वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
वैदिक सूक्ते कशी वाचावीत
॥ वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते ॥
वेद हे हिंदू परंपरेतले सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ आहेत. ते चार आहेत: ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद. प्रत्येकाचा गाभा म्हणजे त्याची संहिता: संस्कृतच्या एका प्राचीन रूपात रचलेल्या ऋचांचा “संग्रह”. चौघांत ऋग्वेद सर्वांत मोठा, आणि सर्वांत जुनाही मानला जातो. त्याच्या दहा मंडलांत एक हजाराहून अधिक सूक्ते आहेत. त्यांतली बहुतेक देवतांना उद्देशून रचलेली काव्ये आहेत. सामवेद त्यांतल्याच अनेक ऋचा गाण्यासाठी सुरांत बांधतो. यज्ञविधी करताना पुरोहित ज्या ऋचा आणि गद्य मंत्र म्हणतात, ते यजुर्वेदात एकत्र केले आहेत. अथर्ववेद रोजच्या जीवनासाठीची सूक्ते जोडतो: रोग बरा व्हावा म्हणून, घरासाठी, दीर्घायुष्यासाठी, रक्षणासाठी. त्यांतली काही थोडी सूक्ते मात्र सर्वांत खोल प्रश्नांपर्यंत पोचतात. सर्वांत जुनी सूक्ते साधारणपणे तीन हजार वर्षांहून अधिक जुनी मानली जातात. ऋग्वेदातली सर्वांत अलीकडची सूक्ते विद्वान अनेकदा इसवी सनपूर्व १००० च्या सुमाराची मानतात; पण कोणतीही तारीख निश्चित नाही. अनेक शतके ती लिहिली गेली नव्हती. गुरू ती शिष्यांना तोंडी शिकवत: शब्दाशब्दाने, प्रत्येक स्वरासह. मग ते शिष्य पुढच्यांना शिकवत. परंपरा वेदांना श्रुती म्हणते: “जे ऐकले गेले”. ते माणसांनी रचलेले नाहीत; ऋषींनी ते ऐकले, आणि ते जसेच्या तसे पुढे सोपवले गेले.
सूक्त, ऋषी आणि देवता
॥ वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते ॥
वैदिक काव्याला सूक्त म्हणतात: “चांगले म्हटलेले”. प्रत्येक सूक्ताचा एक ऋषी असतो; परंपरेनुसार ते सूक्त त्याला स्फुरले. आणि प्रत्येक सूक्ताची एक देवता असते: ज्या देवाला किंवा शक्तीला ते उद्देशून आहे, ती. वेदांच्या प्राचीन अनुक्रमणिका प्रत्येक सूक्ताचे ऋषी आणि देवता दोन्ही नोंदवतात. या पुस्तकातली प्रत्येक पोस्ट ते परंपरेनुसारच देते. बहुतेक सूक्ते देवांची स्तुती करतात, आणि त्यांच्याकडे मदत मागतात. ती अग्नीला आवाहन करतात: पवित्र अग्नी, जो आहुती देवांपर्यंत पोचवतो. ती इंद्राला बोलावतात, पाणी मोकळे करणाऱ्या योद्ध्याला; आणि नैतिक व्यवस्था राखणाऱ्या वरुणाला. ती सोमाला बोलावतात, म्हणजे पवित्र पेयाला आणि त्याच्या देवतेला; आणि उषेला, पहाटेला. त्यांतली अनेक सूक्ते यज्ञात, अग्नीत आहुती देताना, गायली जात. काही थोडी सूक्ते मात्र वेगळेच काही करतात. जग कसे सुरू झाले, आणि त्याच्या आधी काय होते, असे ती विचारतात. अनेक देवांच्या मागे एकच सत्य उभे आहे का, असे विचारतात. योग्य काय, माणूस चुकीचे का वागतो, आणि माणसांनी एकत्र कसे जगावे, असेही विचारतात. उपनिषदांची बीजे अशा प्रश्न विचारणाऱ्या सूक्तांत आहेत. उपनिषदे म्हणजे नंतरचे ग्रंथ, ज्यांत भारतीय तत्त्वज्ञान खऱ्या अर्थाने उमलले. हे पुस्तक अशी सूक्ते एकत्र करते.
सूक्तांमधून काय उगवले
॥ वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते ॥
सूक्तांनंतर यज्ञविधी समजावणारे गद्य ग्रंथ आले, आणि मग उपनिषदे. उपनिषदे म्हणजे गद्यात आणि पद्यात असलेले संवाद आणि उपदेश; त्यांनी वेदांची सांगता होते. सूक्तांचेच प्रश्न ती अंतर्मुख होऊन विचारतात: आत्मा म्हणजे काय, आणि जगामागचे सत्य कोणते? त्यांचे उत्तर आहे ब्रह्म: सर्व गोष्टींच्या मुळाशी असलेले एकमेव सत्य, नाम आणि रूप यांच्या पलीकडचे. ब्रह्म म्हणजे ब्रह्मदेव नव्हे; ब्रह्मदेव हा नंतरच्या कथांमधला सृष्टी निर्माण करणारा देव आहे. उपनिषदांना वेदान्त असेही म्हणतात: “वेदांचा अंत”. पुढे हेच नाव त्यांच्यातून वाढलेल्या, आणि नंतरच्या आचार्यांनी मांडलेल्या तत्त्वज्ञानाला मिळाले. या नंतरच्या विचारातल्या दोन कल्पना आपल्याला वारंवार भेटतील. पहिली: जग एकदाच निर्माण होत नाही. एक जग प्रकट होते, एक युगभर टिकते, आणि आपल्या मूळ स्रोतात परत विलीन होते; मग दुसरे प्रकट होते. दुसरी कल्पना कर्माची: प्रत्येक कर्माचे फळ ते करणाऱ्याला मिळतेच, याच जन्मी किंवा दुसऱ्या जन्मी. या दोन्ही कल्पना सूक्तांमध्ये स्पष्टपणे सांगितलेल्या नाहीत. पण नंतरच्या भाष्यकारांनी त्या मनात ठेवूनच सूक्ते वाचली. म्हणून त्यांचे भाष्य समजायला वाचकालाही त्या ठाऊक असायला हव्यात.
ही सूक्ते कशी वाचावीत
॥ वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते ॥
ही सूक्ते कवींनी अशा श्रोत्यांसाठी रचली, ज्यांना त्यांचे देव, विधी आणि प्रतिमा चांगल्या ठाऊक होत्या. आपल्याला त्या ठाऊक नाहीत. म्हणून इथे प्रत्येक ऋचा आधी साध्या मराठीत दिली आहे, आणि मग तिचा अर्थ उलगडला आहे. अनेक सूक्ते कोड्यांत बोलतात. एक पक्षी समुद्रात शिरतो; दोन पक्षी एकाच झाडावर बसतात; बारा आऱ्यांचे एक चाक फिरत राहते, आणि कधीच झिजत नाही. आधी प्रतिमा येते; तिचा अर्थ शोधावा लागतो. काही सूक्ते प्रश्न विचारतात, आणि ते तसेच उघडे ठेवतात. कवींना नेहमीच उत्तर ठाऊक नव्हते, आणि तसे ते सरळ सांगत. वाचकानेही प्रश्नाला प्रश्नच राहू द्यावे; त्यावर एखादे नीटनेटके उत्तर लादू नये. वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक म्हणजे सायणाचार्यांचे भाष्य. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले, विजयनगरच्या राज्यातले वेदांचे भाष्यकार. ते प्रत्येक शब्दाचा अर्थ सांगतात. तत्त्वचिंतनाच्या सूक्तांवर ते वेदान्ताला अनुसरतात, आणि त्यांच्यात उपनिषदांचीच शिकवण पाहतात. गेल्या दोन शतकांत भारतीय आणि युरोपीय आधुनिक विद्वानांनीही या सूक्तांचा बारकाईने अभ्यास केला आहे; कधी कधी ते त्यांचा अर्थ वेगळा लावतात. हे पुस्तक प्रत्येक ऋचा तिच्या शब्दांच्या साध्या अर्थाने उलगडते. सायणाचार्य फक्त दोन प्रकारच्या ठिकाणी येतात: प्रश्न खुला ठेवणाऱ्या ऋचेचा ते वेगळा अर्थ लावतात तिथे, आणि नुसत्या शब्दांतून मिळणार नाही असे सविस्तर स्पष्टीकरण देतात तिथे. आधुनिक विद्वानांचा दुसरा अर्थ फक्त तिथेच दिला आहे, जिथे त्याने फरक पडतो.
पुस्तकाची मांडणी
॥ वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते ॥
पुस्तकाचे चार भाग आहेत. “सृष्टीचा आरंभ” या भागात जग कसे अस्तित्वात आले, असे विचारणारी सूक्ते आहेत. “अनेकांमागचे एक” या भागात देवांच्या आणि सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य शोधणारी सूक्ते आहेत. “बरे आणि वाईट” हा भाग पाप आणि क्षमा, जुगाऱ्याचा सर्वनाश, दान आणि श्रद्धा यांच्याकडे वळतो. “एकत्र जगणे” हा शेवटचा भाग. त्यात सर्वांचे हृदय आणि मन एक व्हावे, मन शुभ संकल्पावर स्थिर व्हावे, आणि शांती लाभावी, यांसाठीच्या प्रार्थना आहेत. पृथ्वीला उद्देशून रचलेले एक सूक्तही त्यात आहे. प्रत्येक सूक्ताची स्वतंत्र पोस्ट आहे. प्रत्येक स्लाइडवर एक ऋचा असते, क्वचित दोन छोट्या. वर संस्कृत असते, पठणात वापरल्या जाणाऱ्या स्वरचिन्हांशिवाय, आणि खाली स्पष्टीकरण. पहिली स्लाइड सांगते: हे सूक्त कोणते, कोणत्या वेदातले, आणि परंपरा त्याचा ऋषी आणि देवता कोणाला मानते. काही सूक्ते लांब आहेत, किंवा त्यांत गहन विचार आणि कर्मकांड एकत्र मिसळलेले आहेत. अशा सूक्तांच्या पोस्टमध्ये फक्त मुख्य ऋचा दिल्या आहेत. मधल्या ऋचांमध्ये काय आहे, ते एक छोटा दुवा सांगतो; त्यामुळे काहीही न सांगता गाळले जात नाही. सर्वांत महत्त्वाच्या ऋचांचे स्पष्टीकरण अधिक सविस्तर आहे. सर्वांत मोठे प्रश्न विचारणाऱ्या, किंवा एकाच ओळीत सर्वाधिक सांगणाऱ्या, त्या याच ऋचा.