वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
अघमर्षण सूक्त: तपातून ऋत आणि सत्य
ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत । ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे नव्वदावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरा त्याचा ऋषी, म्हणजे ज्याला हे सूक्त प्रथम दिसले तो कवी, माधुच्छंदस अघमर्षण मानते. अघमर्षण म्हणजे “पाप धुऊन टाकणारा”. त्याच परंपरेनुसार या सूक्ताची देवता कोणी देव नाही; वस्तूंचे अस्तित्वात येणे हीच तिची देवता. सूक्ताला ऋषीचेच नाव आहे, आणि शुद्धीसाठी नित्याच्या प्रार्थनेत ते आजही म्हटले जाते. तीन छोट्या ऋचांमध्ये ते सांगते की जग टप्प्याटप्प्याने कसे अस्तित्वात आले. “सर्व बाजूंनी प्रज्वलित झालेल्या तपातून ऋत आणि सत्य जन्मले. मग रात्र जन्मली, आणि मग खळाळता समुद्र.” तप म्हणजे उष्णता: अग्नीची धग, आणि उत्कट प्रयत्नातली तळमळ. कवीच्या डोळ्यांपुढे हे तप उभे आहे: इतर काहीही असण्याआधी सर्व बाजूंनी पेटलेले, धगधगणारे. रात्र, समुद्र किंवा आकाश यांच्याही आधी या धगीतून दोन गोष्टी जन्मतात. त्या म्हणजे ऋत आणि सत्य. ऋत म्हणजे जगाची व्यवस्था: ज्या नियमाने सूर्य उगवतो, ऋतू फिरतात, आणि माणसे एकमेकांना दिलेला शब्द पाळतात, तो नियम. सत्य म्हणजे जे खरोखर आहे, आणि जे खरे बोलले जाते ते. सूक्त या दोघांना जगातल्या प्रत्येक वस्तूच्या आधी ठेवते. व्यवस्था लावायला काही असण्याआधीच व्यवस्था आहे. त्यानंतरच पहिल्या वस्तू येतात. रात्र जन्मते: कोणताही दिवस उगवण्यापूर्वीचा अंधार. मग समुद्र: पाण्याचा तो अस्वस्थ, उसळता पूर. अनेक वैदिक ग्रंथ हाच पूर आरंभी ठेवतात. सूक्ताचा क्रम स्पष्ट आहे: आधी तप, मग ऋत आणि सत्य, मग तो अंधार आणि ते खोल पाणी, ज्यातून पुढे जग आकार घेणार आहे. सृष्टीच्या आरंभावरच्या ऋग्वेदातल्या महान नासदीय सूक्तातही हेच तप येते. तिथे “ते एक” तपाच्या सामर्थ्याने जन्मते.
संवत्सर, काळाचा स्वामी
समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ॥२॥
समुद्रातून काळ येतो. “खळाळत्या समुद्रातून संवत्सर जन्मला. त्याने दिवस आणि रात्री आखून दिल्या. डोळ्यांची उघडझाप करणाऱ्या साऱ्यांचा तो स्वामी आहे.” संवत्सर म्हणजे वर्ष: काळाचे पूर्ण वर्तुळ. ऋतूंचे फिरणे, प्रत्येक दिवसाचे परत येणे. आकार नसलेल्या पुरातून मोजमाप जन्मते. संवत्सर एकामागून एक दिवस आणि रात्री आखून देतो, आणि काळ नियमाने चालू लागतो. “डोळ्यांची उघडझाप करणारे” म्हणजे प्रत्येक सजीव प्राणी, उघडणारा-मिटणारा प्रत्येक डोळा. संवत्सर त्या साऱ्यांचा स्वामी आहे. प्रत्येक प्राणी त्याच्या दिवस-रात्रींतच जन्मतो, त्याच्या ऋतूंबरोबर वाढतो, आणि त्याच्याच गणतीने म्हातारा होतो. अशा रीतीने पहिल्या ऋचेतली व्यवस्था आता डोळ्यांना दिसणारे रूप घेते. जे ऋत म्हणून, जगाचा नियम म्हणून सुरू झाले, ते आता दिवसांच्या आणि वर्षांच्या स्थिर वाटचालीत दिसू लागते.
पूर्वीसारखे घडवले
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ॥३॥
व्यवस्था आणि काळ स्थिरावल्यावर कवी बाकीच्या सृष्टीचा एक कर्ता सांगतो. “धात्याने सूर्य आणि चंद्र पूर्वीसारखे घडवले: आकाश आणि पृथ्वी, मधले अंतरिक्ष, आणि प्रकाशाचे जग, स्वः.” धाता म्हणजे विधाता: प्रत्येक गोष्ट तिच्या जागी ठेवणारा देव. आतापर्यंत सूक्ताने फक्त गोष्टी जन्मल्याचे सांगितले. आता प्रथमच कोणीतरी त्या घडवतो. तो सूर्य आणि चंद्र घडवतो: ज्या दिव्यांनी संवत्सर आपले दिवस मोजतो, ते. मग तो वैदिक कल्पनेतली तिन्ही जगे घडवतो: पृथ्वी, तिच्यावरचे आकाश, आणि दोघांच्या मधले अंतरिक्ष. आणि या सर्वांच्या वर स्वः, प्रकाशाचे जग. हे सगळे तो “यथापूर्वम्” घडवतो, म्हणजे जसे ते पूर्वी होते तसे. ऋचा यापेक्षा अधिक काही सांगत नाही. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. त्यांना या एका शब्दात एक पूर्ण शिकवण दिसते. ते म्हणतात, हे जग पूर्वीही, आधीच्या एका कल्पात घडवले गेले होते. धात्याने ते तेव्हा जसे घडवले, तसेच आता घडवले. आणि येणाऱ्या कल्पात तो ते पुन्हा तसेच घडवील. काळाविषयी परंपरेचे चित्र हेच आहे: जग प्रकट होते, टिकते आणि लयाला जाते, पुन्हा पुन्हा. असे वाचले, तर हे सूक्त एकाच आरंभाची गोष्ट सांगत नाही. ते पुन्हा पुन्हा परत येणाऱ्या सृष्टीची गोष्ट सांगते.