला अधिक वजन आहे. देवाच्या कोपाच्या भीतीने सुरुवात करणारा माणूस शेवटी साऱ्या देवांवर विश्वास ठेवून आपले रक्षण त्यांच्यावर सोपवतो.