वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
वेन सूक्त: त्याने परम तत्त्व पाहिले
वेनस्तत्पश्यत्परमं गुहा यद्यत्र विश्वं भवत्येकरूपम् । इदं पृश्निरदुहज्जायमानाः स्वर्विदो अभ्यनूषत व्राः ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या दुसऱ्या कांडातले पहिले सूक्त आहे. परंपरा त्याचे ऋषी वेन मानते. परंपरेनुसार त्याचा विषय ब्रह्म आणि आत्मा आहे: ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य, आणि आत्मा म्हणजे प्रत्येकाच्या अगदी आतले अस्तित्व. पाच गोळीबंद ऋचांमध्ये ते विचारते: ऋषीने काय पाहिले, आणि ते कोण सांगू शकेल? सुरुवात एका दर्शनाने होते. “गुहेत लपलेले ते परम तत्त्व वेनाने पाहिले, ज्याच्यात विश्व एकरूप होते. हे पृश्नीने दोहले. जन्मताच प्रकाशाचे जग जाणणारे समूह त्याचे गुणगान करू लागले.” वेन म्हणजे “आसुसलेला”, आणि “झळाळणारा” असाही. ज्याने पाहिले, तो हा ऋषी. त्याने जे पाहिले, ते “ते परम” आहे; गुहेत असावे तसे लपलेले. त्याच्यात सारे जग एकरूप होते. वस्तूंचे अनेक आकार तिथे एकच आकार असतात. दुसरी ओळ कोडे आहे. पृश्नी म्हणजे आकाशातली ठिपकेदार गाय, वादळाच्या देवांची आई. तिने “हे” दोहले: गायीचे दूध काढावे, तसे तिने त्या लपलेल्या परम तत्त्वातून जग काढले. मग प्रकाशाचे जग जाणणारे समूह जन्मले, आणि त्यांनी त्याचे गुणगान केले. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते याचा अर्थ असा लावतात. वेन म्हणजे झळाळणारा सूर्य. लपलेले परम तत्त्व म्हणजे ब्रह्म; ते प्रत्येक जीवाच्या हृदयाच्या गुहेत आहे. सारे जग त्याच्यात एकरूप होते; कारण ज्या आधारावर ते टेकलेले आहे, त्याच्यापासून वेगळे असे कशालाच अस्तित्व नाही. पृश्नी म्हणजे त्यांच्या मते सूर्य; तो जगाला नाव आणि रूप देऊन प्रकट करतो. सायणाचार्य आणखी एक अर्थही देतात: वेन म्हणजे पावसाचा देव, आणि लपलेले तत्त्व म्हणजे सूर्यात साठवलेले पाणी. कसेही वाचले, तरी ही ऋचा एक गोष्ट स्पष्ट सांगते. कोणीतरी ते पाहिले आहे: जिथे अनेक एक होतात, ती एक लपलेली जागा. पुस्तकाच्या या संपूर्ण भागाचा हाच विषय आहे. शुक्ल यजुर्वेदातही या ऋचेचा पूर्वार्ध थोड्या वेगळ्या शब्दांत आहे (३२.८); तो उतारा या पुस्तकात पुढे येतो.
पित्याचाही पिता
प्र तद्वोचेदमृतस्य विद्वान् गन्धर्वो धाम परमं गुहा यत् । त्रीणि पदानि निहिता गुहास्य यस्तानि वेद स पितुष्पितासत् ॥२॥
“अमृत जाणणाऱ्या गंधर्वाने ते गुहेत लपलेले परम धाम सांगावे. त्याची तीन पदे गुहेत ठेवलेली आहेत. जो ती जाणतो, तो आपल्या पित्याचाही पिता होईल.” गंधर्व म्हणजे स्वर्गातला एक जीव; देवांची रहस्ये जाणणारा गायक, असे मानले जाते. इथे तो अमृत जाणतो: जे कधीच मरत नाही, ते. वेनाने पाहिलेल्या परम धामाविषयी त्याने बोलावे, सांगावे, अशी कवी विनंती करतो. मग आणखी एक रहस्य. त्या परम तत्त्वाची तीन पदे, किंवा तीन चतुर्थांश, लपवून ठेवलेली आहेत. फक्त एक भाग दिसतो. ऋग्वेदातले एक सूक्त वाणीविषयी हेच सांगते: तिचे तीन चतुर्थांश लपलेले आहेत, आणि माणसे फक्त चौथा भाग बोलतात (१.१६४.४५). ऋचा शेवटी म्हणते, जो ती लपलेली पदे जाणतो, तो आपल्या पित्याचाही पिता होतो. ज्ञान वयापेक्षा मोठे आहे: जो जाणतो, तो आपल्या आधी आलेल्यांपेक्षाही ज्येष्ठ ठरतो. मनुस्मृती, म्हणजे मनूचा धर्मग्रंथ, हेच एका कथेतून सांगते. एका बालऋषीने आपल्याच वडीलधाऱ्यांना शिकवले, आणि त्यांना “पुत्रकांनो”, म्हणजे “बाळांनो”, म्हणून हाक मारली. त्यांनी तक्रार केली, तेव्हा देवांनी सांगितले: मुलाचे म्हणणे बरोबर आहे.
आपला पिता, आपला बंधू
स नः पिता जनिता स उत बन्धुर्धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यो देवानां नामध एक एव तं संप्रश्नं भुवना यन्ति सर्वा ॥३॥
“तो आपला पिता आहे, जनक आहे, आणि बंधूही आहे. तो सर्व धामे, सारी जगे जाणतो. जो एकटाच देवांना नावे देतो, त्याच्याकडे सारी जगे प्रश्न विचारायला येतात.” दर्शनानंतर श्रद्धेचे एक साधे विधान. सर्वोच्च असा तो आपला पिता आहे, ज्याने आपल्याला घडवले; आणि आपला आप्तही, कुटुंबातल्या माणसासारखा जवळचा. सर्व जगांतले प्रत्येक घर, प्रत्येक वसतिस्थान तो जाणतो. मग महत्त्वाची ओळ. तो एक आहे, एक एव, एकटाच एक; तो देवांना त्यांची नावे देतो. इंद्र, अग्नी, वरुण: सर्व देवांची नावे त्याच्याकडून येतात. अनेक देवांच्या मागे, त्या सर्वांना नावे देणारा एक उभा आहे. म्हणून सर्व प्राणी आपले प्रश्न घेऊन त्याच्याकडे येतात. विचारायचे ते त्यालाच; जाणणारा तोच.
तो अग्नीच नव्हे का?
परि द्यावापृथिवी सद्य आयमुपातिष्ठे प्रथमजामृतस्य । वाचमिव वक्तरि भुवनेष्ठा धास्युरेष नन्वेषो अग्निः ॥४॥
“मी क्षणात द्युलोक आणि पृथ्वी यांना प्रदक्षिणा घातली. मी ऋताच्या पहिल्या अपत्याजवळ जाऊन उभा राहिलो. बोलणाऱ्यात वाणी असते, तसा तो जगांमध्ये राहतो, त्यांचे पोषण करायला आतुर. तो अग्नीच नव्हे का?” आता ऋषी स्वतःविषयी बोलतो. एका क्षणात त्याने आकाश आणि पृथ्वी दोन्हींना फेरी घातली. ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था; तिच्यामुळे सूर्य उगवतो, ऋतू फिरतात, आणि माणसे दिलेला शब्द पाळतात. ऋषी त्या ऋताच्या पहिल्या अपत्याजवळ गेला: त्या व्यवस्थेतून सर्वांत आधी उदयाला आलेले जे, त्याच्याजवळ. ते पहिले अपत्य सर्व जगांच्या आत उभे आहे. कवीची प्रतिमा आहे, बोलणाऱ्यातली वाणी. वाणी बोलणाऱ्याच्या आत, न दिसता राहते, आणि तो बोलतो तेव्हा बाहेर येते. तशीच ही शक्ती सर्व गोष्टींच्या आत राहते. तिला त्यांना अन्न द्यायची, त्यांना सांभाळायची ओढ आहे; धास्यु या दुर्मीळ शब्दाचा अर्थ असाच दिसतो. मग ऋषी विचारतो: तो अग्नीच नव्हे का? सायणाचार्यांना या ऋचेत जाणत्याचा आवाज ऐकू येतो. ब्रह्म हाच आपला आत्मा आहे, हे जाणल्यावर ऋषी क्षणात संपूर्ण द्युलोकात आणि पृथ्वीवर असतो, असे ते म्हणतात. आणि हा अग्नी म्हणजे प्रत्येक जीवातला जीवनाचा अग्नी; तो त्याचे अन्न पचवतो, आणि त्याला जिवंत ठेवतो. ते भगवद्गीतेतला (१५.१४) श्लोक उद्धृत करतात; तिथे कृष्ण म्हणतो: “मी वैश्वानर, म्हणजे सर्व माणसांतला अग्नी, होऊन प्राण्यांच्या देहांत वास करतो. आत येणाऱ्या आणि बाहेर जाणाऱ्या श्वासाशी जोडलेला मी चार प्रकारचे अन्न पचवतो.”
ऋताचा धागा
परि विश्वा भुवनान्यायमृतस्य तन्तुं विततं दृशे कम् । यत्र देवा अमृतमानशानाः समाने योनावध्यैरयन्त ॥५॥
“पसरलेला ऋताचा धागा पाहण्यासाठी मी सर्व जगांना फेरी घातली; जिथे अमृत मिळवलेले देव एकाच सामायिक घरात वर उठले.” ऋषीने प्रत्येक जगातून प्रवास केला आहे. एकच गोष्ट पाहायला तो गेला: ऋताचा धागा, म्हणजे जगाच्या व्यवस्थेचा धागा, त्या सर्व जगांमधून ताणलेला. हे चित्र मागावरचे आहे. वस्त्रातून एक धागा जातो आणि ते वस्त्र एकत्र धरतो, तसा एक धागा सर्व जगांमधून जातो. या वेदाच्या दहाव्या कांडातले ‘ज्येष्ठ ब्रह्म’ सूक्त याच धाग्याविषयी बोलते; त्याच्यावर सर्व प्राणी विणलेले आहेत. तो धागा कुठे दिसतो, ते ऋचा सांगते. तिथे देवांनी अमृत, म्हणजे अमरत्व, मिळवले, आणि ते एकाच सामायिक घरात वर उठले. मूळ शब्द आहे योनी: गर्भ, उगम. अनेक नावे असली, तरी देवांचा उगम एकच आहे. अशा रीतीने सूक्त जिथे सुरू झाले, तिथेच संपते. सर्व काही जिथे एक होते, ती लपलेली जागा वेनाने पाहिली. आता ऋषीने सर्व जगांना फेरी घातली आहे, आणि त्यालाही तेच सापडले आहे: एक धागा, एक व्यवस्था, देवांसाठी एक घर.