Principal Upanishads · Chandogya Upanishad
बारिश से पहले की तपन
तेजो वावाद्भ्यो भूयस्तद्वा एतद्वायुमागृह्याकाशमभितपति तदाहुर्निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाथापः सृजते तदेतदूर्ध्वाभिश्च तिरश्चीभिश्च विद्युद्भिराह्रादाश्चरन्ति तस्मादाहुर्विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाथापः सृजते तेज उपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी वै स तेजस्वतो लोकान्भास्वतोऽपहततमस्कानभिसिध्यति यावत्तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो भूय इति तेजसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
वर्षा तेज, यानी गरमी, से आती है, इसलिए तेज जल से ऊपर है। “तेज जल से बड़ा है। वह हवा को जकड़ लेता है और आसमान को तपा देता है। तब लोग कहते हैं, ‘बड़ी उमस है, बड़ी तपन है; जल्दी बारिश होगी।’ तेज पहले अपने को दिखाता है, फिर जल बरसाता है।” “इसी तरह बिजली ऊपर और आड़ी-तिरछी कौंधती है, बादल गरजते हैं। तब लोग कहते हैं, ‘बिजली चमक रही है, बादल गरज रहे हैं; जल्दी बारिश होगी।’ यहाँ भी तेज पहले दिखता है, फिर जल बरसाता है। तेज की उपासना करो।” भारत की हर गरमी ऐसे ही ख़त्म होती है: घुटन भरी तपन, फिर बिजली, फिर पहली झड़ी। “जो तेज की ब्रह्म के रूप में उपासना करता है, वह ख़ुद तेजस्वी हो जाता है। वह ऐसे चमकते, उजले लोक पाता है, जहाँ से अँधेरा भगा दिया गया है। तेज की पहुँच तक वह जहाँ चाहे, जा सकता है।” “क्या तेज से बड़ा भी कुछ है?” “है।” “तो मुझे वही सिखाइए।”