वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
देवांचा जन्म
देवानां नु वयं जाना प्र वोचाम विपन्यया । उक्थेषु शस्यमानेषु यः पश्यादुत्तरे युगे ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले बहात्तरावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. परंपरेनुसार या सूक्ताची देवता म्हणजे देवच. ऋषी म्हणून परंपरा लौक्य बृहस्पतीचे नाव घेते, म्हणजे लोक नावाच्या पित्याचा पुत्र बृहस्पती. किंवा अंगिरस कुळातला बृहस्पती, किंवा देवांची माता अदिती; हे सूक्त तिचाच जन्म सांगते. नऊ छोट्या ऋचांमध्ये कवी सांगतो की देव कसे जन्मले, आणि त्यांच्याबरोबर जग कसे जन्मले. तो आधी आपण काय करणार आहोत, ते सांगतो. “आता आम्ही कौशल्याने आणि वाक्चातुर्याने देवांचे जन्म सांगू, म्हणजे ही सूक्ते गायली जातील तेव्हा पुढच्या युगात येणाऱ्यालाही ते दिसतील.” कवी गायकांमधला एक गायक म्हणून बोलतो: “आम्ही”. देव कसे अस्तित्वात आले, हे सांगणे हे त्यांचे काम आहे. ते त्यांना चांगले सांगायचे आहे, कारण सूक्त टिकले पाहिजे. पुढच्या युगातल्या कोणीतरी ते गायलेले ऐकले, तर देवांचे जन्म त्याला जणू डोळ्यांसमोर घडताना दिसावेत. ही ऋचा आठवण करून देते की सूक्ते कशी जिवंत राहिली. ती वाचली जात नसत. ती पिढ्यान्पिढ्या, पुनःपुन्हा गायली जात, आणि त्या गायनात जुन्या घटना पुन्हा समोर उभ्या राहत.
भट्टीपाशी लोहारासारखा
ब्रह्मणस्पतिरेता सं कर्मार इवाधमत् । देवानां पूर्व्ये युगेऽसतः सदजायत ॥२॥
“ब्रह्मणस्पतीने लोहारासारखे फुंकून हे सारे एकत्र घडवले. देवांच्या पहिल्या युगात असत्मधून सत् जन्मले.” ब्रह्मणस्पती, म्हणजे “प्रार्थनेचा स्वामी”, हा पवित्र वाणीचा देव. त्याला बृहस्पती असेही म्हणतात: ही दोन्ही नावे एकाच देवाची. कवी त्याला भट्टीपाशी उभा कल्पतो. लोहार भात्याने आग फुंकतो, धातू लालबुंद होईपर्यंत; आणि मग ठोकून त्याला आकार देतो. तसेच ब्रह्मणस्पतीने फुंकले, जोडले, आणि “हे सारे” घडवले: सूक्त जे सांगायला निघाले आहे, ते देवांचे जन्म. दुसरी ओळ हे सूक्ताचे मोठे वचन आहे. देवांच्या पहिल्या युगात असत्मधून, म्हणजे नसण्यातून, सत्, म्हणजे असणे, जन्मले. जे आहे, ते जे नव्हते त्यातून आले. नाव देता येईल असे काहीही असण्याआधी नसणे होते, आणि त्यातून सारे आले. या पुस्तकाचा पहिला भाग नासदीय सूक्ताने सुरू होतो. ऋग्वेदातले ते सृष्टीचे सूक्त म्हणते की आरंभी सत्ही नव्हते, आणि असत्ही नव्हते. हा कवी मात्र सरळ सांगतो की जग असत्मधून आले. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते इथल्या असत्ला रिकामे शून्य मानत नाहीत. ते म्हणजे ब्रह्म, सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य, नाम आणि रूप धारण करण्यापूर्वीचे. त्याच्यातले काहीच अजून नाव घेऊन सांगता येत नव्हते, बोट ठेवून दाखवता येत नव्हते; म्हणूनच त्याला “असत्” म्हटले आहे.
मग दिशा पसरल्या
देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत । तदाशा अन्वजायन्त तदुत्तानपदस्परि ॥३॥
कवी तेच पुन्हा सांगतो, आणि मग पुढे काय घडले ते सांगू लागतो. “देवांच्या पहिल्या युगात असत्मधून सत् जन्मले. त्यानंतर दिशा जन्मल्या, आणि ते उत्तानपदातून.” एकदा असणे आले, की ते पसरले. दिशा म्हणजे अवकाशाच्या दिशा: पूर्व, पश्चिम, उत्तर आणि दक्षिण. म्हणजे असणे आल्यावर पहिली गोष्ट आली ती जागा: दिशा असलेले एक जग. मग कवी सांगतो की “ते”, म्हणजे हे सारे उगवून येणे, कुठून आले: उत्तानपदातून. या नावाचा अर्थ “पाय वर ताणलेला”. आधुनिक विद्वानांना त्यात प्रसूतीसाठी पडलेल्या मातेचे चित्र दिसते; सायणाचार्य त्याचा अर्थ झाडे असा लावतात, कारण ती वर ताणलेली असतात. पहिला अर्थ घेतला, तर कवी जगाचा आरंभ एक जन्म म्हणून पाहतो: जगाला जन्म देणाऱ्या एका मातृशक्तीतून झालेला. सृष्टीची कथा सांगण्याची ही विचित्र रीत आहे. मागच्या ओळीत असत्मधून सत् आले, आणि त्याला जन्म देणारे कोणी नव्हते. आता एक माता “त्याला” जन्म देते. कवी या दोन चित्रांपैकी एक निवडत नाही. जणू एकाच प्रकारे सांगणे पुरेसे नाही, म्हणून तो दोन्ही चित्रे शेजारी ठेवतो.
एकमेकांपासून जन्मलेले
भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त । अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि ॥४॥
जन्मांची ही मालिका पुढे जाते, आणि अधिकच विचित्र होत जाते. “उत्तानपदातून पृथ्वी जन्मली, आणि पृथ्वीतून दिशा जन्मल्या. अदितीपासून दक्ष जन्मला, आणि दक्षापासून अदिती.” आधी कवी सांगतो की दिशा पृथ्वीतून जन्मल्या. मागच्या ऋचेत त्या असण्यानंतर आल्या होत्या. म्हणजे दिशा दोनदा येतात, दोन वेगवेगळ्या मार्गांनी; आणि तो दोन्ही मार्ग तसेच राहू देतो. मग तो एक कोडे घालतो. अदिती ही देवांची माता; तिच्या नावाचा अर्थ “अमर्याद”, जिला कोणतीच सीमा नाही अशी. दक्ष म्हणजे कौशल्य: कृती करण्याचे, आणि निर्माण करण्याचे सामर्थ्य. दक्ष अदितीपासून जन्मला, आणि अदिती दक्षापासून, असे कवी म्हणतो. दोघेही एकमेकांचे जनक. आपल्या जगात मूल स्वतःच्याच आईला जन्म देऊ शकत नाही. कवीला बहुधा असे म्हणायचे आहे की आरंभी आई-वडील आणि मूल हा क्रम अजून लागू होत नाही. अमर्याद आणि निर्माण करण्याचे सामर्थ्य एकत्रच येतात, आणि दोघांपैकी कोणीच पहिले नाही. सायणाचार्यही हेच कोडे हाती घेतात, आणि वैदिक शब्दांचे प्राचीन अभ्यासक यास्क यांच्या शब्दांत त्याचे उत्तर देतात. यास्क म्हणतात, ते कदाचित एकाच वेळी जन्मले असतील. किंवा देवांच्या स्वभावधर्मानुसार ते एकमेकांपासून जन्मले.
अमरत्वाचे बांधव
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥५॥
“हे दक्षा, जी तुझी कन्या आहे, ती अदिती जन्मली. तिच्यानंतर देव जन्मले: मंगल, अमरत्वाचे बांधव.” आता कवी दक्षाशी बोलतो. अदिती तुझी कन्या आहे, असे तो म्हणतो. म्हणजे कोडे तसेच राहते: दक्ष अदितीचा पुत्र आहे, आणि ती त्याची कन्याही आहे. मग अदितीनंतर देव येतात. ते मंगल आहेत, आणि “अमरत्वाचे बांधव”: त्यांना मृत्यू नसलेल्या जीवनात वाटा आहे. देवांच्या जन्मापाशी येऊन सूक्त आपल्या विषयापर्यंत पोचते. सहावी ते नववी ऋचा इथे दिलेल्या नाहीत. त्या तीन चित्रांनी कथा पूर्ण करतात. आधी देव जलात उभे राहतात, एकमेकांना घट्ट धरून; आणि नर्तकांच्या पायांखालून उडावी, तशी त्यांच्या पायांखालून धूळ उडते. मग देव जगांना पुष्ट करतात, आणि समुद्रात दडलेल्या सूर्याला बाहेर काढतात. शेवटी अदिती आठ पुत्रांना जन्म देते. सात पुत्रांना ती देवांकडे घेऊन जाते, आणि आठव्याला, मार्तंडाला, दूर टाकते. मग ती त्याला परत आणते: जन्मासाठी, आणि मृत्यूसाठी. मार्तंड म्हणजे सूर्य: रोज उगवणारा आणि मावळणारा, आणि ज्याच्या भ्रमणानुसार सारे जीव जन्मतात आणि मरतात.