वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
काल सूक्त: काल, पहिला देव
कालो अश्वो वहति सप्तरश्मिः सहस्राक्षो अजरो भूरिरेताः । तमा रोहन्ति कवयो विपश्चितस्तस्य चक्रा भुवनानि विश्वा ॥१॥
ही अथर्ववेदाच्या एकोणिसाव्या कांडातली दोन छोटी सूक्ते आहेत: त्रेपन्नावे आणि चोपन्नावे. परंपरा त्यांचे ऋषी भृगू मानते. त्यांची देवता काल, म्हणजे काळ. इथे ती दोन्ही मिळून एकच कविता म्हणून वाचली आहेत. जगाला पुढे कोण नेते, आणि प्रजांच्या निर्मात्याच्याही आधी कोण आहे, असे ती विचारतात. त्यांचे उत्तर आहे: काल. पहिली ऋचा कालाला देह देते. “काल हा अश्व पुढे धावतो. त्याला सात लगाम आहेत; तो सहस्राक्ष आहे, अजर आहे, विपुल बीजाचा आहे. ज्ञानी कवी त्याच्यावर आरूढ होतात. सारी जगे त्याची चाके आहेत.” एक बलाढ्य घोडा डोळ्यांसमोर आणा. तो एक रथ ओढतो आहे, आणि त्या रथाची चाके म्हणजे स्वतः जगे आहेत. सारे विश्व त्याच्यामागे पुढे पुढे घरंगळत जाते. प्रत्येक शब्द चित्रात भर घालतो. सात लगाम: वेदात सात हा पवित्र आकडा आहे; सूर्याचे घोडे सात, त्याचे किरणही सात. सहस्राक्ष, म्हणजे हजार डोळ्यांचा: कालाला सर्व दिसते; काहीही त्याच्या नजरेआड घडत नाही. अजर, म्हणजे म्हातारा न होणारा: सर्व गोष्टी काळाच्या ओघात जुन्या होतात, पण काल स्वतः कधीच जीर्ण होत नाही. विपुल बीजाचा: जे जे जन्मते, ते त्याच्यातूनच येते. मग कवी, म्हणजे खोलवर पाहणारे द्रष्टे, रथावर चढतात. ते बाजूला उभे राहून जाणारा रथ पाहत नाहीत. ते त्याच्याबरोबर प्रवास करतात. सायणाचार्य हे चौदाव्या शतकातले वेदांचे भाष्यकार; त्यांचे भाष्य वेदांचा पारंपरिक मार्गदर्शक मानले जाते. ते सात लगाम म्हणजे ऋतू मानतात. प्रत्येकी दोन महिन्यांचे सहा ऋतू, आणि सातवा म्हणजे अधिक मास, जो पंचांग अधूनमधून जोडते. हजार डोळे म्हणजे दिवस आणि रात्री. आणि जे ज्ञानी कालावर “आरूढ होतात”, ते त्याला आपलेसे करतात, असे ते म्हणतात: त्यांच्यावर मग कालाची सत्ता चालत नाही. असे वाचले, तर ही ऋचा एक आश्वासन देते. प्रत्येक जीव काळाच्या प्रवाहात वाहत जातो, इच्छा असो वा नसो. ज्ञानी मात्र जाणतेपणी त्यावर स्वार होतात.
अमृत हा त्याचा आस
सप्त चक्रान् वहति काल एष सप्तास्य नाभीरमृतं न्वक्षः । स इमा विश्वा भुवनान्यञ्जत्कालः स ईयते प्रथमो नु देवः ॥२॥
“हा काल सात चाके ओढतो; त्याच्या नाभी सात आहेत; अमृत हा त्याचा आस आहे. ही सारी जगे प्रकाशात आणत तो काल पुढे जातो, पहिला देव.” रथ मोठा होतो. आता त्याला सात चाके आहेत, सात नाभी आहेत. त्या सर्वांमधून एकच आस जातो, आणि तो आस म्हणजे अमृत: जे कधीच मरत नाही ते. हे चित्र काळाविषयीच काहीतरी सांगते. चाके फिरत राहतात, पुन्हा पुन्हा: दिवस, ऋतू, वर्षे. पण त्यांच्या मध्यभागी असलेला आस झिजत नाही. जे फिरते, ते सरणारा काळ. ज्याच्यावर ते फिरते, ते अमर आहे. “प्रकाशात आणणे” या अर्थाचा शब्द अनिश्चित आहे; काही भाषांतरकार त्याऐवजी “बरोबर वाहून नेणे” असे वाचतात. कसेही वाचले, तरी काल सारी जगे बरोबर घेऊन पुढे जातो. तो “पहिला देव” आहे: सर्व देवांत पहिला, काळानेही त्यांच्या आधी आणि स्थानानेही त्यांच्या वर.
भरलेला कुंभ
पूर्णः कुम्भोऽधि काल आहितस्तं वै पश्यामो बहुधा नु सन्तम् । स इमा विश्वा भुवनानि प्रत्यङ्कालं तमाहुः परमे व्योमन् ॥३॥
“कालावर एक भरलेला कुंभ ठेवलेला आहे. आम्ही त्याला अनेक रूपांत पाहतो. तो या सर्व जगांकडे तोंड करून आहे. परम व्योमात, सर्वोच्च आकाशात, त्याला काल म्हणतात.” ही या सूक्ताची सर्वांत प्रसिद्ध, आणि सर्वांत गूढ ऋचा आहे. काठोकाठ भरलेला एक घडा कालावर ठेवलेला आहे. आपण तो “अनेक रूपांत” पाहतो; तो प्रत्येक जगाकडे तोंड करून आहे; आणि सर्वोच्च आकाशात त्याला एकच नाव आहे: काल. सायणाचार्यांचा अर्थ या खुणांशी चांगला जुळतो. ते भरलेला कुंभ म्हणजे आपण मोजतो तो काळ मानतात: दिवस आणि रात्री, महिने, ऋतू आणि वर्षे. हे सगळे स्वतः कालावर टेकलेले आहेत; आणि त्या कालाला ना आरंभ, ना अंत. खाली आपल्याला मोजलेला काळ अनेक रूपांत दिसतो: सकाळ आणि संध्याकाळ, वसंत आणि हिवाळा. सर्वोच्च स्थानी तो एक आहे, आणि त्याचे नाव काल. म्हणजे या ऋचेत दोन प्रकारचा काळ आहे. एक सरणारा काळ, जो आपण मोजतो आणि विभागतो: तो भरलेला कुंभ. दुसरा सर्व सरण्याला धरून ठेवणारा, पण स्वतः न सरणारा काल: ज्याच्यावर तो कुंभ ठेवलेला आहे. कुंभ “भरलेला” आहे, कारण त्याच्यात काहीच उणे नाही. होऊन गेलेला प्रत्येक दिवस, आणि येणारा प्रत्येक दिवस, त्याच्यात आहे. काही अभ्यासकांना या संपूर्ण सूक्तात सूर्य आणि काल एकमेकांत मिसळलेले दिसतात. असे वाचले, तर हा कुंभ सूर्यही असू शकेल: दिवस मोजून देणारे एक तेजस्वी पात्र. नंतरचे एक उपनिषद, मैत्री उपनिषद, असेच काहीसे सांगते: ब्रह्म, म्हणजे एकमेव सत्य, याची दोन रूपे आहेत, काल आणि अकाल.
पिता आणि पुत्र
स एव सं भुवनान्याभरत्स एव सं भुवनानि पर्यैत् । पिता सन्न् अभवत्पुत्र एषां तस्माद्वै नान्यत्परमस्ति तेजः ॥४॥
“त्यानेच सारी जगे एकत्र आणली; त्यानेच सर्व जगांना प्रदक्षिणा घातली. त्यांचा पिता असूनही तो त्यांचा पुत्र झाला. त्याच्याहून श्रेष्ठ दुसरे तेज नाही.” काल सर्व जगांना एकत्र आणून अस्तित्वात आणतो. मग तो त्या सर्वांभोवती फिरतो, आणि त्यांना आपल्या वर्तुळात धरून ठेवतो. तिसरी ओळ एक विरोधाभास आहे. काल जगांचा पिता आहे, कारण जगे त्याच्यातून येतात. तरी तो त्यांचा पुत्रही होतो, कारण तो त्यांच्यानंतर येतो, आणि त्यांच्या पुढे चालू राहतो. जे सर्व गोष्टींच्या आधी होते, तेच त्यांच्या मागूनही येते. या वेदाच्या दहाव्या कांडातले ‘ज्येष्ठ ब्रह्म’ सूक्त आत्म्याविषयी हेच म्हणते: “तू त्यांचा पिता आहेस, आणि त्यांचा पुत्रही.” ऋचा श्रेष्ठत्वाच्या दाव्याने संपते. तेज म्हणजे प्रकाश, झळाळी, अग्नीसारखी शक्ती. कालाहून श्रेष्ठ तेज नाही.
कालाने आकाश घडवले
कालोऽमूं दिवमजनयत्काल इमाः पृथिवीरुत । काले ह भूतं भव्यं चेषितं ह वि तिष्ठते ॥५॥
“कालाने ते वरचे आकाश जन्माला घातले; कालानेच या पृथ्वीही. भूत, भविष्य, आणि आता गतिमान झालेले, कालात पसरून उभे आहेत.” आता कवी कालाने काय काय घडवले, ते सांगतो. आधी आकाश, खूप उंचावरचे. मग “या पृथ्वी”, अनेकवचनात; कारण वेद अनेकदा तीन पृथ्वींविषयी बोलतो, एकावर एक. आपली पृथ्वी त्यांतली एक. मग तो वस्तूंकडून स्वतः काळाकडे वळतो. भूत, भविष्य आणि वर्तमान, सगळे कालात आहेत. ते त्याच्यात शेजारी शेजारी, पसरून, प्रत्येक आपापल्या जागी उभे आहेत. हा विचार थक्क करणारा आहे. आपण वर्तमानात जगतो; भूत आणि भविष्य आपल्याला दूरचे वाटतात. कालाला ते सगळे हाताशी आहेत.
कालात डोळा पाहतो
कालो भूतिमसृजत काले तपति सूर्यः । काले ह विश्वा भूतानि काले चक्षुर्वि पश्यति ॥६॥
“कालाने भूती निर्माण केली. कालात सूर्य तापतो. कालात सारे जीव आहेत. कालात डोळा पाहतो.” भूती म्हणजे जे जे अस्तित्वात येते ते; काही अभ्यासक हा शब्द बदलून “पृथ्वी” वाचतात. इथे कालाचे पहिले दान ते आहे. ऋचेचा बाकीचा भाग सर्वांत मोठ्याकडून सर्वांत जवळच्याकडे येतो. सूर्य कालात तापतो: त्याची उष्णता आणि प्रकाश कालाचे आहेत. सर्व प्राणी कालात जगतात. आणि डोळा कालात पाहतो. शेवटच्या ओळीने हे सूक्त थेट आपल्यापर्यंत येऊन पोचते. फक्त तारे आणि आकाशच कालात आहेत असे नाही. पाहण्याची प्रत्येक क्रिया, माणूस डोळे उघडून पाहतो तो प्रत्येक क्षण, तोही कालातच आहे.
मन, प्राण आणि नाम
काले मनः काले प्राणः काले नाम समाहितम् । कालेन सर्वा नन्दन्त्यागतेन प्रजा इमाः ॥७॥
“कालात मन आहे; कालात प्राण आहे; कालात नाम ठेवलेले आहे. काल आला, की या सर्व प्रजा आनंदतात.” कवी माणसाच्या अंतरंगाकडे वळतो. विचार करणारे मन, देह जिवंत ठेवणारा प्राण, म्हणजे श्वास, आणि प्रत्येक गोष्टीला ज्याने ओळखले जाते ते नाव: तिन्ही कालात सामावलेली आहेत. इथे ‘नाव’ या शब्दाला मोठा अर्थ आहे. नाव एका गोष्टीला बाकी सगळ्यांपासून वेगळे करते. नाव असणे म्हणजे जगात आपली जागा असणे. दुसरी ओळ हळुवार आहे. “काल आला” म्हणजे योग्य वेळ आली, ऋतू आला. वसंत येतो, पाऊस येतो, सुगी येते, तेव्हा प्रत्येक जीव आनंदतो. काल ही केवळ जगाला पुढे रेटणारी शक्ती नाही. प्रत्येक गोष्ट ज्या घडीची वाट पाहते, ती घडीही काल आहे.
प्रजापतीचा पिता
काले तपः काले ज्येष्ठं काले ब्रह्म समाहितम् । कालो ह सर्वस्येश्वरो यः पितासीत्प्रजापतेः ॥८॥
“कालात तप आहे; कालात ज्येष्ठ आहे; कालात ब्रह्म ठेवलेले आहे. काल सर्वांचा ईश्वर आहे. तो प्रजापतीचा पिता होता.” इथे सूक्त आपल्या शिखरावर चढते. त्याला ठाऊक असलेल्या तीन सर्वांत गहन शक्तींची ते नावे घेते, आणि प्रत्येकीला कालात ठेवते. तप म्हणजे उष्णता: ऋषीच्या साधनेतला तळपणारा प्रयत्न. ऋग्वेदात ज्या उष्णतेतून जग प्रथम उगवले, तीही तप. ज्येष्ठ म्हणजे पहिला जन्मलेला, सर्वांत मोठा; जो बाकी सगळ्यांच्या आधी येतो. ब्रह्म म्हणजे पवित्र शब्दाची शक्ती; आणि पुढे सर्व गोष्टींमागच्या एकमेव सत्याचे नाव. काही अभ्यासक “ज्येष्ठ” आणि “ब्रह्म” एकत्र घेतात: या वेदाच्या दहाव्या कांडात ज्याला नमन केले आहे, ते “ज्येष्ठ ब्रह्म”. मग सर्वांत धाडसी ओळ. काल सर्वांचा ईश्वर आहे, आणि तो प्रजापतीचा पिता होता. प्रजापती म्हणजे “प्रजांचा स्वामी”; अनेक वैदिक ग्रंथ त्याला सर्वांचा पहिला निर्माता मानतात. इथे त्याच्याही आधी कोणीतरी आहे. प्रत्येक निर्मिती काळातच घडते; पहिल्या निर्मात्यालाही कोणत्या तरी क्षणी सुरुवात करावी लागते. म्हणून काल निर्मात्याच्याही मागे उभा आहे. भगवद्गीतेत कृष्ण आपल्या विभूती सांगताना म्हणतो: “अक्षय काल मीच आहे” (१०.३३).
काल ब्रह्म होतो
तेनेषितं तेन जातं तदु तस्मिन् प्रतिष्ठितम् । कालो ह ब्रह्म भूत्वा बिभर्ति परमेष्ठिनम् ॥९॥
“त्याच्याच प्रेरणेने हे निघाले; त्याच्यापासूनच हे जन्मले; आणि हे त्याच्यातच प्रतिष्ठित आहे. काल ब्रह्म होऊन परमेष्ठीला धारण करतो.” पहिली ओळ संपूर्ण सूक्त तीन पायऱ्यांत गोळा करते. जग कालाच्या प्रेरणेने निघाले. ते कालातून जन्मले. आणि ते कालावर टेकलेले आहे. दुसरी ओळ आणखी पुढे जाते. काल ब्रह्म होतो, म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. आणि ब्रह्म होऊन तो परमेष्ठीला धारण करतो. परमेष्ठी म्हणजे “सर्वांत उंच स्थानी उभा असलेला”; जगांच्या शिखरावरच्या निर्मात्या प्रजापतीचे हे नाव. म्हणजे सर्वोच्च स्थानी असलेल्यालाही काल तोलून धरतो. काल अनेक देवांपैकी एक देव नाही. ते सगळे ज्या भूमीवर उभे आहेत, ती भूमी म्हणजे काल.
कश्यप आणि तप
कालः प्रजा असृजत कालो अग्रे प्रजापतिम् । स्वयंभूः कश्यपः कालात्तपः कालादजायत ॥१०॥
“कालाने प्रजा निर्माण केल्या; कालाने आरंभी प्रजापतीला. स्वयंभू कश्यप कालातून आला, आणि तप कालातून जन्मले.” पहिले सूक्त जन्मांच्या यादीने संपते. सर्व प्राणी कालातून येतात. अगदी आरंभी प्रजापतीही, प्रजांचा स्वामीही. कश्यप हे एक प्राचीन ऋषी. नंतरच्या कथांमध्ये ते देवांचे आणि अनेक प्रकारच्या जीवांचे पिता आहेत. इथे ते “स्वयंभू” आहेत: कोणापासूनही न जन्मलेले. आणि तरीही तेही कालातूनच येतात. त्यांचे नाव घेण्याचा मुद्दा हाच: ज्याला कोणी निर्माता नाही, तेही कालाच्या आधी नाही. सायणाचार्य इथे कश्यप म्हणजे सर्व काही पाहणारा सूर्य मानतात; कारण कश्यप या नावाचा अर्थ ते “पाहणारा” असा घेतात. आणि तप, सर्जनाची उष्णता, कालातून जन्मते. पहिले सूक्त कालाला अश्व म्हणून सुरू झाले होते. ते कालाला सर्व निर्मितीचा उगम म्हणून संपते.
कालातून पाणी आले
कालादापः समभवन् कालाद्ब्रह्म तपो दिशः । कालेनोदेति सूर्यः काले नि विशते पुनः ॥१॥
दुसरे सूक्त पहिल्याचाच पुढचा भाग आहे; तेच शब्द, तोच भाव. “कालातून पाणी उत्पन्न झाले; कालातून ब्रह्म, तप आणि दिशा. कालामुळे सूर्य उगवतो; कालात तो पुन्हा मावळतो.” अनेक वैदिक कथांमध्ये पाणी हे सर्वांत आधी असलेले तत्त्व आहे. इथे तेही कालातून येते. तसेच ब्रह्म, म्हणजे सर्व गोष्टींमागची पवित्र शक्ती; तप, म्हणजे सर्जनाची उष्णता; आणि अवकाशाच्या दिशा: पूर्व, पश्चिम, उत्तर आणि दक्षिण. दुसरी ओळ रोजच्या कामात गुंतलेला काल दाखवते. सूर्य कालामुळे उगवतो, आणि रात्री कालातच परत जातो. दहाव्या कांडातले ‘ज्येष्ठ ब्रह्म’ सूक्त ज्येष्ठाविषयी हेच सांगते: ज्याच्यातून सूर्य उगवतो, आणि ज्याच्यात तो मावळतो.
वारा, पृथ्वी आणि आकाश
कालेन वातः पवते कालेन पृथिवी मही । द्यौर्मही काल आहिता ॥२॥
“कालामुळे वारा वाहतो; कालामुळे पृथ्वी महान आहे. महान आकाश कालात ठेवलेले आहे.” ही छोटी ऋचा तीन मोठ्या गोष्टींची नावे घेते: वाहणारा वारा, विशाल पृथ्वी, आणि उंच आकाश. तिघांनाही आपले जीवन कालाकडून मिळते. त्याच्यामुळे वारा वाहतो. त्याच्यामुळे पृथ्वी महान आहे. आकाश त्याच्यावर टेकलेले आहे. कालाला धरून ठेवता येणार नाही, इतकी मोठी कोणतीच गोष्ट जगात नाही.
भूतकाळ घडवणारा पुत्र
कालो ह भूतं भव्यं च पुत्रो अजनयत्पुरा । कालादृचः समभवन् यजुः कालादजायत ॥३॥
“पुत्र असलेल्या कालाने पूर्वी भूत आणि भविष्य जन्माला घातले. कालातून ऋचा उत्पन्न झाल्या; यजुस् कालातून जन्मले.” पहिली ओळ पहिल्या सूक्तातला विरोधाभास पुन्हा उचलते. तिथे काल जगांचा पिता होता, आणि तो त्यांचा पुत्र झाला. इथे काल पुत्र आहे, आणि तरीही त्याने भूत आणि भविष्य जन्माला घातले. मग कवी स्वतः वेदांची नावे घेतो. ऋचा, म्हणजे स्तुतीचे मंत्र, कालातून आल्या. यजुस्, म्हणजे यज्ञातले गद्य मंत्र, कालातून जन्मले. पवित्र शब्दाचाही, ऋषींच्या वाणीचाही, आरंभ कालातच आहे.
काल, परम देव
कालेऽयमङ्गिरा देवोऽथर्वा चाधि तिष्ठतः । इमं च लोकं परमं च लोकं पुण्यांश्च लोकान् विधृतीश्च पुण्याः । सर्वांल्लोकान् अभिजित्य ब्रह्मणा कालः स ईयते परमो नु देवः ॥५॥
चौथी ऋचा सांगते की कालाने यज्ञ सुरू केला: देवांसाठी कधीही न संपणारा वाटा. गंधर्व आणि अप्सरा, म्हणजे स्वर्गातले गायक आणि नर्तकी, कालात प्रतिष्ठित आहेत; आणि सारी जगेही. शेवटची ऋचा सगळ्याचा सारांश सांगते. “हा अंगिरा देव आणि अथर्वा कालात उभे आहेत. हे जग आणि परम जग, पुण्य जगे आणि त्यांचे पुण्य विभाग: ब्रह्मशक्तीने सारी जगे जिंकून काल पुढे जातो, परम देव.” अंगिरा आणि अथर्वा हे प्राचीन ऋषी; या वेदाला ज्यांचे नाव मिळाले, त्या कुळांचे ते मूळपुरुष. तेही कालात उभे आहेत. मग कवी प्रत्येक जगाचे नाव घेतो: हे जग, परम जग, आणि पुण्य जगे, त्यांच्या सर्व भागांसह. कालाने ती सगळी जिंकली आहेत. ती त्याने ब्रह्मशक्तीने, म्हणजे पवित्र शब्दाच्या बळाने, जिंकली. काल पुढे जात राहतो. शेवटचे शब्द पहिल्या सूक्ताचा प्रतिध्वनी आहेत. तिथे काल “पुढे जातो, पहिला देव”. इथे तो “पुढे जातो, परम देव”. दोन्ही सूक्तांची सुरुवात जगे ओढणाऱ्या अश्वाने झाली. त्यांचा शेवट होतो तो जगे जिंकणाऱ्या, पुढे आणि पुढे जाणाऱ्या कालाने. हा विचार इथे संपला नाही. भगवद्गीतेत कृष्ण अर्जुनाला आपले भयंकर विश्वरूप दाखवतो, तेव्हा म्हणतो: “जगांचा अंत घडवून आणणारा काल मी आहे” (११.३२). तिथे काल सर्व गोष्टींचा अंत करणारा आहे. इथे, अथर्ववेदात, तो सर्वप्रथम सर्व गोष्टी घडवणारा आहे.