वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते
काम सूक्त: आरंभीची इच्छा
कामस्तदग्रे समवर्तत मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् । स काम कामेन बृहता सयोनी रायस्पोषं यजमानाय धेहि ॥१॥
हे अथर्ववेदाच्या एकोणिसाव्या कांडातले बावन्नावे सूक्त आहे. अथर्ववेद हा चौथा वेद: रोजच्या जगण्यातल्या गरजांसाठीची सूक्ते, प्रार्थना आणि मंत्र यांचा संग्रह. परंपरा त्याचा ऋषी, म्हणजे ज्याला हे सूक्त प्रथम दिसले तो कवी, ब्रह्मा मानते, आणि त्याची देवता काम, म्हणजे इच्छा. पाच छोट्या ऋचांमध्ये हे सूक्त इच्छेला जगाच्या मुळाशी असलेली शक्ती म्हणून गौरवते, आणि मग तिच्याकडेच साहाय्य मागते. सुरुवात आरंभाविषयीच्या एका ओळीने होते. “आरंभी काम प्रकट झाला; तोच मनाचे पहिले बीज होता. हे कामा, महान कामाबरोबर एकाच योनीतून जन्मलेल्या, तू यजमानाला संपत्तीची वाढ दे.” काम म्हणजे इच्छा: हवेसे वाटणे, ओढ, प्रेम. विचाराच्या आधी, कोणत्याही योजनेच्या आधी, काहीतरी निर्माण करण्याची इच्छा होती. बीजातून रोप उगवावे, तसे त्या इच्छेतून मन वाढले. ही ऋचा इच्छेला मनाच्याही आधी ठेवते. ही पहिली ओळ जवळजवळ शब्दशः नासदीय सूक्तातून (१०.१२९.४) घेतली आहे. सृष्टीच्या आरंभावरचे ते ऋग्वेदातले महान सूक्त. दुसरी ओळ जगाच्या आरंभावरून यज्ञाला बसलेल्या माणसाकडे वळते. कवी थेट इच्छेशी बोलतो. तो ज्या इच्छेची प्रार्थना करतो, ती “महान कामाबरोबर” एकाच योनीतून, एकाच उगमातून आलेली आहे. महान काम म्हणजे जगाला आरंभ करणारी इच्छा. म्हणजे माणसाच्या मनातल्या छोट्या इच्छा सृष्टीच्या त्या पहिल्या स्पंदनाच्या नातलग आहेत. मग प्रार्थना व्यवहाराकडे येते. यजमान म्हणजे यज्ञाचा खर्च करणारा, आणि त्यातून काही लाभ होईल अशी आशा ठेवणारा. त्याला वाढती संपत्ती द्यावी, असे कवी कामाकडे मागतो. अशा रीतीने पहिल्या इच्छेविषयी ऋग्वेदाला वाटलेला विस्मय इथे एका घराच्या भल्यासाठीची प्रार्थना होते.
बलवान मित्र
त्वं काम सहसासि प्रतिष्ठितो विभुर्विभावा सख आ सखीयते । त्वमुग्रः पृतनासु ससहिः सह ओजो यजमानाय धेहि ॥२॥
दुसरी ऋचा कामाची एक बलवान साथीदार म्हणून स्तुती करते. “हे कामा, तू आपल्या बळाने दृढ उभा आहेस. तू सर्वत्र पोहोचणारा आणि तेजस्वी आहेस. मैत्री मागणाऱ्याचा तू मित्र होतोस. तू उग्र आहेस, आणि युद्धांत जिंकणारा आहेस: यजमानाला बळ आणि ओज दे.” इच्छा स्वतःच्या बळावर दृढ उभी राहते. ती दूरवर पोहोचते, आणि लखलखते. जो तिच्याशी मैत्री शोधतो, त्याच्याशी तीही मैत्री करते. ती लढणारीही आहे. युद्धात ती उग्र होते, आणि शत्रूवर मात करते. माणसाला चालना देणारी इच्छा बलवान असते; ती सहजासहजी माघार घेत नाही. पुन्हा कवी यजमानासाठी एकच गोष्ट मागतो. या वेळी संपत्ती नाही, तर बळ आणि ओज: जिंकण्याची शक्ती.
एक भंगलेली ऋचा
दूराच्चकमानाय प्रतिपाणायाक्षये । आस्मा अशृण्वन्न् आशाः कामेनाजनयन्त्स्वः ॥३॥
तिसरी ऋचा आपल्यापर्यंत भंगलेल्या रूपात आली आहे. शब्द टिकले आहेत, पण त्यांचा अर्थ आता स्पष्ट लागत नाही, आणि त्यांचा कोणताही अनुवाद हा अंदाजच ठरतो. तैत्तिरीय आरण्यक हा यजुर्वेदाचा एक नंतरचा ग्रंथ. त्यात याच ऋचेचे एक रूप आहे, आणि तेही यापेक्षा स्पष्ट नाही. शब्दांचा जितका मागोवा घेता येतो, तितका त्यांचा अर्थ असा: “दुरून ओढ लागलेल्यासाठी, अनंतापुढे थरथरणाऱ्यासाठी, दिशांनी ऐकले. कामाने त्यांनी स्वः जन्माला घातले.” दिशा म्हणजे आकाशाच्या चार बाजू, पूर्व, पश्चिम, उत्तर आणि दक्षिण, आणि म्हणून भोवतीचे सारे विस्तीर्ण जग. त्यांच्यासाठी ऋचेत “आशा” हा शब्द आहे, आणि त्याचा अर्थ उमेद असाही होतो. स्वः म्हणजे प्रकाशाचे जग. निदान एवढे तरी स्पष्ट दिसते: कोणालातरी दूरच्या कशाचीतरी ओढ लागली आहे, विस्तीर्ण जग त्याचे ऐकते, आणि कामाने दिशा प्रकाशाचे जग जन्माला घालतात.
हृदयातून हृदयात
कामेन मा काम आगन् हृदयाद्धृदयं परि । यदमीषामदो मनस्तदैतूप मामिह ॥४॥
चौथी ऋचा पुन्हा स्पष्ट आहे, आणि ती तिसरीचाच विचार पुढे नेते असे दिसते: दुरून पाठवलेली ओढ येऊन पोहोचते. “कामाबरोबर काम माझ्याकडे आला आहे, हृदयातून हृदयात. त्यांचे ते मन जे काही असेल, ते इथे माझ्याकडे येवो.” इच्छा एका हृदयातून दुसऱ्या हृदयात जाते. दुसऱ्याच्या इच्छेबरोबर ती आपल्यात येऊन पोहोचल्याचे कवीला जाणवते. प्रेमाला प्रेम प्रतिसाद देते, तसा एका इच्छेला दुसरी इच्छा प्रतिसाद देते. मग तो मागतो की “त्यांची”, म्हणजे इतर माणसांची, मने त्याच्याकडे वळावीत. त्यांचे विचार आणि त्यांची सदिच्छा आपल्याकडे यावी, असे त्याला वाटते. इथे सूक्त अथर्ववेदाची व्यवहारी बाजू दाखवते: इतरांची मने जिंकण्यासाठीची प्रार्थना.
आमच्या सगळ्या इच्छा
यत्काम कामयमाना इदं कृण्मसि ते हविः । तन् नः सर्वं समृध्यतामथैतस्य हविषो वीहि स्वाहा ॥५॥
सूक्ताचा शेवट आहुतीनेच होतो. “हे कामा, जी जी इच्छा धरून आम्ही तुला ही हवी अर्पण करतो, ती सारी आमच्यासाठी पूर्ण होवो. आता या हवीचा स्वीकार कर. स्वाहा!” सूक्त गाणारे कामासाठी आपली आहुती अग्नीत अर्पण करतात. ते आपापल्या इच्छा घेऊन त्याच्यापाशी येतात, आणि मागतात की त्यांतली प्रत्येक इच्छा खरी व्हावी. मग आम्ही जे दिले ते स्वीकार, असे ते देवाला विनवतात. पवित्र अग्नीत आहुती ओतताना उच्चारला जाणारा शब्द म्हणजे स्वाहा. त्याच्याबरोबर ते दान देवाकडे जाते. जगाला आरंभ करणाऱ्या इच्छेने सुरू झालेले हे सूक्त अशा रीतीने अग्नीपाशी बसलेल्या माणसांच्या इच्छांनी संपते. त्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी ते कामाच्या हाती सोपवतात.