वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
शिवसंकल्प सूक्त: माझे मन शुभाचा संकल्प करो
यज्जाग्रतो दूरमुदैति दैवं तदु सुप्तस्य तथैवैति । दूरंगमं ज्योतिषां ज्योतिरेकं तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥१॥
हे सहा मंत्र शुक्ल यजुर्वेदाच्या चौतिसाव्या अध्यायाच्या आरंभी येतात. वैदिक यज्ञांत म्हटले जाणारे मंत्र यजुर्वेदात एकत्र केलेले आहेत. या अध्यायाच्या अठ्ठावन्न मंत्रांपैकी बाकीचे निरनिराळ्या देवांच्या प्रार्थना आहेत. या सहांचा विषय मात्र मन स्वतःच आहे, असे परंपरा सांगते. प्रत्येक मंत्र एकाच ओळीने संपतो: “तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु”, “ते माझे मन शुभ संकल्पाचे होवो.” पहिला मंत्र सांगतो, कोणते मन. “जागेपणी जे दैवी मन दूर दूर जाते, आणि झोपेतही तसेच जाते आणि परत येते. दूर जाणारे, ज्योतींची एकमेव ज्योत असे जे, ते माझे मन शुभ संकल्पाचे होवो.” जागेपणी मन शरीराबरोबर एका जागी थांबत नाही. ते दूर जाते: दुसऱ्या गावातल्या मित्राकडे, कालच्या दिवसात, पुढच्या वर्षात. डोळ्याला फक्त समोरचे दिसते. मन मात्र भूतकाळ, भविष्य, लपलेले आणि दूरचे, सगळीकडे पोहोचते. झोपेतही ते असेच निघून जाते, आणि तसेच परत घरी येते. कवी मनाला “दैव”, म्हणजे दैवी, म्हणतो: देवांच्या कुळातले, तेजस्वी आणि चपळ. आणि त्याला ज्योतींची एकमेव ज्योत म्हणतो. उवट आणि महीधर हे दोन मध्ययुगीन विद्वान; त्यांची भाष्ये या वेदाचे पारंपरिक मार्गदर्शक मानली जातात. ते सांगतात, या ज्योती म्हणजे इंद्रिये: डोळा, कान आणि इतर, ज्यांच्यामुळे आपल्याला गोष्टी कळतात. मन ही त्यांच्यामागची ज्योत आहे. मन नसेल, तर डोळा पाहतो, पण त्याला दिसत नाही. मग प्रार्थना येते. संकल्प म्हणजे निश्चय, हेतू: मन जे ठरवते, जे करायला निघते ते. इथे “शिव” हे देवाचे नाव नाही. तो “शुभ, कल्याणकारी, चांगले” या अर्थाचा साधा शब्द आहे. देवाचे नावही हाच शब्द आहे, पण हे मंत्र त्याला उद्देशून नाहीत. आपले मन शुभाचा संकल्प करो, एवढेच कवी मागतो. महीधर हे स्पष्ट करून सांगतात: माझे मन नेहमी धर्माकडे, योग्य तेच करण्याकडे वळो, अधर्माकडे कधीच नाही. म्हणजे हे पालुपद अधिक वेगवान मन मागत नाही. मन आधीच वेगवान आहे. प्रार्थना आहे ती मन कुठे जाते याविषयी.
आतले अपूर्व आश्चर्य
येन कर्माण्यपसो मनीषिणो यज्ञे कृण्वन्ति विदथेषु धीराः । यदपूर्वं यक्षमन्तः प्रजानां तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥२॥
पहिल्या मंत्रात मन प्रवास करताना दिसले. दुसऱ्यात ते काम करताना दिसते. “ज्याच्या योगाने कुशल, विचारी माणसे यज्ञात आपली कर्मे करतात, आणि ज्ञानी पुरुष सभांमध्ये आपली. जे सर्व प्रजांच्या आत असलेले अपूर्व यक्ष आहे, ते माझे मन शुभ संकल्पाचे होवो.” यज्ञात, म्हणजे पवित्र अग्नीत आहुती देण्याच्या विधीत, प्रत्येक कृतीचा शब्द ठरलेला असतो, आणि क्षणही ठरलेला असतो. सभांमध्ये लोक निर्णय घ्यायला जमतात; तिथे ज्ञानी माणसांना नीट निवाडा करावा लागतो. दोन्हींसाठी स्वच्छ आणि स्थिर मन लागते. मग कवी मनाला एक विलक्षण नाव देतो: यक्ष. इथे त्याचा अर्थ आश्चर्य, अद्भुत, आदराने पाहावे असे काहीतरी. ते “अपूर्व” आहे: बेजोड, पूर्वी कधी न पाहिलेले. आणि ते “अन्तः”, म्हणजे आत, प्रत्येक प्राण्यात राहते. हे आश्चर्य बाहेर जगात नाही. ते आपल्या प्रत्येकाच्या आत आहे.
मनाशिवाय काहीच घडत नाही
यत्प्रज्ञानमुत चेतो धृतिश्च यज्ज्योतिरन्तरमृतं प्रजासु । यस्मान्न ऋते किं चन कर्म क्रियते तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥३॥
मनाला आश्चर्य म्हटल्यावर कवी आता सांगतो, ते कशाचे बनले आहे. “जे प्रज्ञान आहे, चेतस् आहे, आणि धृती आहे; प्रजांच्या आत असलेली अमर ज्योत आहे; ज्याच्याविना कोणतेही कर्म घडत नाही, ते माझे मन शुभ संकल्पाचे होवो.” हा मंत्र तीन शक्ती सांगतो, आणि तिन्हींना मनच म्हणतो. प्रज्ञान म्हणजे जाणणे: एखादी गोष्ट स्पष्ट समजणे. चेतस् म्हणजे जाणीव: सावध असणे, भोवती काय चालले आहे ते टिपणे. धृती म्हणजे स्थिरता: खंबीर राहण्याची, हाती घेतलेले काम चालू ठेवण्याची शक्ती. मन “अमृत” आहे, म्हणजे अमर: प्रत्येक प्राण्याच्या आत असलेली, कधी न विझणारी ज्योत. शेवटची ओळ या सूक्तातली सर्वांत साधी ओळ आहे. मनाशिवाय काहीच घडत नाही. प्रत्येक कृती, लहान असो वा मोठी, दयेची असो वा क्रौर्याची, आधी मनात सुरू होते. प्रत्येक कृती मनात सुरू होत असेल, तर चांगल्या कृतींचा उगमही शुभ संकल्पाच्या मनातच आहे.
झाले, आहे आणि होईल
येनेदं भूतं भुवनं भविष्यत् परिगृहीतममृतेन सर्वम् । येन यज्ञस्तायते सप्तहोता तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥४॥
एकेका कृतीवरून पुढचा मंत्र सगळ्या काळाकडे वळतो. “ज्या अमर मनाने हे सारे धरून ठेवले आहे: जे झाले, जे आहे, आणि जे होणार आहे. ज्याच्या योगाने सात होत्यांचा यज्ञ विस्तारतो, ते माझे मन शुभ संकल्पाचे होवो.” डोळ्याला दिसते ते इथले आणि आत्ताचे. मन तिन्ही काळ धरून ठेवते: झालेले आठवते, चालू असलेल्याकडे लक्ष देते, आणि होणाऱ्याकडे पुढे पाहते. या अर्थाने ते “हे सारे”, म्हणजे सारे जग, आपल्या मुठीत धरते. दुसरी ओळ पुन्हा यज्ञाकडे येते. सोम म्हणजे देवांना अर्पण केले जाणारे पवित्र पेय. मोठ्या सोमयागांत सोमाचा रस कुटून काढला जाई आणि देवांना अर्पण केला जाई. तिथे सात होते, म्हणजे पुरोहित, देवांना आवाहन करत; प्रत्येकाचे काम वेगळे. मंत्र म्हणतो, हा यज्ञ “विस्तारतो”: विणकर मागावर धागे ताणून पसरतो, तसा. एकेक पुरोहित, एकेक पायरी, अशी क्रमाने मांडलेली नक्षी. ती सारी नक्षी मनच धरून ठेवते.
नाभीतल्या आऱ्यांसारखे
यस्मिन्नृचः साम यजूंषि यस्मिन् प्रतिष्ठिता रथनाभाविवाराः । यस्मिंश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥५॥
पाचव्या मंत्राला मनात सगळ्या ज्ञानाचे घर सापडते. “रथाच्या चाकाच्या नाभीत आरे बसवलेले असतात, तसे ज्याच्यात ऋचा, सामे आणि यजुस् प्रतिष्ठित आहेत; ज्याच्यात प्रजांचे सारे चित्त ओवलेले आहे, ते माझे मन शुभ संकल्पाचे होवो.” तेव्हा वेद तीन होते: ऋचांचा ऋग्वेद, गायनाचा सामवेद, आणि यज्ञात म्हणायच्या मंत्रांचा यजुर्वेद. ते तोंडपाठ केले जात; कधी लिहिले जात नसत. म्हणून ते मनातच राहत. चाकाच्या नाभीत आरे घट्ट बसवलेले असतात; हा मंत्र वेदांना मनात तसेच बसलेले पाहतो. नाभी आऱ्यांना धरून ठेवते, आणि चाक फिरते. दुसरी उपमा मागावरची आहे. प्राणी जे जे विचार करतात, ते सारे मनात “ओवलेले” आहे, कापडात धागे विणलेले असतात तसे. प्रत्येक धागा धरून ठेवणारे वस्त्र म्हणजे मन.
कुशल सारथी
सुषारथिरश्वानिव यन्मनुष्यान्नेनीयतेऽभीशुभिर्वाजिन इव । हृत्प्रतिष्ठं यदजिरं जविष्ठं तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥६॥
सहा मंत्रांतला हा शेवटचा मंत्र मनाचे सर्वांत प्रसिद्ध चित्र देतो. “कुशल सारथी घोड्यांना हाकतो, तसे जे माणसांना पुढे नेते; लगामांनी वेगवान घोडे आवरावेत, तसे जे त्यांना आवरते. जे हृदयात वसते, जे चपळ आणि सर्वांत वेगवान आहे, ते माझे मन शुभ संकल्पाचे होवो.” इथे माणसे म्हणजे घोडे, आणि मन म्हणजे सारथी. सारथी काय करतो, याची दोन चित्रे हा मंत्र देतो; भाष्यकार ती दाखवून देतात. आधी तो घोड्यांना पुढे हाकतो. मग लगाम खेचून त्यांना आवरतो. मनही आपल्याशी असेच दोन्ही करते. ते आपल्याला पुढे ढकलते, आणि मागेही धरते. मन हृदयात राहते. ते “अजिर”, म्हणजे चपळ, आहे. उवट आणि महीधर दोघेही या शब्दाचा अर्थ “जरा नसलेले”, म्हणजे कधी न म्हातारे होणारे, असा घेतात. महीधरांच्या मते माणूस मूल असो, तरुण असो वा म्हातारा, त्याचे मन तेच राहते. आणि ते सर्व गोष्टींत सर्वांत वेगवान आहे. महीधर शास्त्रातली एक ओळ उद्धृत करतात: वाऱ्याहून वेगवान काही नाही, आणि मनाहून वेगवान काही नाही. सारथी रथ चांगला हाकू शकतो, तसा वाईटही. सहाही मंत्र याच मुद्द्याकडे येत होते. मन आपल्या मालकाला जिथे जाईल तिथे नेणार. म्हणून कवी शेवटच्या वेळी मागतो: ते शुभ संकल्पाचे होवो. कठ उपनिषद हे प्रमुख उपनिषदांपैकी एक. तेही हीच उपमा वापरते. पण तिथे भाग वेगळे वाटलेले आहेत: शरीर म्हणजे रथ, इंद्रिये म्हणजे घोडे, बुद्धी म्हणजे सारथी, आणि मन म्हणजे लगाम.