वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
ज्येष्ठ ब्रह्म: ज्ञानी, अजर आत्मा
यो भूतं च भव्यं च सर्वं यश्चाधितिष्ठति । स्वर्यस्य च केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या दहाव्या कांडातले आठवे सूक्त आहे. परंपरा ते कुत्स ऋषींचे मानते. आधीच्या सूक्ताचा, म्हणजे जगाचा स्तंभ असलेल्या स्कम्भावरच्या सूक्ताचा, शोध हे सूक्त पुढे चालवते. परंपरा त्याचा विषय आत्मा सांगते, सर्व गोष्टींचे अंतरंग. त्या सूक्ताच्या अनेक ऋचा ज्या नमनाने संपल्या, त्यानेच हे सुरू होते. “जो भूत आणि भविष्य यांचा, आणि सर्वांचा अधिपती आहे; स्वः केवळ ज्याचे आहे; त्या ज्येष्ठ ब्रह्मतत्त्वाला नमस्कार.” ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य. ज्येष्ठ म्हणजे सर्वांत मोठे, आणि म्हणूनच सर्वश्रेष्ठ: सर्वांच्या आधी जन्मलेले, बाकी सर्वांच्या पुढे उभे असलेले. हे ब्रह्म भूतकाळावर आणि भविष्यावर, आणि आत्ता जे आहे त्या सर्वांवर, सत्ता चालवते. स्वः, म्हणजे आकाशाच्याही वरचे स्वर्गाचे तेजस्वी जग, केवळ त्याचे आहे. कवी वाद घालत नाही, स्पष्टीकरणही देत नाही. तो सुरुवातच नमस्काराने करतो.
सारे मिळून एकच
यदेजति पतति यच्च तिष्ठति प्राणदप्राणन् निमिषच्च यद्भुवत् । तद्दाधार पृथिवीं विश्वरूपं तत्संभूय भवत्येकमेव ॥११॥
दुसरी ऋचा सांगते की आकाश आणि पृथ्वी स्कम्भाने, त्या स्तंभाने, वेगळे धरून ठेवले आहेत. ज्याला आत्मा आहे, जे श्वास घेते आणि पापणी लववते, ते सारे त्याच्यात आहे. मग तीन ते दहा ऋचा कोड्यांकडे वळतात. बहुतेक कोडी काळाची आणि आकाशाची आहेत. बारा धावांचे, तीन तुंब्यांचे आणि तीनशे साठ खिळ्यांचे चाक म्हणजे वर्ष: त्याचे महिने, ऋतू आणि दिवस. जुळ्यांच्या सहा जोड्या आणि एकटा जन्मलेला एक म्हणजे महिने: एका ऋतूत दोन, आणि मधूनच एक अधिक महिना. एका चाकावर काहीतरी फिरते, आणि त्याने आपल्या अर्ध्या भागाने जग घडवले: कदाचित सूर्य, ज्याच्या प्रवासाचा अर्धा भाग लपलेला असतो. तोंड आडवे असलेले, कीर्तीने भरलेले, सात ऋषींनी राखलेले एक पात्र: एका उपनिषदात त्याचा अर्थ सात इंद्रियांसह मस्तक असा लावला आहे. काही कोडी अधिक गूढ आहेत. पलीकडे निघून गेलेले तीन जनसमूह, “जुना” नावाचा एक मोठा मार्ग, एकत्र जुंपलेले पाच; आणि यज्ञात सर्वत्र वापरली जाणारी एक ऋचा. मग ही कोडी कशाकडे बोट दाखवतात, ते कवी स्पष्ट सांगतो. “जे हलते, उडते आणि उभे राहते; जे श्वास घेते आणि घेत नाही; जे पापणी लववते, आणि जे उत्पन्न होते: ते विश्वरूप पृथ्वीला धारण करते. ते सारे एकत्र येऊन एकच होते.” कवी सर्व सजीव आणि निर्जीव गोष्टींवरून नजर फिरवतो. काही हलतात, काही उडतात, काही स्थिर उभ्या राहतात. काही श्वास घेतात, काही घेत नाहीत. काही डोळ्यांची उघडझाप करतात. ते सारे मिळून पृथ्वीला धारण करतात, असे तो म्हणतो. जे तिला धारण करते, ते विश्वरूप आहे, “सर्व रूपांचे”. आणि ते सारे एकत्र आले की एकमेव होते, एकच आणि फक्त एकच. जगातल्या अनेक गोष्टी अखेरीस अनेक नाहीत.
जिथून सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो
यतः सूर्य उदेत्यस्तं यत्र च गच्छति । तदेव मन्येऽहं ज्येष्ठं तदु नात्येति किं चन ॥१६॥
बारा ते पंधरा ऋचा त्या एकाविषयीच पुढे बोलतात. जगे घडवणारा प्रजापती, म्हणजे “प्रजांचा स्वामी”, गर्भात न दिसता वावरतो, आणि अनेक रूपांनी जन्मतो. आपल्या अर्ध्या भागाने त्याने सारे जग घडवले; दुसऱ्या अर्ध्याची कोणती खूण उरली, असे कवी विचारतो. एखादी स्त्री घागरीत पाणी उचलते, तसे तो पाणी वर उचलतो; कदाचित पाऊस वर ओढून घेणारा सूर्य अभिप्रेत आहे. सारे त्याला डोळ्यांनी पाहतात, पण सारे त्याला मनाने जाणत नाहीत. जगाच्या मध्यभागी एक महान नवल उभे आहे, आणि राज्यांचे अधिपती त्याला कर आणतात. सर्व गोष्टी ज्या एकात एक होतात, त्याच्याकडून कवी डोळ्यांना दिसणाऱ्या सर्वांत मोठ्या गोष्टीकडे वळतो. “जिथून सूर्य उगवतो, आणि जिथे तो अस्ताला जातो, तेच मी ज्येष्ठ मानतो. त्याच्या पलीकडे काहीच जात नाही.” सूर्य सकाळी उगवतो आणि संध्याकाळी मावळतो. तो येतो कुठून, आणि जातो कुठे, असे कवी विचारतो. ज्याच्यातून तो उगवतो आणि ज्याच्यात तो मावळतो, तो उगम ज्येष्ठ आहे, सर्वश्रेष्ठ आहे. त्याच्या पलीकडे काहीच जात नाही. आपल्या सगळ्या सामर्थ्यानिशी सूर्यही फक्त त्याच्यातून बाहेर येतो, आणि त्याच्यातच परत जातो. कठ उपनिषदात, म्हणजे प्रमुख उपनिषदांपैकी एकात, जवळजवळ हीच ऋचा आहे (४.९). ते पुढे सांगते की सारे देव त्याच्यात रोवलेले आहेत, आणि त्याच्याविषयी म्हणते: “हेच ते.”
तूच स्त्री, तूच पुरुष
त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी । त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥२७॥ उतैषां पितोत वा पुत्र एषामुतैषां ज्येष्ठ उत वा कनिष्ठः । एको ह देवो मनसि प्रविष्टः प्रथमो जातः स उ गर्भे अन्तः ॥२८॥
सतरा ते सव्वीस ऋचा कोडी आहेत; काही अजूनही उलगडलेली नाहीत. एका सोनेरी हंसाचे पंख हजार दिवसांच्या उड्डाणाएवढे पसरलेले आहेत; एक शाश्वत अस्तित्व रोज नव्याने जन्मते; एक अजर सौंदर्य, अमर असून, मर्त्याच्या घरात राहते. मग कवी वळतो, आणि त्या एकाशी थेट बोलतो. “तू स्त्री आहेस, तू पुरुष आहेस; तू कुमार आहेस, आणि कुमारीही. म्हातारा होऊन तू काठी टेकत डगमगत चालतोस. जन्म घेऊन तू सर्व दिशांना मुख करतोस. तू त्यांचा पिता आहेस, आणि त्यांचा पुत्रही. तू त्यांचा ज्येष्ठ आहेस, आणि कनिष्ठही. एक देव मनात शिरला आहे; तो सर्वप्रथम जन्मला, आणि तोच गर्भातही आहे.” पहिली ऋचा प्रत्येक प्रकारच्या माणसाचे नाव घेते. स्त्री आणि पुरुष, मुलगा आणि मुलगी, काठी टेकणारा म्हातारा, नुकतेच जन्मलेले बाळ. “तू त्या प्रत्येकात राहतोस” एवढेच कवी म्हणत नाही. तो म्हणतो, ते प्रत्येक “तूच आहेस”. एखादा म्हातारा काठी टेकत डगमगतो, तेव्हा डगमगतो तो आत्मा. मूल जन्मते, तेव्हा आत्मा जन्मतो, आणि सर्व बाजूंना पाहतो. दुसरी ऋचा कुटुंबातली नाती घेते. पिता आणि पुत्र, ज्येष्ठ आणि कनिष्ठ: प्रत्येक जोडीच्या दोन्ही बाजू आत्माच आहे. जन्म देणारा तोच, आणि जन्मलेलाही तोच; पहिले मूल तोच, आणि शेवटचेही. मग कवी त्याचे नाव घेतो. तो “एक देव” आहे, एको देवः, जो मनात शिरला आहे. सर्वांच्या आधी तो जन्मला. तरीही तो गर्भातही आहे, अजून जन्मायचा आहे. संपूर्ण सूक्त ज्या विचारापर्यंत पोहोचू पाहते, तो या दोन ऋचा मिळून सांगतात. माणसे अनेक आहेत: तरुण आणि म्हातारी, स्त्रिया आणि पुरुष, आईवडील आणि मुले. आत्मा एकच आहे, आणि तोच ही सगळी माणसे आहे. श्वेताश्वतर उपनिषदात, म्हणजे नंतरच्या काळातल्या एका उपनिषदात, पहिली ऋचा शब्दशः येते (४.३).
पूर्णातून पूर्ण
पूर्णात्पूर्णमुदचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते । उतो तदद्य विद्याम यतस्तत्परिषिच्यते ॥२९॥
“पूर्णातून तो पूर्ण उपसतो. पूर्णाने पूर्ण ओतले जाते. ते कुठून ओतले जाते, हे आज आम्हाला कळावे.” शब्द आहे पूर्ण: भरलेले, अखंड, संपूर्ण, ज्याला कशाचीच उणीव नाही. उगम पूर्ण आहे, आणि त्यातून येणारेही पूर्ण आहे. हे सारे येते कुठून, असे कवी विचारतो. याचे एक चित्र म्हणजे विहीर. भरलेल्या विहिरीतून भरलेली बादली वर काढली जाते, आणि विहीर भरलेलीच राहते. असे वाचले, तर जगाचा उगम त्या विहिरीसारखा आहे. जग त्यातून अखंड बाहेर येते, आणि उगमही अखंडच राहतो. त्या पूर्णाचे नाव घेतलेले नाही. आधीच्या ऋचा सर्व माणसे असलेल्या त्या एका देवाविषयी आहेत. त्यांच्यानंतर येणारी ही ऋचा सहजपणे एका आत्म्याविषयी वाचली जाते. तो सारे जग निर्माण करतो, आणि त्याचे काहीच कमी होत नाही. काही अभ्यासक मात्र हा पूर्ण म्हणजे पाऊस ओतणारा चंद्र मानतात. उपनिषदांच्या वाचकांना याच्या जवळचा एक प्रसिद्ध श्लोक आठवेल. तो बृहदारण्यक उपनिषदात आहे, सर्वांत प्राचीन उपनिषदांपैकी एकात (५.१.१), आणि शांतिपाठ म्हणून म्हटला जातो: “ते पूर्ण आहे; हे पूर्ण आहे. पूर्णातून पूर्ण उद्भवते. पूर्णातून पूर्ण काढून घेतले, तरी पूर्णच उरते.” नंतरचा तो श्लोक जे शिकवण म्हणून सांगतो, ते ही ऋचा प्रश्न म्हणून विचारते. अथर्ववेदाचा कवी उत्तराने नव्हे, तर एका इच्छेने शेवट करतो. पूर्णत्व कुठून येते, हे “आज आम्हाला कळावे”. त्याला ते आत्ता, याच जीवनात जाणायचे आहे.
देवाचे काव्य
अन्ति सन्तं न जहात्यन्ति सन्तं न पश्यति । देवस्य पश्य काव्यं न ममार न जीर्यति ॥३२॥
तिसावी आणि एकतिसावी ऋचा उषेची, म्हणजे पहाटेच्या शाश्वत देवीची, स्तुती करतात. अवि नावाच्या एका देवतेचीही त्या स्तुती करतात; ती ऋताने, जगाच्या व्यवस्थेने, आच्छादलेली आहे, आणि तिच्या रूपाने झाडे हिरवी आहेत. यांच्यावरून कवी सदैव जवळ असलेल्या देवाकडे परत येतो. “जवळ असूनही कोणी त्याला सोडत नाही. जवळ असूनही कोणी त्याला पाहत नाही. देवाचे काव्य पाहा: तो मेला नाही, तो जीर्ण होत नाही.” पहिली ओळ एक विरोधाभास आहे. देव जवळ आहे; इतका जवळ, की कोणीच त्याला कधी सोडू शकत नाही. आणि इतका जवळ असूनही, कोणी त्याला पाहत नाही. “सोडणे” आणि “पाहणे” कोणाचे, हे ऋचा सांगत नाही; आणि काही अनुवादक तो कर्ता आधीच्या ऋचांतली उषा मानतात. पण स्वतंत्रपणे वाचली, तर ही ओळ या सूक्तातल्या एका आत्म्याला लागू पडते: सर्वांहून जवळ, आणि तरीही न दिसणारा. मग कवी बोट दाखवतो. “देवाचे काव्य पाहा.” काव्य म्हणजे कवीचे, द्रष्ट्या कवीचे, काम: त्याची रचना, त्याचे शहाणपण. देव मरत नाही, जीर्ण होत नाही; आणि ही ओळ त्याच्या काव्याविषयीही वाचता येते. देवाचे काव्य म्हणजे कदाचित हे जगच: त्याच्या शहाणपणाने घडलेले, आणि त्याच्याच शहाणपणाने टिकून असलेले.
सूत्राचे सूत्र
यो विद्यात्सूत्रं विततं यस्मिन्न् ओताः प्रजा इमाः । सूत्रं सूत्रस्य यो विद्यात्स विद्याद्ब्राह्मणं महत् ॥३७॥ वेदाहं सूत्रं विततं यस्मिन्न् ओताः प्रजा इमाः । सूत्रं सूत्रस्याहं वेदाथो यद्ब्राह्मणं महत् ॥३८॥
तेहतीस ते छत्तीस ऋचा अशा एकाने पाठवलेल्या वाणींविषयी सांगतात, ज्याच्या आधी कोणीच नव्हते. त्या वाणी जिथे जातात, ते महान ब्राह्मण, असे म्हणतात. त्या ऋचा पाण्यातल्या फुलाविषयी विचारतात; तुंब्यात आरे बसवावेत, तसे त्याच्यात देव आणि माणसे रोवलेली आहेत. कोणते देव वारा पाठवतात, आणि कोणते पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि आकाश धारण करतात, असेही त्या विचारतात. “ज्याच्यात या सर्व प्रजा ओवल्या आहेत, ते पसरलेले सूत्र जो जाणतो; जो सूत्राचे सूत्र जाणतो; तो महान ब्राह्मण जाणेल. ज्याच्यात या सर्व प्रजा ओवल्या आहेत, ते पसरलेले सूत्र मी जाणतो. मी सूत्राचे सूत्र जाणतो, आणि महान ब्राह्मणही.” हे चित्र मागावरचे आहे. सूत्र म्हणजे धागा. सर्व प्राणी एकाच धाग्यावर विणलेले आहेत. तो धागा त्या सर्वांमधून जातो, आणि धागा वस्त्राला धरतो तसे त्यांना एकत्र धरतो. सूक्ताच्या बाकीच्या भागाबरोबर वाचले, तर तो धागा बहुधा प्रत्येक जीवात असलेला एक आत्मा आहे. मग कवी आणखी एक पाऊल पुढे जातो: सूत्राचे सूत्र. धागा प्राण्यांना धरतो; मग धाग्याला कोण धरते? सर्वांमधून जाणाऱ्या आत्म्याच्याही खालचा अंतिम आधार, ब्रह्म, कवीला कदाचित अभिप्रेत असावा. जो ते जाणतो, तो महान ब्राह्मण जाणतो, असे तो म्हणतो. इथे ब्राह्मण म्हणजे स्वतः ब्रह्म नव्हे, तर त्याच्याविषयीचा पवित्र शब्द: ब्रह्मतत्त्वाचे महान रहस्य. दुसरी ऋचा पहिलीला उत्तर देते. कवी स्वतःविषयी बोलतो. “मी सूत्र जाणतो. मी सूत्राचे सूत्र जाणतो.” हा द्रष्ट्याचा दावा आहे, साध्या शब्दांत केलेला. जगाला कोण धरते, आणि त्यालाही कोण धरते, हे त्याने पाहिले आहे. बृहदारण्यक उपनिषद हाच प्रश्न विचारते (३.७). ज्या सूत्रात हे जग आणि परलोक ओवलेले आहेत, ते सूत्र कोणते? आणि त्यांच्यावर आतून सत्ता चालवणारा अंतर्यामी कोण?
नऊ दारांचे कमळ
पुण्डरीकं नवद्वारं त्रिभिर्गुणेभिरावृतम् । तस्मिन् यद्यक्षमात्मन्वत्तद्वै ब्रह्मविदो विदुः ॥४३॥
एकोणचाळीस ते बेचाळीस ऋचा विचारतात: अग्नी पहिल्यांदा आकाश आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये गेला, तेव्हा वारा कुठे होता? तो पाण्यात शिरला होता. अज, अजन्मा, कुठे दिसला, असेही त्या विचारतात, आणि चांगल्या गोष्टी गोळा करून राखणाऱ्या एकाची स्तुती करतात. मग शोध घरी परततो, माणसाच्या देहाकडे. “नऊ दारांचे कमळ, तीन गुणांनी वेढलेले; त्याच्यात जे आत्मा असलेले नवल आहे, ते ब्रह्म जाणणारे जाणतात.” नऊ दारांचे कमळ म्हणजे माणसाचा देह. त्याची नऊ दारे म्हणजे त्याची नऊ छिद्रे: दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, तोंड, आणि खालची दोन. त्यांच्यातून देह जग आत घेतो, आणि जगाला परत देतो. भगवद्गीताही (५.१३) देहाविषयी असेच बोलते: नऊ दारांचे नगर. देह तीन धाग्यांनी, गुणांनी, वेढलेला आहे. पुढच्या भारतीय विचारात तीन गुण म्हणजे सर्व प्रकृती ज्यांनी विणलेली आहे ते गुण: सत्त्व, रज आणि तम. कवीला तेच अभिप्रेत होते, असे काही अभ्यासकांना वाटते; इतरांच्या मते त्याने देह फक्त तीन पदरांत गुंडाळलेला कल्पिला. देहाच्या आत एक यक्ष आहे, एक नवल, “आत्मा असलेले”. ब्रह्म जाणणारे ते जाणतात. या दोन्ही सूक्तांत ते महान नवल जगाच्या मध्यभागी शोधले जात होते. आता ते इथेही सापडते, देहात, माणसाच्या केंद्रस्थानी. या ऋचेची दुसरी ओळ “माणूस कोणी घडवला?” या सूक्तात पुन्हा येते; ते या पुस्तकात याच्या पुढचे सूक्त आहे.
निष्काम, मृत्यूला न भिणारा
अकामो धीरो अमृतः स्वयंभू रसेन तृप्तो न कुतश्चनोनः । तमेव विद्वान् न बिभाय मृत्योरात्मानं धीरमजरं युवानम् ॥४४॥
“निष्काम, धीर, अमृत, स्वयंभू, रसाने तृप्त, कुठूनही उणा नसलेला: त्या धीर, अजर, चिरतरुण आत्म्याला जाणणारा मृत्यूला भीत नाही.” दोन्ही सूक्ते ज्याचा शोध घेत होती, त्याचे नाव ही शेवटची ऋचा घेते. तो आत्मा आहे. आणि ती त्याचे वर्णन करते. तो अकाम आहे, निष्काम, कारण त्याला कशाचीच उणीव नाही. तो धीर आहे, स्थिर आणि ज्ञानी. तो अमर आहे. तो स्वयंभू आहे: त्याला कोणी घडवले नाही. तो रसाने तृप्त आहे; रस म्हणजे सार, गोष्टींचा गाभा किंवा स्वाद, आणि तो त्याच्या स्वतःतच आहे. त्याला कशाचीच अजिबात कमतरता नाही. तो अजर आहे, आणि चिरतरुण. मग ऋचा त्याला जाणणाऱ्याकडे वळते. हा आत्मा जाणला की माणूस मृत्यूला भीत नाही. याचे कारण त्या यादीतच आहे. जे जन्मते, जीर्ण होते आणि उणे असते, त्याचा अंत म्हणजे मृत्यू. आत्मा यांपैकी काहीच नाही. जो स्वतःला तो आत्मा म्हणून जाणतो, त्याच्यात मृत्यूने न्यावे असे काहीच उरत नाही. विचार छोटा आहे, पण मोठा आहे. ऋग्वेदातल्या सूक्तांनी देवांमागचे ते एक आकाशात आणि पाण्यात शोधले होते. अथर्ववेदाच्या या दोन सूक्तांना ते देहातच सापडले आहे, आणि इथे ती त्याला आत्मा म्हणतात. सूक्तांकडून उपनिषदांच्या आत्मविद्येकडे नेणारे पाऊल अभ्यासक यात पाहतात. उपनिषदांनी यावर पुढे उभारणी केली. बृहदारण्यक उपनिषद महान, अजन्मा आत्म्याला “अजर, अमर, अमृत, अभय” म्हणते, आणि तो आत्मा म्हणजेच ब्रह्म, असे सांगते.