वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
वरुणाची किमया आणि आमचे अपराध
प्र सम्राजे बृहदर्चा गभीरं ब्रह्म प्रियं वरुणाय श्रुताय । वि यो जघान शमितेव चर्मोपस्तिरे पृथिवीं सूर्याय ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या पाचव्या मंडलातले पंचाऐंशीवे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. पाचव्या मंडलात अत्री ऋषी आणि त्यांच्या कुळाची सूक्ते आहेत. परंपरा या सूक्ताचे ऋषी अत्री, आणि देवता वरुण मानते. पहिल्या सहा ऋचा आकाशात आणि पृथ्वीवर दिसणाऱ्या देवाच्या चमत्कारांची स्तुती करतात. शेवटच्या दोन कबुलीकडे वळतात; उपासकांनी केलेले अपराध सैल कर, अशी वरुणाला विनंती करतात. “कीर्तिमान सम्राट वरुणासाठी एक भव्य, गंभीर, प्रिय स्तोत्र गा. यज्ञात शमिता कातडे ठोकून पसरतो, तशी त्याने पृथ्वी ठोकून सपाट केली, आणि सूर्याखाली अंथरली.” वरुण हा वैदिक देवांतला महान राजा. तो ऋताचे रक्षण करतो. ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था; तिच्यामुळे सूर्य उगवतो, पाऊस पडतो, आणि माणसे दिलेला शब्द पाळतात. वरुण प्रत्येक अपराध पाहतो, आणि अपराध्यांना आपल्या पाशांनी बांधतो. पाश म्हणजे ज्यांत तो त्यांना पकडतो ते दोर. हे चित्र यज्ञातून घेतले आहे. शमिता म्हणजे यज्ञात अर्पण करायच्या पशूचा वध करणारा, आणि त्याचे कातडे सोलणारा पुरोहित. तो ते कातडे ठोकून सपाट करी, आणि आच्छादन म्हणून पसरी. तशीच वरुणाने पृथ्वी ठोकून सपाट केली, आणि सूर्याने उजळावे असे एक विस्तीर्ण अंगण अंथरले.
ज्याचे त्याच्या जागी
वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्वत्सु पय उस्रियासु । हृत्सु क्रतुं वरुणो अप्स्वग्निं दिवि सूर्यमदधात्सोममद्रौ ॥२॥
“त्याने झाडांच्या शेंड्यांवर अंतराळ पसरले. घोड्यांत वेग ठेवला, आणि गायींत दूध. वरुणाने हृदयांत क्रतु ठेवला, पाण्यात अग्नी, आकाशात सूर्य, आणि पर्वतावर सोम.” ही ऋचा देवाच्या देणग्यांची यादी आहे; आणि प्रत्येक देणगी एखादी गोष्ट तिच्या योग्य जागी ठेवते. मोकळे आकाश झाडांच्या शेंड्यांपासून सुरू होते. घोड्यांना त्यांचा वेग मिळाला, आणि गायींना दूध. मग यादी आत वळते. माणसांच्या हृदयांत वरुणाने क्रतु ठेवला: इच्छाशक्ती, योजना आखण्याची आणि ती तडीला नेण्याची शक्ती. ती अग्नी आणि सूर्य यांच्याच ओळीत येते. म्हणजे हृदयातली इच्छाशक्ती हाही जगाच्या व्यवस्थेचा एक भाग आहे. पाण्यात अग्नी ही जुनी वैदिक कल्पना आहे. पावसाच्या ढगांतून वीज चमकते; म्हणून अग्नी पाण्यातून जन्मतो, असे मानले जाई. सोम ही एक वनस्पती; तिचा रस हे देवांना अर्पण केले जाणारे पवित्र पेय होते. ती पर्वतांवर उगवे. प्रत्येक गोष्टीला तिची जागा आहे, आणि ती जागा देणारा वरुण आहे.
उपडा केलेला घडा
नीचीनबारं वरुणः कवन्धं प्र ससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् । तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवं न वृष्टिर्व्युनत्ति भूम ॥३॥
“वरुणाने तोंड खाली केलेला घडा स्वर्ग, पृथ्वी आणि मधल्या अंतराळावर ओतला. त्या पाण्याने सगळ्या जगाचा राजा भूमी भिजवतो; पाऊस जवाचे शेत भिजवतो, तशी.” आता कवी पावसाकडे वळतो. आकाशात पाण्याचा एक मोठा घडा आहे, अशी तो कल्पना करतो. वरुण तो तोंड खाली करून उपडा करतो. मग त्याचे पाणी तिन्ही जगांत ओतले जाते: आकाश, पृथ्वी, आणि त्यांच्या मधले अंतराळ. व्यवस्था राखणारा देवच पाऊसही देतो. त्याला “सगळ्या जगाचा राजा” म्हटले आहे; आणि त्याचे राजेपण जवाच्या शेतात दिसते. पाऊस पडतो, जमीन भिजते, आणि धान्य वाढू लागते.
ढगांनी लपेटलेले डोंगर
उनत्ति भूमिं पृथिवीमुत द्यां यदा दुग्धं वरुणो वष्ट्यादित् । समभ्रेण वसत पर्वतासस्तविषीयन्तः श्रथयन्त वीराः ॥४॥
“वरुणाला दूध हवे असते, तेव्हा तो भूमी, पृथ्वी आणि आकाश भिजवतो. मग पर्वत ढगांचे वस्त्र पांघरतात, आणि आपले बळ दाखवणारे वीर ढग सैल करतात.” इथे पावसाला दूध म्हटले आहे: आकाशाचे दूध. देवाला वाटेल तेव्हा तो ते काढतो. पृथ्वी आणि स्वर्ग दोन्ही चिंब होतात. मग पावसाळ्याचे चित्र येते. डोंगर ढगांत लपले आहेत. पाऊस सुटेपर्यंत वीर ढगांना ढकलतात, हलवतात. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. त्यांच्या मते हे वीर म्हणजे मरुत्. मरुत् हे वादळाचे देव; त्यांचे वारे ढगांना पुढे रेटतात, आणि पाऊस मोकळा करतात. पाऊस हवा, हे देव ठरवतो; तो खाली आणण्याचे काम त्याचे साहाय्यक करतात.
सूर्याने मोजलेली पृथ्वी
इमामू ष्वासुरस्य श्रुतस्य महीं मायां वरुणस्य प्र वोचम् । मानेनेव तस्थिवाँ अन्तरिक्षे वि यो ममे पृथिवीं सूर्येण ॥५॥
“कीर्तिमान असुर वरुणाची ही महान माया मी सांगतो. अंतराळात उभा राहून, मापदंडाने मोजावी तशी, त्याने सूर्याच्या साहाय्याने पृथ्वी मोजली.” आत्तापर्यंत कवी जे वर्णन करत होता, त्याला आता तो नाव देतो: ही वरुणाची माया आहे. पुढच्या भारतीय विचारात माया म्हणजे भ्रम: जग जसे आहे त्याहून वेगळे भासवणारी शक्ती. इथे तिचा अर्थ वेगळा आहे: अद्भुत सामर्थ्य; दुसऱ्या कोणाला जमणार नाही ते करून दाखवणाऱ्या कुशल कारागिराचे कसब. सायणाचार्य मायेचा अर्थ प्रज्ञा, म्हणजे बुद्धी, असा सांगतात. या ऋचेत वरुणाला “असुर” म्हटले आहे: “सामर्थ्यशाली स्वामी”. सर्वांत जुनी सूक्ते मोठ्या देवांना हे बिरुद देतात. पुढे याच शब्दाचा अर्थ राक्षस असा झाला. त्याचे मोठे काम म्हणजे मोजणी. शेत मोजणाऱ्या भूमापकासारखा तो आकाशात उभा आहे. सूर्य हा त्याचा मापदंड; त्याच्या साहाय्याने तो पृथ्वीची आखणी करतो. सूर्याच्या मार्गाने पूर्व आणि पश्चिम ठरतात, दिवस आणि ऋतू ठरतात. जगाला माप आहे, व्यवस्था आहे; कारण त्यानेच ती दोन्ही त्याला दिली.
कधी न भरणारा समुद्र
इमामू नु कवितमस्य मायां महीं देवस्य नकिरा दधर्ष । एकं यदुद्ना न पृणन्त्येनीरासिञ्चन्तीरवनयः समुद्रम् ॥६॥
“सर्वांत ज्ञानी देवाच्या या महान मायेला कोणीही कधी आव्हान देऊ शकलेले नाही. ती अशी: चमकत्या नद्या एकाच समुद्रात ओतत राहतात, तरी आपल्या पाण्याने त्या त्याला भरू शकत नाहीत.” हा दुसरा चमत्कार. सगळ्या नद्या रात्रंदिवस, न थांबता समुद्रात वाहतात. खरे तर समुद्र चढायला हवा, आणि जमिनीवर पूर यायला हवा. तरी तो कधी भरत नाही, आणि आपला किनारा ओलांडत नाही. कवीला यात लपलेल्या व्यवस्थेची खूण दिसते. काहीतरी समुद्राला त्याच्या मर्यादेत धरून ठेवते; ते म्हणजे वरुणाचे शहाणपण. त्याने जे जागी ठेवले, ते कोणीही उलटवू शकत नाही. इथे स्तुती संपते. समुद्राला मर्यादेत ठेवणारा देवच माणसे आपल्या मर्यादा कुठे ओलांडतात, तेही पाहतो. आणि आता कवी तिकडे वळतो.
मित्र, भाऊ, शेजारी, परका
अर्यम्यं वरुण मित्र्यं वा सखायं वा सदमिद्भ्रातरं वा । वेशं वा नित्यं वरुणारणं वा यत्सीमागश्चकृमा शिश्रथस्तत् ॥७॥
“वरुणा, आमच्याशी उदार असलेल्याचा, मित्राचा किंवा सोबत्याचा आम्ही अपराध केला असेल. भावाचा कधीही, शेजारी राहणाऱ्याचा किंवा परक्याचा अपराध केला असेल. आम्ही जो काही अपराध केला असेल, तो सैल कर.” हे सूक्ताचे हृदय आहे. कवी कबूल करतो ते अपराध विधीतल्या चुका नाहीत. ते इतर माणसांविरुद्ध केलेले अपराध आहेत. वरुण ऋताचे, म्हणजे जगाच्या व्यवस्थेचे, रक्षण करतो; आणि माणसामाणसांमधली व्यवस्थाही तोच राखतो. यादी जवळच्यापासून सर्वांत दूरच्यापर्यंत पसरत जाते. आधी उपकाराने आपल्याशी जोडलेले: उदार आश्रयदाता, आणि मित्र. मग सोबती, आणि भाऊ; रक्ताचे ते नाते आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर टिकते. मग शेजारी, नेहमी हाकेच्या अंतरावर असणारा. आणि शेवटी परका: दुसरीकडून आलेला माणूस. नात्याने किंवा जुन्या मैत्रीने आपण त्याचे काहीच देणे लागत नाही. तरीही तो यादीत आहे. त्याच्याविरुद्ध केलेला अपराध हा भावाविरुद्ध केलेल्या अपराधाइतकाच अपराध असतो. अपराधासाठी इथला शब्द आहे आगस्: दोष, पाप. कवी वरुणाला तो “सैल कर” असे म्हणतो. कारण या सूक्तांत अपराध म्हणजे माणसाला बांधून ठेवणारी गाठ; ती फक्त देवाची दयाच सोडवू शकते. तो “मी” नव्हे, “आम्ही” म्हणतो; आणि कोणत्याही एका पापाचे नाव घेत नाही. आपल्याबरोबर गाणाऱ्या सर्वांसाठी, आणि माणसाच्या प्रत्येक नात्यासाठी तो कबुली देतो.
जुगारी डावात फसवतात तसे
कितवासो यद्रिरिपुर्न दीवि यद्वा घा सत्यमुत यन्न विद्म । सर्वा ता वि ष्य शिथिरेव देवाधा ते स्याम वरुण प्रियासः ॥८॥
“जुगारी डावात फसवतात, तसे आम्ही फसवले असेल. खरोखर अपराध केला असेल, किंवा आम्हाला न कळलेला अपराध केला असेल. देवा, ते सारे सैल झालेल्या गाठींसारखे सोडव. मग, वरुणा, आम्ही तुझे प्रिय होऊ.” शेवटची ऋचा कबुलीचा परीघ आणखी वाढवते. ती पहिला अपराध सांगते तो फसवणुकीचा, आणि चित्र आहे जुगाराच्या अड्ड्याचे. वैदिक काळात फाशांचे खेळ मोठ्या पणांवर खेळले जात, आणि खेळणारे फसवत. एखाद्या जुगाऱ्यासारखी आम्ही दुसऱ्याशी जी काही लबाडी केली असेल, तिच्यातून आम्हाला सोडव, असे कवी मागतो. मग तो दोन प्रकारचे अपराध सांगतो. काही आपण खरोखर केलेले असतात, आणि ते आपल्याला ठाऊक असते. काही आपल्या नकळत होतात: आपण गोष्टींची व्यवस्था मोडतो, आणि ते आपल्या लक्षातही येत नाही. दोन्ही आपल्याला बांधतात. ते सारे सारखेच सैल कर, अशी कवी वरुणाला विनंती करतो. सायणाचार्य पहिली ओळ वेगळ्या प्रकारे वाचतात. डावात जुगारी दुसऱ्या खेळाडूवर दोष चिकटवतात, तसे आमच्या शत्रूंनी आमच्यावर पापांचे आरोप केले आहेत, असे ते सांगतात. त्यांच्या मते प्रार्थना अशी आहे: अशा आरोपांतून आम्हाला मुक्त कर, आणि आम्ही खरोखर केलेल्या पापांतूनही. कसेही वाचले, तरी सूक्त एकाच चित्रावर संपते. अपराध या गाठी आहेत; त्या गळून पडेपर्यंत देवाने त्या सैल कराव्या, अशी विनंती आहे. मग उपासक वरुणासमोर त्याची प्रिय माणसे म्हणून उभे राहू शकतील. सूक्ताची सुरुवात देवाच्या मोठेपणाने झाली: पृथ्वीची मोजणी, आणि कधी न भरणारा समुद्र. त्याचा शेवट होतो देवाच्या जवळिकीने. जग व्यवस्थित ठेवणारा देवच क्षमा करणारा आहे.