प्रमुख उपनिषदे · माण्डूक्योपनिषद्
चौथा
नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणं अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ ७ ॥
हे या उपनिषदाचे हृदय आहे: चौथा पाद. तो स्वप्नातली आत वळलेली जाणीव नव्हे, जागेपणातली बाहेर वळलेली जाणीव नव्हे, आणि या दोघांच्या मधली एखादी अवस्थाही नव्हे. गाढ झोपेतला जाणिवेचा घनदाट गोळाही तो नव्हे. तो वस्तूंना जाणणे नव्हे, आणि काहीच न जाणणारी पोकळीही नव्हे. कोणताही डोळा त्याला पाहू शकत नाही; कुणालाही तो वापरता येत नाही, हाताळता येत नाही. तो पकडता येत नाही, त्याला कुठली खूण नाही, त्याचा विचार करता येत नाही, आणि त्याला नाव देता येत नाही. तो केवळ एकच आत्मा म्हणून जाणला जातो, दुसरे काही म्हणून कधीच नाही. त्याच्यात जगाचा हा सगळा पसारा मावळतो. तो शांत आहे, मंगल आहे, अद्वैत आहे: दुसरे काहीच नसलेला एक. ज्ञानी म्हणतात, हाच चौथा. हाच आत्मा. हाच जाणायचा आहे. नंतरच्या ग्रंथकारांनी त्याला तुरीय, म्हणजे “चौथा”, असे नाव दिले. तो काय नाही, एवढे सांगूनच त्याच्याकडे बोट दाखवता येते. कारण प्रत्येक शब्द या तीन अवस्थांपैकी कुठल्यातरी एकीचाच असतो. तो बाकी तिन्हींनंतर येणारी चौथी अवस्था नाही; तिन्ही अवस्थांत सतत असणारी जाणीव तो आहे. भाष्यकार इथे दोरी आणि सापाचे उदाहरण देतात. तिन्हीसांजेच्या अंधुक उजेडात दोरीच साप वाटते. साप येतो आणि जातो; दोरी मात्र आधीपासून तिथेच असते.