वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
पुरुषसूक्त: विश्वरूप पुरुष
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥१॥
हे पुरुषसूक्त, म्हणजे पुरुषाचे सूक्त: ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले नव्वदावे सूक्त. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरा त्याचा ऋषी, म्हणजे ज्याला हे सूक्त प्रथम दिसले तो कवी, नारायण मानते, आणि त्याची देवता स्वतः पुरुष. सोळा ऋचांमध्ये हे सूक्त सारे जग एक विशाल अस्तित्व म्हणून पाहते, आणि सांगते की देवांनी त्या पुरुषाचाच यज्ञ करून जग कसे घडवले. आजही सर्वांत जास्त म्हटल्या जाणाऱ्या वैदिक सूक्तांमध्ये त्याची गणना होते. आरंभीच एक अमर्याद चित्र उभे राहते. “पुरुषाला सहस्र मस्तके आहेत, सहस्र डोळे, सहस्र पाय. त्याने पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापले, आणि तो तिच्या पलीकडे दहा बोटे उरला.” पुरुष हा माणसासाठीचा साधा शब्द. इथे हे नाव एवढ्या महान पुरुषाचे आहे, की सारे जग हेच त्याचे शरीर आहे. वेदांत सहस्र म्हणजे असंख्य. म्हणजे या पुरुषाची मस्तके, डोळे आणि पाय कोणालाही मोजता येणार नाहीत इतके आहेत. ही मस्तके आणि हे डोळे कोणाचे? ऋचा सांगत नाही, पण चित्रच उत्तर सुचवते. विचार करणारे प्रत्येक मस्तक, पाहणारा प्रत्येक डोळा, चालणारा प्रत्येक पाय, हे सगळे त्याचेच आहेत. सारे सजीव मिळून त्याचे शरीर बनते. मग कवी दाखवतो की एवढ्यानेही तो पूर्ण होत नाही. शरीराभोवती शाल लपेटावी, तसा पुरुष पृथ्वीला सर्व बाजूंनी लपेटतो. आणि तिच्या पलीकडे तो दहा बोटे उरतो. जग कितीही दूरवर पसरलेले असो, तो त्याच्याही थोडा पुढे पोहोचतो. जग त्याच्या आत आहे; तो जगात कोंडलेला नाही.
हे सर्व पुरुषच
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥
दुसरी ऋचा हे स्पष्ट शब्दांत सांगते. “हे सर्व पुरुषच आहे: जे होऊन गेले, आणि जे होणार आहे. तो अमरत्वाचा स्वामी आहे, आणि अन्नाने वाढणाऱ्या साऱ्यांचाही.” “हे सर्व” म्हणजे आपल्या भोवतीचे सारे: पृथ्वी, आकाश, प्रत्येक प्राणी. पुरुषाने हे घडवले, किंवा तो बाहेरून त्यावर राज्य करतो, असे कवी म्हणत नाही. तो म्हणतो, पुरुष हेच सारे आहे. आणि हे फक्त वर्तमानापुरते खरे नाही. भूतकाळात जे होऊन गेले, आणि भविष्यात जे होणार आहे, तेही पुरुषच. काळातली कोणतीच गोष्ट त्याच्या बाहेर नाही. दुसरी ओळ त्याचे स्वामित्व सांगते. तो अमरत्वाचा, म्हणजे देवांच्या मृत्यू नसलेल्या जीवनाचा, स्वामी आहे. अन्नाने वाढणाऱ्या साऱ्यांचाही तो स्वामी आहे: खाणाऱ्या, वाढणाऱ्या आणि कालांतराने मरणाऱ्या प्रत्येक प्राण्याचा. म्हणजे अमर आणि मर्त्य दोघेही त्याच्याच अधीन आहेत. हे शेवटचे शब्द दुर्बोध आहेत, आणि हा त्यांचा एक जुना अर्थ आहे. काहीजण त्यांचा अर्थ असा घेतात की पुरुष स्वतःच अन्नाच्या द्वारे पलीकडून या जगात वाढत येतो. अनेक देवांच्या स्तुतीच्या ग्रंथात असे म्हणणे हे धाडसाचे आहे. बहुतेक सूक्ते अनेक देवांपैकी एका देवाची, त्याच्या एखाद्या देणगीसाठी किंवा पराक्रमासाठी स्तुती करतात. ही ऋचा जे जे कधी होते किंवा होणार आहे, त्या साऱ्यांमागे एकाच अस्तित्वाला उभे करते. उपनिषदे म्हणजे वेदांची सांगता करणारी नंतरची शिकवण. त्यांनी हा विचार पुढे नेला. सर्व गोष्टींमागच्या एका सत्याला ती ब्रह्म म्हणतात, आणि त्यांच्यापैकी एक उपनिषद सरळ सांगते: “हे सर्व ब्रह्मच आहे.” जगातल्या अनेक गोष्टी या एका पुरुषातून कशा आल्या, ते ही ऋचा अजून सांगत नाही. तीच कथा सूक्ताचा पुढचा भाग सांगणार आहे.
त्याचा फक्त एक पाद
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥
आता कवी म्हणतो की जग इतके विशाल असूनही पूर्ण पुरुष नाही. “एवढा त्याचा महिमा आहे, आणि पुरुष याहूनही मोठा आहे. सारे प्राणी त्याचा एक पाद, म्हणजे चतुर्थांश. त्याचे तीन पाद स्वर्गातले अमृत आहेत.” मागच्या ऋचेतले “हे सर्व”, भूत, वर्तमान आणि भविष्य, हा फक्त त्याचा महिमा आहे: त्याच्या सामर्थ्याची एक खूण. पुरुष स्वतः त्याहून अधिक आहे. जगातले सारे प्राणी, सर्वांत लहानापासून सर्वांत मोठ्यापर्यंत, मिळून त्याचा एक चतुर्थांश होतात. बाकीचे तीन चतुर्थांश अमर आहेत, आणि स्वर्गात राहतात. हे आकडे चित्र आहेत, मोजमाप नाही. आपल्या उगमापुढे जग किती लहान आहे, ते कवीला आपल्याला दाखवायचे आहे. आपण पृथ्वी आणि आकाश पाहतो, आणि आपल्याला वाटते की हेच सर्वस्व आहे. ऋचा म्हणते, हा तर फक्त एक चतुर्थांश: पुरुषाचा मोठा भाग आपल्याला दिसते त्या कशाच्याही पलीकडे आहे. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते इथे एक सावधगिरी सांगतात. खरा पुरुष अमर्याद आहे, म्हणून त्याचे खरोखर चार तुकडे करता येत नाहीत, असे ते म्हणतात. जग हा त्याचा महिमा आहे, त्याच्या सामर्थ्याचे प्रदर्शन आहे; ते त्याचे खरे स्वरूप नाही. एकच सत्य जगात आहे, आणि जगाच्या पलीकडेही आहे: हा विचार पुढच्या भारतीय विचारात केंद्रस्थानी राहिला. सर्वांत प्राचीन उपनिषदांपैकी एक असलेले छांदोग्य उपनिषद ही ऋचा उद्धृत करते (३.१२.६). तो भाग या संकेतस्थळावरही आहे.
एक पाद इथे आला
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥
पुढची ऋचा त्या दोन भागांचा मागोवा घेते. “तीन पादांनी पुरुष वर गेला. त्याचा एक पाद पुन्हा इथे झाला. तिथून तो खाणाऱ्या आणि न खाणाऱ्या साऱ्यांवर सर्व बाजूंनी पसरला.” पुरुषाचा मोठा भाग वर, जगाच्या पलीकडे गेला. एक पाद खाली, “इथे” राहिला, आणि आपल्याला ठाऊक असलेले जग झाला. परंपरेच्या अर्थाप्रमाणे “पुन्हा” म्हणजे जग जसे पुन्हा पुन्हा घडते आणि मोडते, तसा हा पाद पुन्हा पुन्हा इथे येतो. त्या पादातून तो सगळीकडे पसरला. “खाणारे” म्हणजे प्रत्येक सजीव, माणूस आणि पशू. “न खाणारे” म्हणजे ज्यांना स्वतःचे जीवन नाही ते सारे: पर्वत, नद्या, दगड. हे दोन्ही म्हणजे जगभर पसरलेला पुरुषच. महाभारत या महाकाव्यातला कृष्ण-अर्जुनांचा संवाद म्हणजे भगवद्गीता. तिच्यातही याचा प्रतिध्वनी आहे. तिथे कृष्ण सांगतो की हे सारे जग तो आपल्या एका अंशाने धरून उभा आहे.
एकमेकांपासून जन्मलेले
तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥५॥
आता कवी जग कसे आकाराला आले, ते सांगू लागतो. “त्याच्यापासून विराज जन्मला, आणि विराजापासून पुरुष. जन्मताच तो पृथ्वीच्या पलीकडे गेला, मागे आणि पुढे.” ऋचा फक्त विराज हे नाव देते. त्याचा अर्थ “विस्तृत राज्य करणारा” किंवा “विस्तृत प्रकाशणारा”. पुरुष विराजाला जन्म देतो, आणि मग पुरुष विराजापासून जन्मतो. दोघेही एकमेकांपासून येतात. असली कोडी वैदिक कवींना फार आवडत. जन्मल्यावर तो पुरुष सर्व बाजूंनी पृथ्वीच्या सीमांपलीकडे वाढला. सायणाचार्य हे कोडे उलगडतात. ते म्हणतात, विराज म्हणजे एक शरीर म्हणून पाहिलेले सारे विश्व. परमात्मा आधी ते शरीर घडवतो, मग त्यात प्रवेश करतो, आणि त्या शरीराचा जीव म्हणून त्यात जन्मतो: ते शरीर आपलेच आहे असे जाणणारा जीव. म्हणजे पुरुष जग घडवतोही, आणि त्यात राहतोही.
ऋतूंची आहुती
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥६॥
आता सूक्तातले महान चित्र येते: जग म्हणजे एक यज्ञ. “देवांनी पुरुषाला हवी करून यज्ञ मांडला, तेव्हा वसंत त्याचे तूप होता, ग्रीष्म त्याच्या समिधा, आणि शरद त्याची हवी.” वैदिक यज्ञात ऋत्विज अग्नी पेटवतात, आणि देवांसाठी त्यात आहुती देतात. ज्वाळा वाढाव्या म्हणून तूप ओतले जाते. समिधांनी अग्नी जळत राहतो. हवी, म्हणजे मुख्य आहुती, हे देवांना दिलेले अन्न. कापड उलगडत पसरावे, तसा हा विधी पायरीपायरीने “मांडला” जात असे. इथे देव ऋत्विज आहेत, आणि आहुती स्वतः पुरुष आहे. विधीचे भाग म्हणजे वर्षाचे ऋतू. वसंत हे तूप, ज्याने अग्नी भडकतो. सर्वांत उष्ण ऋतू ग्रीष्म, त्या समिधा. सुगीचा काळ शरद, ती हवी. वर्षच देवांच्या अग्नीत जळते आहे. म्हणजे घर बांधावे तसे जग बांधलेले नाही. ते एका आहुतीतून येते. एका पुरुषाचे अर्पण होते, आणि त्या अर्पणातून जगातल्या अनेक गोष्टी उगवतात, हे सूक्ताचा पुढचा भाग दाखवेल. ऋतूंचे फिरणेसुद्धा त्या एका महान विधीचाच भाग आहे. सायणाचार्य एका सहज पडणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर देतात. अजून काहीच अस्तित्वात नव्हते, तर देवांना तूप आणि समिधा मिळाल्या कुठून? ते म्हणतात, त्यांच्याकडे त्या नव्हत्याच. हा मनाने केलेला यज्ञ होता: देवांनी मनात पुरुषाला आहुती मानले, आणि ऋतूंना तूप, समिधा आणि हवी मानले. वैदिक लोकांचे देवांशी असलेले सारे जीवन यज्ञाभोवती फिरत असे. इथे ते जगाच्या घडणीतच आपला स्वतःचा विधी पाहतात.
देवांचा पहिला यज्ञ
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥७॥
आता कवी त्या विधीचा पायरीपायरीने मागोवा घेतो. पुढच्या ऋचा त्यातून काय निघाले ते दाखवतात: तूप, पशू आणि वेद; मग समाज, निसर्गातल्या देवता आणि जगे. आधी आहुती सिद्ध केली जाते. “आरंभी जन्मलेल्या त्या पुरुषाला, त्या यज्ञाला, त्यांनी पसरलेल्या दर्भावर ठेवून प्रोक्षण केले. त्याच्या द्वारे देवांनी यज्ञ केला, आणि साध्यांनी, आणि ऋषींनी.” वैदिक विधीपूर्वी जमिनीवर पवित्र दर्भ, म्हणजे बर्हि, पसरत. आहुती त्यावर ठेवून तिच्यावर पाणी शिंपडत, म्हणजे प्रोक्षण करत, आणि तिला शुद्ध करत. तसे देवांनी पुरुषाला दर्भावर ठेवले आणि त्याच्यावर पाणी शिंपडले. तो अगदी आरंभी, इतर सगळ्याच्या आधी जन्मला होता, आणि आता तो स्वतःच यज्ञ आहे. तीन गट यात सहभागी होतात. देव आहेत. साध्य आहेत: प्राचीन दिव्य जीवांचा एक समूह. आणि ऋषी आहेत: ज्यांना पवित्र शब्द प्रथम दिसले ते कवी. सगळे मिळून सर्वांत पहिला यज्ञ करतात.
तूप आणि पशू
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून् ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥८॥
यज्ञातून जग येऊ लागते. “त्या सर्वहुत यज्ञातून दह्यात मिसळलेले तूप गोळा झाले. त्याने आकाशातले जीव, आणि रानातले आणि गावातले पशू घडवले.” यज्ञ “सर्वहुत” होता: पुरुषाने स्वतःला पूर्णपणे अर्पण केले, काहीही राखून न ठेवता. त्यातून पृषदाज्य निघाले: दह्यात मिसळलेले तूप, विधींमध्ये वापरले जाणारे एक समृद्ध अन्न. म्हणजे यज्ञातून सर्वांत आधी पोषण मिळते. मग पशू येतात, तीन प्रकारचे. आकाशातले जीव म्हणजे पक्षी. रानातले पशू म्हणजे हरणांसारखे वन्य प्राणी. गावातले पशू म्हणजे माणसांच्या सहवासात राहणारे पाळीव प्राणी. हे सगळे त्या एकाच महान आहुतीतून आले.
वेदांचा जन्म
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥९॥
यानंतर पशूंहून वेगळे काहीतरी येते: पवित्र शब्दच. “त्या सर्वहुत यज्ञातून ऋचा आणि सामे जन्मली. त्यातून छंद जन्मले, आणि त्यातूनच यजुस् जन्मले.” हे वेदांचे भाग आहेत. ऋचा म्हणजे ऋग्वेदाची सूक्ते. साम म्हणजे सामवेदातल्यासारख्या चालीवर गायलेल्या ऋचा. यजुस् म्हणजे यजुर्वेदातल्यासारखे विधीच्या वेळी उच्चारले जाणारे मंत्र. छंद म्हणजे ठरावीक मापाचे लयबंध, ज्यांत सूक्ते रचली जातात. म्हणजे सूक्ताच्या मते वेदांचा आणि जगाचा उगम एकच आहे. पवित्र शब्द पूर्ण झालेल्या जगात नंतर जोडला गेला नाही. तो इतर सगळ्याबरोबरच पहिल्या यज्ञातून आला.
घोडे, गायी, शेळ्या, मेंढ्या
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥१०॥
प्राण्यांची यादी पुढे चालू राहते. “त्यातून घोडे जन्मले, आणि दोन्ही जबड्यांत दात असलेले सारे पशू. त्यातून गायी जन्मल्या, आणि त्यातूनच शेळ्या आणि मेंढ्या.” वैदिक जीवन ज्या प्राण्यांवर अवलंबून होते, ते हे. घोडे रथ ओढत. गायी दूध आणि तूप देत, आणि संपत्ती त्यांच्यावरूनच मोजली जाई. शेळ्या-मेंढ्या दूध, मांस आणि लोकर देत. कवी घोड्यांना त्यांच्या दातांवरून ओळखतो. घोड्याला वरच्या आणि खालच्या दोन्ही जबड्यांत दात असतात. गायीला वरचे पुढचे दात नसतात. म्हणून घोडा आणि गाढव, खेचर यांसारखे त्याचे भाऊबंद यांचा एक गट होतो, आणि गायीचा दुसरा. गावातला प्रत्येक कळप त्या एकाच महान आहुतीतून आला.
त्याचे विभाग कसे केले?
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥११॥
मग कवी थांबतो आणि विचारतो. “त्यांनी पुरुषाचे विभाग केले, तेव्हा किती प्रकारांनी त्याची रचना केली? त्याचे मुख काय होते? त्याचे दोन बाहू कोणते? त्याच्या मांड्या आणि पाय कोणत्या नावाने ओळखले जातात?” “त्यांनी” म्हणजे यज्ञ करणाऱ्या देवांनी. पुरुषाचे अर्पण केल्यावर, विधीत आहुतीचे भाग करतात तसे, त्यांनी त्याचे भाग केले. प्रश्न असा आहे की प्रत्येक भाग पुढे काय झाला. वैदिक गुरू बहुधा असेच शिकवत: आधी प्रश्न, मग त्याचे उत्तर. पुढच्या ऋचा एकेक भाग घेऊन याचे उत्तर देतात: आधी माणसांचा समाज, मग निसर्गातल्या देवता, मग जगे.
समाज, एक शरीर
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१२॥
उत्तराची सुरुवात माणसांच्या समाजाने होते. “ब्राह्मण त्याचे मुख होता. राजन्याला त्याचे दोन बाहू केले. त्याच्या मांड्या म्हणजे वैश्य. त्याच्या पायांतून शूद्र जन्मला.” हे चार वर्ण, म्हणजे वैदिक समाजाचे वर्ग. प्रत्येकाची शरीराच्या एकेका भागाशी सांगड घातली आहे. मुख म्हणजे ब्राह्मण: पवित्र शब्द उच्चारणारा पुरोहित आणि शिक्षक. बाहू म्हणजे राजन्य: शासक आणि योद्धा, ज्याला नंतरचे ग्रंथ क्षत्रिय म्हणतात. मांड्या म्हणजे वैश्य: शेती, पशुपालन आणि व्यापार करणारा. पाय म्हणजे शूद्र: सेवा आणि श्रम करणारा. ही ऋचा समाजाला एक शरीर म्हणून पाहते, ज्याच्या प्रत्येक अवयवाचे स्वतःचे काम आहे. संपूर्ण ऋग्वेदात चारही वर्णांची नावे असलेली ही एकमेव ऋचा आहे. अभ्यासकांच्या मते ही ऋग्वेदातल्या सर्वांत उशिराच्या ऋचांपैकी एक आहे, आणि नंतरच्या ग्रंथांनी जन्मावर आधारलेल्या जातिव्यवस्थेच्या समर्थनासाठी ती उद्धृत केली.
मनातून चंद्र
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥१३॥
माणसांवरून कवी निसर्गातल्या शक्तींकडे वळतो. “त्याच्या मनातून चंद्र जन्मला, आणि डोळ्यांतून सूर्य जन्मला. त्याच्या मुखातून इंद्र आणि अग्नी आले, आणि प्राणातून वायू जन्मला.” पुरुषाचा प्रत्येक अवयव जगात आपल्यासारखेच काहीतरी जन्माला घालतो. मन बदलते, वाढते आणि घटते; त्यातून चंद्र येतो. डोळा पाहतो; त्यातून सूर्य येतो, ज्याच्यामुळे सारे दिसू शकते. मुख बोलते आणि खाते; त्यातून इंद्र, देवांचा राजा, आणि अग्नी, आहुती खाणारा, येतात. प्राणातून वायू, म्हणजे वारा, येतो. म्हणजे वेदांतले मोठमोठे देवही पुरुषाचेच भाग आहेत. ते त्याचे प्रतिस्पर्धी नाहीत. ते जगभर पसरलेले त्याचे अवयव आणि शक्ती आहेत.
त्याच्या शरीरातून जगे
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥१४॥
उत्तरांतले शेवटचे उत्तर जगाचाच आकार सांगते. “त्याच्या नाभीतून अंतरिक्ष झाले; मस्तकातून आकाश घडले; पायांतून पृथ्वी, आणि कानांतून दिशा. अशी त्यांनी जगे घडवली.” वैदिक जगाचे तीन स्तर आहेत: खाली पृथ्वी, वर आकाश, आणि मधले अंतरिक्ष, जिथे ढग आणि वारे फिरतात. प्रत्येक स्तर पुरुषाच्या शरीरातल्या जुळत्या भागातून येतो. अंतरिक्ष नाभीतून, शरीराच्या मध्यातून येते. आकाश मस्तकातून, सर्वांत उंच भागातून येते. पृथ्वी जमिनीवर उभ्या असलेल्या पायांतून येते. दिशा, म्हणजे अवकाशाच्या बाजू, त्याच्या कानांतून येतात, कारण आपल्याला आवाज सगळ्या बाजूंनी ऐकू येतो. आता चित्र पूर्ण होते. पहिल्या ऋचेतल्या पुरुषाने जगाला बाहेरून व्यापले होते. आता जग आतून दिसते: त्यातली माणसे, त्यातले देव आणि त्यातले अवकाश हे सगळे त्याचेच शरीर आहे, देवांनी मांडून ठेवलेले.
सात परिधी, एकवीस समिधा
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥१५॥
कवी पुन्हा यज्ञाच्या अग्नीकडे येतो. “त्याचे सात परिधी होते, आणि तीनदा सात समिधा केल्या होत्या, जेव्हा यज्ञ मांडणाऱ्या देवांनी पुरुषाला पशू म्हणून बांधले.” वैदिक यज्ञात अग्नीला वेढण्यासाठी त्याच्याभोवती काठ्या ठेवत; त्यांना परिधी म्हणतात. समिधांनी अग्नी पेटता ठेवत. यज्ञात अर्पण होणाऱ्या पशूसारखे पुरुषाला बांधले जाते. हेच आकडे का? सायणाचार्य त्यांच्यातही पुन्हा जगच पाहतात. सात परिधी म्हणजे सात वैदिक छंद. एकवीस समिधा म्हणजे बारा महिने, पाच ऋतू, तीन जगे आणि सूर्य. म्हणजे पहिल्या अग्नीभोवती पवित्र शब्दाचे कडे आहे, आणि काळ आणि अवकाश त्याचे इंधन आहेत.
पहिले धर्म
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥
शेवटी सूक्त सगळ्या विधीकडे मागे वळून पाहते. “यज्ञाने देवांनी यज्ञाचे यजन केले. हेच पहिले धर्म होते. ते महिमावान स्वर्गाच्या उंच घुमटापर्यंत पोहोचले, जिथे प्राचीन देव, साध्य, राहतात.” पहिली ओळ स्वतःकडेच वळते. पुरुष हा यज्ञ होता, अग्नीवर ठेवलेली आहुती. आणि ज्याला ती अर्पण केली, तोही तोच होता. म्हणजे देवांनी त्याचे अर्पण करूनच त्याची उपासना केली. “हेच पहिले धर्म होते”: इथला शब्द धर्म, म्हणजे जी व्यवस्था सगळ्या गोष्टींना धरून ठेवते ती. देवांनी तेव्हा जे केले, तेच पुढच्या प्रत्येक विधीचा आणि प्रत्येक कर्तव्याचा आदर्श झाले. नंतरचा प्रत्येक यज्ञ त्या पहिल्याचीच पुनरावृत्ती करतो. अखेरीस कवी फळ सांगतो. ते “महिमावान” स्वर्गाच्या घुमटापर्यंत पोहोचतात, जिथे साध्य राहतात: ज्यांचा उल्लेख आधी आला, तो प्राचीन दिव्य जीवांचा समूह. हे महिमावान म्हणजे पहिला यज्ञ करणारे देव असतील, किंवा त्यानंतर त्याचा कित्ता गिरवणारे सगळे.