Principal Upanishads · Chandogya Upanishad
वायु प्राण है
अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय आयन्ति पृथग्रथश्रेणयोऽनुयन्ति ॥ १ ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदक्रमिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥
तीसरे, इन्द्रद्युम्न भाल्लवेय को राजा ने वैयाघ्रपद्य कहकर पुकारा। आत्मा के रूप में किसकी उपासना करते हो, यह पूछने पर उन्होंने उत्तर दिया, “वायु की, पूज्य राजन्।” राजा बोले, “यह पृथग्वर्त्मा वैश्वानर है, अनेक रास्तों वाला।” शंकराचार्य समझाते हैं कि हवाएँ हर दिशा में बहती हैं। “इसीलिए तुम्हारे पास चारों ओर से नज़राने आते हैं, और रथों की क़तारें तुम्हारे पीछे चलती हैं।” आशीर्वाद उन्हें भी मिला। “पर यह आत्मा का केवल प्राण है। अगर तुम मेरे पास न आए होते, तो तुम्हारे प्राण निकल जाते।”