वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
शांतिपाठ: शांती, मित्राची दृष्टी, शंभर शरद
द्यौः शान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः । वनस्पतयः शान्तिर्विश्वे देवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्वं शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि ॥१७॥
या तीन प्रार्थना शुक्ल यजुर्वेदाच्या छत्तिसाव्या अध्यायातल्या आहेत. वैदिक यज्ञांत म्हटले जाणारे मंत्र यजुर्वेदात एकत्र केलेले आहेत. परंपरा त्यांचा ऋषी दध्यङ् आथर्वण, म्हणजे अथर्वाचा पुत्र दध्यङ्, मानते. हा सारा अध्यायच शांतीची प्रार्थना आहे. उवट आणि महीधर हे दोन मध्ययुगीन विद्वान; त्यांची भाष्ये या वेदाचे पारंपरिक मार्गदर्शक मानली जातात. ते सांगतात, हा अध्याय प्रवर्ग्याच्या आरंभी आणि शेवटी म्हटला जाई. प्रवर्ग्य हा सोमयागातला एक प्रभावी विधी होता. तो करणाऱ्यांना त्या विधीपासून काही अपाय होऊ नये, हा या पठणाचा हेतू. पहिला मंत्र वाणी, मन आणि प्राण यांचा आश्रय घेतो; ते तीन वेदांशी जोडलेले आहेत. तो डोळा आणि कान यांचाही आश्रय घेतो, आणि त्यांचे बळ प्रार्थना करणाऱ्याला मिळो, असे मागतो. दुसरा मंत्र बृहस्पतीला, म्हणजे देवांच्या पुरोहिताला, विनवतो: डोळ्यात, हृदयात किंवा मनात जे फाटले असेल, ते सांध. जगाचा स्वामी आपल्यावर कृपा करो, असेही तो मागतो (मंत्र १ आणि २). मग गायत्री मंत्र, म्हणजे सूर्याची रोजची प्रार्थना, आणि इंद्राचे मंत्र येतात (३ ते ८). पुढचे मंत्र मागतात की देव, वारा, सूर्य, पाऊस, दिवस आणि रात्र, पाणी आणि पृथ्वी, सारे आपल्याला सुखकारक होवोत (९ ते १६). सतरावा मंत्र हे सारे एका शब्दात गोळा करतो. “द्युलोक शांती आहे. अंतरिक्ष शांती आहे. पृथ्वी शांती आहे. जल शांती आहे, झाडेझुडपे शांती आहेत, वृक्ष शांती आहेत. सारे देव शांती आहेत. ब्रह्म शांती आहे. हे सर्व शांती आहे. शांती स्वतःच शांती आहे. ती शांती मला लाभो.” शांती म्हणजे स्वस्थता, उपद्रव शमणे. हा मंत्र ती सगळीकडे पाहतो, जगाच्या शिखरापासून खालपर्यंत. आधी जगाचे तीन भाग: आकाश, मधले अंतरिक्ष, आणि पृथ्वी. मग पृथ्वीवर जे जगते आणि वाढते ते: पाणी, ओषधी म्हणजे झाडेझुडपे, आणि वनस्पती म्हणजे मोठे वृक्ष. मग देव, आणि ब्रह्म: वेदाचा पवित्र शब्द, किंवा भाष्यकार मान्य करतात त्याप्रमाणे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. मग “हे सर्व”, म्हणजे जे जे आहे ते. आणि शेवटी “शांतिरेव शांतिः”, शांतीच शांती: आत-बाहेर केवळ शांती, तिच्यात दुसरे काहीच मिसळलेले नाही. शेवटचे शब्द ही सारी शांती एका माणसापर्यंत आणतात. जगापासून वेगळे होऊन आपल्याला शांती मिळावी, असे प्रार्थना करणारा मागत नाही. जी शांती या सगळ्यात आधीच भरलेली आहे, तीच तो मागतो. वेदांतल्या सर्वांत प्रसिद्ध प्रार्थनांपैकी ही एक. आजही अनेक विधींची आणि सभांची सांगता तिनेच होते.
मित्राच्या दृष्टीने
दृते दृंह मा मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षन्ताम् । मित्रस्याहं चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे । मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे ॥१८॥
सगळ्या गोष्टींतल्या शांतीवरून पुढचा मंत्र प्राण्यांमधल्या शांतीकडे वळतो. “मी जीर्ण झालो असलो, तरी मला दृढ कर. सर्व प्राणी मला मित्राच्या दृष्टीने पाहोत. मीही सर्व प्राण्यांकडे मित्राच्या दृष्टीने पाहीन. मित्राच्या दृष्टीने आपण एकमेकांकडे पाहू.” आरंभीचे शब्द, “दृते दृंह मा”, बळासाठी केलेली हाक आहेत. दोन्ही भाष्यकार “दृते” याचा अर्थ “फाटलेला” असा घेतात: माझे शरीर वयाने जीर्ण झाले, फाटले, तरी मला दृढ कर. महीधर आणखी एक अर्थ देतात; ग्रिफिथसारखे आधुनिक भाषांतरकार तोच घेतात. “दृति” म्हणजे कातड्याची पिशवी; इथे ते विधीतल्या मातीच्या पात्राचे नाव मानले आहे, आणि त्या पात्रालाच प्रार्थना करणाऱ्याला दृढ करायची विनंती आहे. प्रार्थना करणारा दृढ कसा होणार? दोन्ही भाष्यकारांना उत्तर मंत्रातच सापडते: चारी बाजूंच्या मैत्रीने. सर्व प्राण्यांनी आपल्याकडे मित्राच्या नजरेने पाहावे, असे तो मागतो. मग स्वतःही सर्वांकडे तसेच पाहण्याचे वचन देतो. शेवटची ओळ दोघांना एकत्र आणते: “आपण”. आपण एकमेकांकडे असेच पाहू. मित्र हा शब्द मित्र देवाचेही नाव आहे; तो मैत्रीचा आणि करारांचा देव. मित्राची नजर शांत असते, असे उवट सांगतात: मित्र कोणाला इजा करत नाही, आणि मित्राला कोणी इजा करत नाही. आणि “सर्वाणि भूतानि”, सर्व प्राणी, म्हणजे खरोखर सर्व: प्रत्येक जीव, केवळ आपली माणसे नव्हेत. हा मंत्र या संकेतस्थळावरील निवडक सुभाषितांमध्येही आहे. तिथे तो “सर्व प्राणी मला” या शब्दांपासून सुरू होतो. हे पुस्तक मात्र शुक्ल यजुर्वेदात आहेत तसे आरंभीचे शब्दही ठेवते.
शंभर शरद
तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतं प्र ब्रवाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शतात् ॥२४॥
एकोणिसावा मंत्र दृढ करण्याची हाक पुन्हा देतो, आणि “तुझ्या दृष्टीसमोर” दीर्घ आयुष्य दोनदा मागतो. वीस ते बावीस मंत्र अग्निदेवाच्या ज्वालेला, आणि वीज व मेघगर्जनेला नमस्कार करतात. देवाची शस्त्रे आपल्यावर न चालोत, सगळ्या बाजूंनी सुरक्षितता लाभो, आणि मुलाबाळांना व गुरांना शांती मिळो, असे ते मागतात. तेविसावा मंत्र मागतो की पाणी आणि वनस्पती आपल्याला मित्र होवोत, आणि आपला द्वेष करणाऱ्यांना शत्रू. अध्याय दीर्घ आणि भरल्या आयुष्याच्या प्रार्थनेने संपतो. “देवांनी स्थापलेला तो डोळा पूर्वेला तेजस्वी होऊन उगवतो. आम्ही शंभर शरद पाहू. शंभर शरद जगू. शंभर शरद ऐकू. शंभर शरद बोलू. शंभर शरद अदीन राहू, आणि शंभर शरदांहूनही अधिक.” हा डोळा म्हणजे सूर्य, जगाचा डोळा; देवांनी तो आकाशात ठेवला. मंत्राच्या पहिल्या ओळी ऋग्वेदातही आहेत (७.६६.१६). सूर्याच्या प्रकाशानेच प्रत्येक डोळ्याला दिसते. म्हणून शंभर वर्षे पाहत राहण्याची प्रार्थना सूर्यापासून सुरू होते: त्याला उगवताना आम्ही पाहत राहू. वैदिक भाषेत वर्ष शरद ऋतूंनी मोजले जाते, आणि शंभर शरद म्हणजे माणसाचे पूर्ण आयुष्य. पण प्रार्थना फक्त पुष्कळ वर्षांसाठी नाही. त्या वर्षांत माणसाला काय हवे, तेही ती सांगते: पाहणारे डोळे, ऐकणारे कान, बोलणारी वाणी. “अदीन” म्हणजे दीन नसलेले, लाचार नसलेले. महीधर त्याचा अर्थ सांगतात: कोणापुढे कधी वाकावे लागू नये, याचना करावी लागू नये. आणि मग अगदी साधेपणाने: आम्हाला शंभराहूनही अधिक शरद लाभोत.