वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
तो एक, एकमेव एक
स एति सविता स्वर्दिवस्पृष्ठेऽवचाकशत् ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या तेराव्या कांडातले चौथे सूक्त आहे. परंपरा हे सूक्त ब्रह्मा नावाच्या ऋषींचे मानते. त्याचे विषय परंपरा दोन सांगते: रोहित, म्हणजे “तांबडा”, या नावाने ओळखला जाणारा सूर्य; आणि अंतरीचा आत्मा. छोट्या छोट्या ओळींचे हे लांबलचक सूक्त सहा भागांत आहे. सर्व देवांच्या मागे कोण उभा आहे, असे ते विचारते; आणि उत्तर देते: तो एक आहे, एकमेव एक. सूक्त त्याला कधीच त्याचे स्वतःचे नाव देत नाही. ते त्याला फक्त “तो” म्हणते. पहिली ओळ त्याला काम करताना दाखवते. “तो सविता होऊन स्वःकडे जातो, आकाशाच्या पाठीवरून खाली न्याहाळत.” सविता म्हणजे सर्व गोष्टींना जीवनासाठी प्रेरणा देणारा सूर्य; तो रोज सकाळी जगाला जागे करतो. स्वः म्हणजे आकाशाच्याही वरचे तेजस्वी जग. अशा रीतीने सूक्ताची सुरुवात आपल्या रोजच्या मार्गावरच्या सूर्याने होते. खूप उंचावरून, स्वर्गाच्या माथ्यावरून, तो खालच्या सगळ्या गोष्टींकडे पाहतो. हा “तो” कोण, हे सूक्त ओळीओळीने उलगडत जाईल.
तोच प्रत्येक देव
स धाता स विधर्ता स वायुर्नभ उच्छ्रितम् ॥३॥ सोऽर्यमा स वरुणः स रुद्रः स महादेवः ॥४॥ सो अग्निः स उ सूर्यः स उ एव महायमः ॥५॥
दुसरी ऋचा सांगते की तो महान इंद्र होऊन जातो; इंद्र म्हणजे देवांचा राजा. सूर्यकिरणांनी गोळा केलेला मेघ त्याने पांघरलेला आहे. मग कवी त्याला पुन्हा पुन्हा नावे देतो. “तोच धाता, तोच धारण करणारा, तोच वायू, उंच उचललेला मेघ. तोच अर्यमा, तोच वरुण, तोच रुद्र, तोच महादेव. तोच अग्नी, तोच सूर्य, तोच महान यम.” तीन छोट्या ऋचा, आणि देवांची एक लांब रांग. धाता म्हणजे विधाता; तो प्रत्येक गोष्ट तिच्या जागी ठेवतो, आणि धारण करणारा तिला तिथे टिकवून धरतो. वायू म्हणजे वारा. अर्यमा मैत्रीचा आणि विवाहबंधनाचा देव. वरुण ऋताचा, म्हणजे जगाच्या व्यवस्थेचा, रक्षक; प्रत्येक दुष्कृत्य तो पाहतो. रुद्र वादळाचा उग्र धनुर्धर देव. महादेव, म्हणजे “महान देव”, ही पदवी पुढे शिवाला मिळाली. मग अग्नी, म्हणजे आग, यज्ञाचा देव. सूर्य. आणि यम, मृतांचा स्वामी; मृत्यूपलीकडच्या जगावर त्याचे राज्य. ही यादी आकाशापासून चुलीपर्यंत आणि चुलीपासून स्मशानापर्यंत जाते. प्रत्येक देवाची स्वतःची जागा आहे, स्वतःचे काम आहे. तरी कवी प्रत्येक देवाविषयी म्हणतो: हा देवही तोच. अनेक देव म्हणजे एकच अस्तित्व, अनेक प्रकारे पाहिलेले. ऋग्वेदातली एक प्रसिद्ध ऋचा हेच एका ओळीत सांगते: “सत्य एकच; ज्ञानी त्याला अनेक नावांनी संबोधतात” (१.१६४.४६). या पुस्तकातल्या कोड्यांच्या सूक्तात ही ऋचा आली आहे.
श्वास घेणाऱ्या सर्वांवर नजर
स प्रजाभ्यो वि पश्यति यच्च प्राणति यच्च न ॥११॥
सहा ते दहा या ऋचा सूर्याचे आणि त्याच्या परिवाराचे चित्र रंगवतात. एका मस्तकाखाली जोडलेले दहा तरुण त्याची सेवा करतात; तो उगवतो आणि झळकतो, तेव्हा ते पुढे झेपावतात. ते बहुधा त्याचे किरण असावेत, सगळे एकाच सूर्यातून फुटलेले. मरुत्, म्हणजे मेघगर्जनेबरोबर धावणारे वादळाचे देव, हा त्याचा गण आहे; आणि तो जणू झोळीत टांगल्यासारखा फिरतो. नववी ऋचा दुसऱ्या ऋचेची पुनरावृत्ती आहे: मेघातला इंद्र. नऊ पात्रे आणि नऊ टेकूही त्याचेच आहेत; पण ते कशाचे प्रतीक आहेत, हे स्पष्ट नाही. मग सूर्य खाली पाहतो. “तो आपल्या प्रजांकडे लक्ष देतो: जे श्वास घेते, आणि जे घेत नाही, त्यांच्याकडे.” सूर्याला आपल्याखालचे सगळे दिसते. तो प्रत्येक जिवंत गोष्टीकडे पाहतो, आणि जी जिवंत नाही तिच्याकडेही. आणि तो त्यांच्याकडे नुसता पाहत नाही, तर लक्ष देतो: त्यांच्या भल्यासाठी त्यांच्यावर नजर ठेवतो. त्याचा प्रकाश म्हणजे एक प्रकारची काळजीच.
तो एक, एकमेव एक
तमिदं निगतं सहः स एष एक एकवृदेक एव ॥१२॥
“हे बळ त्याच्यात शिरले आहे. तो एक आहे, एकवृत् आहे, एकमेव एक आहे.” हे सूक्ताचे हृदय आहे. जगातले सारे बळ, सहस्, म्हणजे जिंकणारी आणि टिकवणारी शक्ती, त्याच्यात शिरले आहे. ते एकाच ठिकाणी एकवटले आहे. मग तो काय आहे, हे कवी सांगतो. एक हा शब्द तो तीनदा वापरतो. आधी नुसते एक. मग एकवृत्: एकसंध, एकाच प्रकारचा; त्याच्यात त्याच्याशिवाय दुसरे काही नाही. मग एक एव: एकटाच एक, फक्त एक. ही पुनरावृत्ती उगाच नाही. प्रत्येक शब्द एक दार बंद करतो. तो एक आहे, दोन नाही. तो एकसंध आहे, भागांचा बनलेला नाही. तो एकमेव आहे, त्याच्या शेजारी दुसरे काही नाही. आधीच्या ऋचांमधल्या देवांच्या लांब रांगेनंतर, त्या सर्वांच्या मागे काय आहे, ते कवी आता स्पष्ट सांगतो. देव एकच आहे आणि बाकी सगळे खोटे आहेत, असा हा दावा नाही. कवीने आत्ताच इंद्र, वरुण, अग्नी, यम आणि इतरांची नावे आदराने घेतली आहेत. तो त्या सर्वांना ठेवतो. त्याचे म्हणणे असे की त्यांतला प्रत्येक जण हाच एक आहे, वेगळ्या रूपात, वेगळ्या कामात. हे शब्द शतकानुशतके घुमत राहिले. प्रमुख उपनिषदांपैकी एक असलेले छांदोग्य उपनिषद सांगते की आरंभी सत् होते, “एकमेव, दुसरे काहीही नसलेले” (६.२.१). या सूक्तात मात्र हे शब्द अजून एका ऋषीचा विस्मयाचा उद्गार आहेत. त्याने सूर्याला आकाश ओलांडताना पाहिले, आणि त्याच्यात त्याला एकाच वेळी सारे देव दिसले. आणि ते सगळे एकच आहेत, असे त्याला आढळले.
देव त्याच्यात एक होतात
एते अस्मिन् देवा एकवृतो भवन्ति ॥१३॥
“हे देव त्याच्यात एकवृत् होतात.” या ओळीने सूक्ताचा पहिला भाग संपतो. हे देव म्हणजे थोडे आधी नावे घेतलेले: इंद्र, धाता, वायू, अर्यमा, वरुण, रुद्र, अग्नी, सूर्य आणि यम. त्याच्यात ते एकवृत्, म्हणजे एकसंध, एक होतात. ते नाहीसे होत नाहीत. अनेक प्रवाह एका नदीत मिळतात, तसे ते एकत्र येतात. ओळ छोटी आहे, कारण तिला यापेक्षा जास्त काही सांगायचे नाही. जो आकाश ओलांडून जातो, तो त्या सर्वांना आपल्यात धरून आहे.
दुसरा नाही, तिसरा नाही
न द्वितीयो न तृतीयश्चतुर्थो नाप्युच्यते ॥१६॥ न पञ्चमो न षष्ठः सप्तमो नाप्युच्यते ॥१७॥ नाष्टमो न नवमो दशमो नाप्युच्यते ॥१८॥
दुसरा भाग वरदानांच्या यादीने सुरू होतो: कीर्ती आणि यश, पाणी आणि मेघ, ब्रह्मवर्चस, म्हणजे पवित्र विद्येचे तेज, अन्न आणि अन्नाचा उपभोग. “जो या एकमेव देवाला जाणतो”, त्याला ही वरदाने मिळतात, असे दिसते. मग तीन ऋचा मोजतात, आणि मोजायला नकार देतात. “त्याला दुसरा म्हणत नाहीत, तिसरा नाही, चौथाही नाही. त्याला पाचवा म्हणत नाहीत, सहावा नाही, सातवाही नाही. त्याला आठवा म्हणत नाहीत, नववा नाही, दहावाही नाही.” कवी दोनपासून दहापर्यंत मोजतो, आणि प्रत्येक पायरीवर नाही म्हणतो. तो कशाचाही दुसरा नाही, तिसरा नाही, एकानंतरचा कोणताच आकडा नाही. यामागे एक साधा मुद्दा आहे. मोजायचे तर एकापेक्षा जास्त गोष्टी लागतात. दुसरा असायला त्याच्या शेजारी पहिला लागतो. वैदिक देव अनेकदा गटांनी मोजले जात: आठ, अकरा, तेहतीस. या देवाला अशा यादीत बसवता येत नाही. त्याला दुसरा किंवा तिसरा करायला त्याच्या शेजारी काहीच नाही. म्हणून मोजणी एकावर थांबते. रांगेतला पहिला म्हणून एक नव्हे; ज्याच्यानंतर रांगच नाही, असा एक. हा भाग “या एकमेव देवा”ने सुरू झाला होता. त्या एकत्वाचा अर्थ काय, हे तो आता मंत्राच्या साध्या, गंभीर शैलीत दाखवतो.
सारे देव त्याच्यात
सर्वे अस्मिन् देवा एकवृतो भवन्ति ॥२१॥
एकोणिसावी आणि विसावी ऋचा पहिल्या भागातले शब्द पुन्हा म्हणतात. तो सर्वांवर नजर ठेवतो: जे श्वास घेते आणि जे घेत नाही. हे बळ त्याच्यात शिरले आहे; तो एक आहे, एकवृत् आहे, एकमेव एक आहे. मग पहिला भाग ज्या ओळीने संपला, ती ओळ एका बदलासह परत येते. “सारे देव त्याच्यात एकवृत् होतात.” आधी “हे देव” होते: कवीने नावे घेतलेले. आता “सारे देव” आहेत: जेवढे देव आहेत, ते सगळे. दुसऱ्या भागाने मोजणी केली, आणि त्याला दुसरा सापडला नाही. म्हणून हा दावा एका यादीपुरता न राहता सगळ्यांना व्यापतो.
मृत्यू आणि अमृत
स एव मृत्युः सोऽमृतं सोऽभ्वं स रक्षः ॥२५॥
बावीस ते चोवीस या ऋचा तिसरा भाग सुरू करतात. या देवाला जाणणाऱ्याला काय मिळते, याची ती आणखी मोठी यादी आहे. आधीच्या वरदानांत ती भर घालते: पवित्र शब्द, तप, म्हणजे साधनेची तळपणारी उष्णता, श्रद्धा आणि तेज, स्वर्ग, स्वधा, म्हणजे देवाची स्वतःची शक्ती, भूत आणि भविष्य. मग कवी सर्वांत कठीण गोष्ट सांगतो. “तोच मृत्यू आहे; तो अमृत आहे; तो अभ्व आहे; तो रक्षस् आहे.” तो एक म्हणजे केवळ तेजस्वी सूर्य आणि प्रेमळ देव नव्हे. तो मृत्यूही आहे. आणि तो अमृतही आहे: कधीही न संपणारे जीवन. तो अभ्व आहे: प्रचंड आणि भयानक काहीतरी, एखादे अक्राळविक्राळ धूड. तो रक्षस् आहे: रात्री वावरणारा आणि माणसांना इजा करणारा दुष्ट जीव. कवी जगाचे दोन तुकडे करत नाही, चांगले त्याच्यात आणि वाईट त्याच्याबाहेर. सगळे काही त्याच्यात आहे: भयंकरही, आणि चांगलेही. हा विचार कठीण आहे, आणि धाडसीही.
दिवसाचे अपत्य आणि उगम
स वा अह्नोऽजायत तस्मादहरजायत ॥२९॥ स वै रात्र्या अजायत तस्माद्रात्रिरजायत ॥३०॥
सव्वीस ते अठ्ठावीस या ऋचा त्याला सर्व शक्तींचा स्वामी म्हणून दाखवतात. तो रुद्र आहे; जिथे धन दिले जाते, तिथे धन जिंकणारा; आणि नमनाच्या शब्दांच्या शेवटी येणारी हाक. उपद्रवी आत्मे त्याच्या आज्ञेची वाट पाहतात, आणि तारे आणि चंद्र त्याच्या सत्तेत आहेत. मग चौथा भाग एका विरोधाभासाने सुरू होतो. “तो दिवसापासून जन्मला; त्याच्यापासून दिवस जन्मला. तो रात्रीपासून जन्मला; त्याच्यापासून रात्र जन्मली.” प्रत्येक ओळ दोन्ही दिशांनी जाते. तो दिवसातून येतो, आणि दिवस त्याच्यातून येतो. तो रात्रीतून येतो, आणि रात्र त्याच्यातून येते. सूर्य रोज सकाळी रात्रीतून जन्मतो, आणि दिवस सूर्यातून जन्मतो. म्हणजे उघड्या डोळ्यांनाच दिसते की दोघे एकमेकांना जन्म देतात. कवीला त्या एकातही हेच दिसते. जे जे आहे, त्याचे तो अपत्यही आहे आणि जनकही. सूक्त शेवटपर्यंत याच पद्धतीने चालते. तो हवा, वारा, आकाश, दिशा, पृथ्वी, अग्नी, पाणी, ऋचा आणि यज्ञ यांच्यापासून जन्मतो, आणि यांतले प्रत्येक त्याच्यापासून जन्मते; तो यज्ञ आहे, आणि यज्ञाचे मस्तकही. तो गर्जतो, चमकतो, आणि वज्र फेकतो: दुष्टावर आणि सज्जनावर सारखेच, माणसावर किंवा राक्षसावर. तो वनस्पती घडवतो, सुखद पाऊस पाठवतो, लोकांची भरभराट करतो; त्याचे शंभर देह आहेत, आणि आणखी अगणित कोटी. शेवटचे दोन भाग प्रत्येक मृत्यूहून बलवान अशा इंद्राची स्तुती करतात. ते त्या तेजस्वी देवाची एकामागून एक नावे घेऊन उपासना करतात, आणि विनवतात: गायकाकडे पाहा, आणि यश, अन्न आणि पवित्र विद्या दे.