वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
नासदीय सूक्त: सृष्टीच्या आधी
नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत् । किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम् ॥१॥
हे ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले एकशे एकोणतिसावे सूक्त आहे. ऋग्वेद हा भारतातला पवित्र सूक्तांचा सर्वांत प्राचीन संग्रह. “नासदासीत्”, म्हणजे “असत् नव्हते”, या आरंभीच्या शब्दांवरून त्याला नासदीय सूक्त म्हणतात. परंपरा त्याचा ऋषी परमेष्ठी प्रजापती मानते. देवतेच्या जागी ती सूक्ताचा विषय सांगते: “भाववृत्त”, म्हणजे अस्तित्वाची वाटचाल. सात ऋचांमध्ये कवी विचारतो: जगाच्या आधी काय होते, आणि जग त्यातून कसे आले? तो आपल्याला ठाऊक असलेले सगळे बाजूला सारून सुरुवात करतो. “तेव्हा असत् नव्हते, आणि सत्ही नव्हते. अंतरिक्ष नव्हते, आणि त्यापलीकडचे आकाशही नव्हते. कशाचे आवरण होते, आणि कुठे? कोणाच्या आश्रयाने? अथांग, खोल असे पाणी तरी होते का?” सत् आणि असत्, असणे आणि नसणे, हे आपल्याजवळचे सर्वांत व्यापक शब्द आहेत. ज्याला आपण नाव देऊ शकतो, ते एकतर असते, किंवा नसते. जगाच्या आधी यांपैकी कोणताच शब्द लागू पडत नव्हता, असे कवी म्हणतो. मग तो जगाचा एकेक तुकडा काढून घेतो: हवा नाही, आकाश नाही, वर काहीच नाही. जे उरते, त्याविषयी तो फक्त प्रश्न विचारू शकतो. काही झाकलेले होते का, आणि कशाने? ते कुठे होते, आणि त्याला कोणी सांभाळले? इतर वैदिक ग्रंथ आरंभी जे खोल पाणी सांगतात, ते तरी होते का? तो उत्तर देत नाही. तो फक्त विचारतो. पहिली ओळ सावकाश वाचण्यासारखी आहे. तेव्हा जे होते, त्याला असत्, म्हणजे रिकामे शून्य, म्हटलेले नाही. त्याला सत्ही म्हटलेले नाही, म्हणजे इतर गोष्टींसारखी बोट ठेवून दाखवता येईल अशी एखादी गोष्टही ते नव्हते. तेव्हा गोष्टीच नव्हत्या. ही अशी अवस्था आहे, जिला दोन्हींपैकी कोणताच शब्द लागू पडत नाही. पुढचे प्रश्न हेच अधिक गहिरे करतात. आवरण, जागा, सांभाळणारा, खोल पाणी: प्रत्येक प्रश्न आपल्या ओळखीच्या जगातले एखादे चित्र उसने घेतो. आणि एकाचेही उत्तर मिळत नाही. जग रिकाम्या शून्यातून आले, असे ही ऋचा म्हणत नाही. ती म्हणते की “आहे” आणि “नाही” हे आपले दोन शब्द आरंभापुढे थिटे पडतात. पुढच्या भारतीय विचाराने हा धागा उचलला. उपनिषदे म्हणजे वेदांची सांगता करणारी शिकवण; त्यांच्यातून वेदान्त नावाचे तत्त्वज्ञान उभे राहिले. त्याचा अद्वैत संप्रदाय जगाच्या मुळाविषयी हेच सांगतो: त्याला सत्ही म्हणता येत नाही, आणि असत्ही म्हणता येत नाही.
ते एक श्वास घेत होते
न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्या अह्न आसीत्प्रकेतः । आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किं चनास ॥२॥
“तेव्हा मृत्यू नव्हता, आणि अमरत्वही नव्हते. रात्रीची किंवा दिवसाची कोणतीच खूण नव्हती. ते एक वाऱ्याविना, स्वतःच्या शक्तीने श्वास घेत होते. त्याच्याशिवाय दुसरे काहीच नव्हते.” आधी कवी मृत्यू आणि त्याच्या उलट असलेले अमरत्व, दोन्ही काढून घेतो. मृत्यू नाही, अमरत्व नाही; म्हणजे मरणारे कोणी नव्हते, आणि चिरंजीव राहणारेही कोणी नव्हते. रात्र नाही, दिवस नाही; म्हणजे काळच नव्हता. मग पहिल्यांदाच तो सांगतो की तेव्हा काय होते: “ते एक”. तो त्याला नाव देत नाही. ते श्वास घेत होते, पण वाऱ्याविना, म्हणजे हवेच्या कोणत्याही झुळकीविना. त्याला स्वतःबाहेरच्या कशाचीच गरज नव्हती. ते स्वधेने जगत होते: स्वतःच्या शक्तीने. स्वधा या शब्दाचा शब्दशः अर्थ “स्वतःवर आधारलेले”. दुसरे काहीच अस्तित्वात नव्हते. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. त्यांच्या मते ते एक म्हणजे ब्रह्म: उपनिषदे ज्याची शिकवण देतात, ते सर्व गोष्टींच्या मागचे एकमेव सत्य. ते “श्वास घेत होते” याचा अर्थ एवढाच की ते होते, असे ते समजावतात. त्याच्या स्वतःच्या शक्तीला, स्वधेला, ते माया म्हणतात: ब्रह्मात राहणारी, पण जिला स्वतःचे वेगळे अस्तित्व नाही अशी शक्ती.
अंधारात दडलेला अंधार
तम आसीत्तमसा गूळ्हमग्रेऽप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम् । तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिनाजायतैकम् ॥३॥
“आरंभी अंधाराने झाकलेला अंधार होता. हे सारे कोणतीही खूण नसलेले पाणी होते. जे होऊ घातले होते, ते पोकळीने झाकलेले होते. ते एक तपाच्या सामर्थ्याने जन्मले.” आता कवी गोष्टींना आकार येण्यापूर्वीचा क्षण रंगवतो. अंधारावर अंधार, जणू रात्रीच्या आत रात्र. कोणतीही खूण नसलेले, सर्वत्र पसरलेले पाणी, जिथे कोणतीच गोष्ट दुसरीपासून वेगळी ओळखता येत नाही. जे काही होणार होते, ते एका रिकामपणाखाली झाकलेले होते. मग सूक्तातली पहिली घटना घडते. काहीतरी जन्मते, आणि ते तपातून जन्मते. इथे तप म्हणजे उष्णता, उत्कटता, तीव्र प्रयत्नाची धग. कोणतेही जग असण्याआधी एक ऊब आहे, आणि तिच्यातून जगाची सुरुवात होते. ऋचा त्याला “ते एक” म्हणते: मागच्या ऋचेतले तेच एक, आता प्रकट होत असलेले. वेद हाच शब्द ऋषीच्या कठोर साधनेतल्या धगीसाठीही वापरतात; त्या प्रयत्नानेच ऋषीला अंतर्दृष्टी लाभते.
इच्छा: पहिले बीज
कामस्तदग्रे समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् । सतो बन्धुमसति निरविन्दन् हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषा ॥४॥
“आरंभी त्यात इच्छा उदित झाली; तीच मनाचे पहिले बीज होती. कवींनी बुद्धीने आपल्या हृदयात शोध घेतला, आणि असत्मध्ये सत्चे नाते त्यांना सापडले.” तपानंतर येते इच्छा, म्हणजे काम. इथे ती लोभ किंवा वासना नव्हे. काहीतरी निर्माण करावे, या ओढीची ती पहिली हालचाल आहे. ती “त्यात”, म्हणजे मागच्या ऋचांमधल्या त्या एकात, उदित झाली. ही इच्छा मनाचे पहिले बीज होती, असे कवी म्हणतो. मग ही ऋचा जगाकडून कवींकडे वळते. कवी म्हणजे इतरांपेक्षा दूरवरचे पाहणारे द्रष्टे. त्यांनी उत्तरासाठी बाहेर पाहिले नाही. त्यांनी स्वतःच्या हृदयात शोध घेतला. जे आहे ते जग, आणि जे अजून नव्हते ते, यांना जोडणारे नाते त्यांना तिथे सापडले. पुढे तैत्तिरीय उपनिषद सृष्टीच्या आरंभाचे स्वतःचे वर्णन करताना हीच दोन, इच्छा आणि तप, एकत्र जोडते: “त्याने इच्छा केली, ‘मी अनेक व्हावे.’ त्याने तप केले, आणि हे सारे निर्माण केले.”
खाली काही होते का?
तिरश्चीनो विततो रश्मिरेषामधः स्विदासी३दुपरि स्विदासी३त् । रेतोधा आसन्महिमान आसन्त्स्वधा अवस्तात्प्रयतिः परस्तात् ॥५॥
“त्यांचा दोर आडवा ताणलेला होता. खाली काही होते का? वर काही होते का? बीज देणारे होते, महान शक्ती होत्या. खाली त्यांची स्वशक्ती होती, वर पुढे झेपावणारी ओढ.” या ऋचेत गोष्टींच्या पहिल्या विभागणीचे चित्र आहे. आतापर्यंत सारे एक होते. आता एक रेषा आडवी जाते, जणू मोजणीसाठी ताणलेला दोर; आणि गोष्टी तिच्या या बाजूला किंवा त्या बाजूला उभ्या राहू लागतात. “त्यांचा” म्हणजे कदाचित मागच्या ऋचेतले कवी, ज्यांनी ही पहिली रेषा आखली. बीज देणारे आहेत, महान शक्ती आहेत. खाली स्थिर असलेली एक शक्ती आहे, आणि वर पुढे रेटणारी एक ओढ. इथेही कवी ठामपणे काही सांगत नाही. तो विचारतो: खाली काही होते का? वर काही होते का? संस्कृतमध्ये या दोन प्रश्नांतले स्वर लांबवलेले आहेत; विचारात पडलेल्या माणसाच्या बोलण्याची ती खूण आहे. दोरासाठीचा शब्द रश्मी. त्याचा अर्थ प्रकाशाचा किरण असाही होतो; तेव्हा ही ओळ अंधारात आरपार गेलेल्या एका किरणाचे चित्रही असू शकेल. कसेही घेतले, तरी सूक्तात दिशा असलेली ही पहिलीच गोष्ट आहे.
खरोखर कोण जाणतो?
को अद्धा वेद क इह प्र वोचत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा को वेद यत आबभूव ॥६॥
आता कवी सांगणे थांबवून विचारू लागतो. “खरोखर कोण जाणतो? इथे कोण ते सांगू शकेल? हे कुठून जन्मले, ही सृष्टी कुठून आली? देव तर या जगाच्या निर्मितीनंतर आले. मग हे जग कुठून उत्पन्न झाले, हे कोण जाणतो?” सृष्टीसाठी इथे शब्द आहे विसृष्टी: “बाहेर सोडणे”, “ओतणे”. हा शब्द जगाला एखाद्या स्रोतातून वाहत आलेले काहीतरी मानतो. कवी दोन गोष्टी विचारतो. तो स्रोत कोणता? आणि तो कोणाला कळू शकेल? सहज सुचणारे उत्तर म्हणजे देव, कारण ते ज्ञानी आहेत. कवी तो रस्ता लगेच बंद करतो. देव जगाच्या बाहेर नाहीत. जग निर्माण झाले तेव्हाच देव जन्मले; म्हणजे ते नंतर आले. आपल्या जन्माआधी काय घडले, ते त्यांना कसे कळणार? आणि देवांनाच कळू शकत नसेल, तर कोणत्याही माणसाला तसा दावा करता येणार नाही. देवांच्या स्तुतीने भरलेल्या ग्रंथात असे काही सापडणे विलक्षण आहे. ऋग्वेदात इतरत्र कवी योद्धा इंद्र, पवित्र अग्नी, आणि विश्वव्यवस्थेचा रक्षक वरुण यांची बलवान आणि ज्ञानी म्हणून स्तुती करतात. इथे त्याच परंपरेतला एक कवी शांतपणे सांगतो की देवही जगाचाच भाग आहेत. जगाच्या आरंभापलीकडे त्यांना पाहता येत नाही. ही ऋचा देवांची थट्टा करत नाही, आणि ती नास्तिकताही नाही. कोणत्याही जीवाला पेलवणार नाही इतक्या मोठ्या प्रश्नापुढची ती नम्रता आहे. तिच्यातला प्रत्येक “कोण” आणि प्रत्येक “कुठून” हा खरा प्रश्न आहे. कवी ते उघडेच ठेवतो, वाचकानेही ते विचारावेत म्हणून.
कदाचित तो जाणतो
इयं विसृष्टिर्यत आबभूव यदि वा दधे यदि वा न । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ॥७॥
सूक्त त्याच्या सर्वांत प्रसिद्ध ओळींनी संपते. “ही सृष्टी जिथून आली, त्याने ती रचली असो वा नसो; परम आकाशात राहून जो तिचा अध्यक्ष आहे, तो खचितच जाणतो. किंवा कदाचित तोही जाणत नाही.” देवांना कळू शकत नाही, असे कवीने सांगितले आहे. आता तो त्याहून वर पाहतो: अध्यक्षाकडे, म्हणजे परम आकाशातून जगावर देखरेख करणाऱ्याकडे. परम आकाश, म्हणजे परम व्योम: आकाशाचे सर्वांत दूरचे टोक, जे काही आहे त्या साऱ्याच्या वरचे. त्याने जग निर्माण केले, की नाही केले? कवी तेही उघडेच ठेवतो. निदान त्याला तरी ठाऊक असणार. आणि मग शेवटचे वळण: किंवा कदाचित त्यालाही ठाऊक नाही. सरळ वाचले, तर या शब्दांत खरी शंका आहे. कवी सर्वांत श्रेष्ठ जाणकारापर्यंत चढतो, आणि मग ते उत्तरही डळमळू देतो. अनेक आधुनिक वाचक ही ओळ अशीच ऐकतात: लपलेले उत्तर असलेले कोडे म्हणून नव्हे, तर उघडाच राहणारा प्रश्न म्हणून. सायणाचार्यांना मात्र या शब्दांत खरी शंका ऐकू येत नाही. त्यांच्या मते त्यांचा अर्थ असा: अध्यक्षालाही कदाचित ठाऊक नसेल, तर दुसऱ्या कोणाला कळणार? जग कसे निर्माण झाले, हे फक्त सर्वज्ञ परमेश्वरच जाणतो. कसेही वाचले तरी सूक्त एका प्रश्नावर संपते, एखाद्या ठाम सिद्धांतावर नव्हे. सत् आणि असत्, मृत्यू आणि अमरत्व, रात्र आणि दिवस, आणि जाणणारे म्हणून देवही, सारे त्याने बाजूला सारले आहे. उरतात दोनच: “ते एक”, आणि त्याच्याविषयी अजूनही विचारत राहणारे मन. शतकांनंतर उपनिषदे हेच प्रश्न पुढे विचारत राहिली.