वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
श्रद्धासूक्त: श्रद्धेचे स्तोत्र
श्रद्धयाग्निः समिध्यते श्रद्धया हूयते हविः । श्रद्धां भगस्य मूर्धनि वचसा वेदयामसि ॥१॥
हे छोटे सूक्त ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे एक्कावन्नावे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. हे सूक्त श्रद्धेला उद्देशून आहे. परंपरा याच्या ऋषिका श्रद्धा कामायनी मानते: कामाच्या, म्हणजे इच्छेच्या, कुळातल्या श्रद्धा. ऋग्वेदातल्या मोजक्या स्त्री ऋषींपैकी त्या एक. म्हणजे गाणारीही श्रद्धा, आणि जिचे गुणगान होते तीही श्रद्धा. “श्रद्धेने अग्नी प्रज्वलित होतो. श्रद्धेने आहुती दिली जाते. सर्व सौभाग्याच्या शिरोभागी असलेल्या श्रद्धेची आम्ही वाणीने घोषणा करतो.” श्रद्धा म्हणजे सहसा विश्वास, असे समजले जाते. पण जे जाणता येत नाही ते डोळे झाकून मानणे, असा तिचा अर्थ नाही. श्रद्धा म्हणजे भरवसा; माणसाला कृतीला प्रवृत्त करणारी मनापासूनची खात्री. हा शब्द फार जुना आहे. त्याचा पहिला भाग हृदयासाठीचा एक जुना शब्द असावा, असे मानले जाते. आणि पूर्ण शब्दाचा अर्थ आहे: एखाद्या गोष्टीवर आपले हृदय ठेवणे. म्हणूनच ऋचा यज्ञापासून सुरू होते. हा विधी महत्त्वाचा आहे, असा भरवसा असल्याशिवाय कोणी पवित्र अग्नी पेटवत नाही, किंवा त्यात तूप आणि धान्य अर्पण करत नाही. माणूस मनापासून त्यात गुंतलेला असतो, तेव्हाच अग्नी पेटतो, आणि आहुती दिली जाते. मग ऋषिका श्रद्धेला सौभाग्याच्या, म्हणजे आयुष्यात मिळू शकणाऱ्या साऱ्या चांगल्या गोष्टींच्या, शिरोभागी ठेवतात. श्रद्धा आधी येते; सौभाग्य तिच्या पाठोपाठ येते. कठ उपनिषद हे प्रमुख उपनिषदांपैकी एक; ते या संकेतस्थळावरही आहे. नचिकेता या मुलासाठी ते हाच शब्द वापरते: त्याच्यात श्रद्धा शिरली, आणि त्याची सारी कथा तिथून पुढे घडते.
देणाऱ्याचे भले कर
प्रियं श्रद्धे ददतः प्रियं श्रद्धे दिदासतः । प्रियं भोजेषु यज्वस्विदं म उदितं कृधि ॥२॥
“हे श्रद्धे, देणाऱ्याचे भले कर. हे श्रद्धे, देऊ इच्छिणाऱ्याचे भले कर. यज्ञ करणाऱ्या उदार दात्यांचे भले कर. मी उच्चारलेला हा शब्द खरा कर.” आता ऋषिका एखाद्या देवीशी बोलावे, तशा थेट श्रद्धेशी बोलतात. जे देतात, जे देण्याच्या बेतात आहेत, आणि यज्ञाचे उदार यजमान, या सर्वांसाठी त्या चांगल्या गोष्टी मागतात. श्रद्धा आणि दान एकमेकांशी जोडलेले आहेत. दिलेले वाया जात नाही, असा भरवसा असतो, तेव्हाच माणूस मोकळ्या हाताने देतो. त्या भरवशाचे फळ द्यावे, आणि आपली स्वतःची प्रार्थना खरी करावी, असे गायिका श्रद्धेला सांगतात.
देवांनी श्रद्धा ठेवली तशी
यथा देवा असुरेषु श्रद्धामुग्रेषु चक्रिरे । एवं भोजेषु यज्वस्वस्माकमुदितं कृधि ॥३॥
“देवांनी उग्र असुरांवर श्रद्धा ठेवली, तसे यज्ञ करणाऱ्या उदार दात्यांसाठी आम्ही उच्चारलेले खरे कर.” ही ऋचा एका कथेकडे बोट दाखवते; ती कथा ऋषिका सांगत नाहीत. असुर हे सामर्थ्यशाली जीव आहेत. सर्वांत जुन्या सूक्तांत हा शब्द मोठ्या देवांचेच बिरुद आहे: “सामर्थ्यशाली स्वामी”. असे वाचले, तर ऋचा म्हणते: देवांनी एकदा या सामर्थ्यशाली स्वामींवर भरवसा ठेवला, आणि त्या भरवशाला फळ आले. आपल्या शब्दांनाही आपल्या यजमानांसाठी तसेच फळ यावे, असे त्या मागतात. पुढे असुर या शब्दाचा अर्थ राक्षस, देवांचे प्रतिस्पर्धी, असा झाला. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते हाच अर्थ घेतात: बलवान राक्षसांना हरवायचा देवांचा दृढ निश्चय, ही त्यांची श्रद्धा.
हृदयातून येणारी श्रद्धा
श्रद्धां देवा यजमाना वायुगोपा उपासते । श्रद्धां हृदय्ययाकूत्या श्रद्धया विन्दते वसु ॥४॥
“वायू ज्यांचा रक्षक आहे असे देव, आणि यज्ञ करणारी माणसे, श्रद्धेची उपासना करतात. हृदयातल्या हेतूने ते श्रद्धेचा आदर करतात. श्रद्धेने माणसाला धन मिळते.” हे सूक्ताचे केंद्र आहे. श्रद्धेचा आदर कोण करतो, श्रद्धा कुठून येते, आणि ती काय देते, हे ही ऋचा सांगते. देव आणि माणसे दोघेही तिची उपासना करतात; देवांनाही श्रद्धेचा आधार लागतो. वाऱ्याचा देव वायू त्यांचा रक्षक म्हणून सांगितला आहे. मधली ओळ सर्वांत खोल आहे. श्रद्धेचा आदर हृदयातल्या हेतूने होतो: हृदय्या आकूती. फक्त विधींनी नव्हे; तर माणसाला मनापासून जे म्हणायचे असते, जे हवे असते, त्याने. सायणाचार्य आकूतीचा अर्थ संकल्प, म्हणजे दृढपणे ठरवलेला निश्चय, असा सांगतात. काही अनुवादक ही ओळ अशी वाचतात: “हृदयाच्या हेतूने श्रद्धा मिळते.” कसेही वाचले, तरी श्रद्धा हृदयात राहते. आणि हे त्या शब्दाच्या जुन्या अर्थाशी जुळते: एखाद्या गोष्टीवर आपले हृदय ठेवणे. शेवटची ओळ सांगते, श्रद्धा काय देते. इथला शब्द आहे वसु: धन, आणि सर्व प्रकारच्या चांगल्या गोष्टी. पहिल्या ऋचेने श्रद्धेला सौभाग्याच्या शिरोभागी ठेवले होते; ही ओळ तेच उघड शब्दांत सांगते. जो श्रद्धेने कृती करतो, जो अग्नी पेटवतो आणि भरवशाने देतो, त्याची भरभराट होते. भगवद्गीता, म्हणजे महाभारतातला कृष्णाचा उपदेश, पुढे तीन प्रकारच्या श्रद्धेवर एक पूर्ण अध्याय देते. ती म्हणते, माणूस श्रद्धामय असतो: ज्याची जशी श्रद्धा, तसा तो.
सकाळ, दुपार, सूर्यास्त
श्रद्धां प्रातर्हवामहे श्रद्धां मध्यंदिनं परि । श्रद्धां सूर्यस्य निम्रुचि श्रद्धे श्रद्धापयेह नः ॥५॥
“सकाळी आम्ही श्रद्धेला बोलावतो. दुपारी आम्ही श्रद्धेला बोलावतो. सूर्य मावळताना आम्ही श्रद्धेला बोलावतो. हे श्रद्धे, इथे आम्हाला श्रद्धा दे.” सूक्ताच्या शेवटी श्रद्धा सारा दिवस व्यापून टाकते. सकाळी, दुपारी, सूर्यास्ताला गायिका पुन्हा पुन्हा तिला हाक मारतात. दिवसातल्या प्रार्थनांच्या आणि आहुतींच्या या तीन वेळा होत्या; आणि प्रत्येक वेळी श्रद्धा हवी असते. शेवटची ओळ स्वतःकडेच वळते: “हे श्रद्धे, आम्हाला श्रद्धा दे.” जे देवी स्वतःच आहे, तेच गायिका तिच्याकडे मागतात. गाणाऱ्यांच्या मनात श्रद्धाच वाढावी, इथे आणि आत्ता, अशी ही प्रार्थना आहे. म्हणून सूक्त जसे सुरू झाले, तसेच संपते. श्रद्धा अग्नी पेटवते; आणि तो दिवसभर जळत राहावा, म्हणून गायिका श्रद्धाच मागतात.