रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
पुष्पवाटिकेत राम आणि सीता
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राम आणि त्यांचे धाकटे बंधू सीतांचे पिता असलेल्या राजांच्या नगरात पाहुणे आहेत. एका पहाटे गुरूंची आज्ञा घेऊन ते फुले आणायला निघतात. ते राजांच्या बागेत येतात; तिथे वसंत ऋतू जणू रेंगाळलेला आहे. आधी ते माळ्यांना विचारतात, आणि मग पाने-फुले तोडू लागतात. त्याच वेळी सीता आपल्या सख्यांसोबत बागेत येतात. सरोवराकाठच्या मंदिरात गौरींची, म्हणजे पार्वतींची, पूजा करायला मातेने त्यांना पाठवले आहे. एक सखी इकडेतिकडे फिरताना दोघा राजपुत्रांना पाहते, आणि प्रेमाने थरथरत परत येते. सीतांना त्यांना पाहण्याची ओढ लागते, आणि त्या तिच्या मागोमाग जातात. हे जुने प्रेम आहे, पण ते कोणाला दिसत नाही. राम कंकणांचा आणि पैंजणांचा नाद ऐकतात, वळून पाहतात, आणि त्यांची नजर सीतांवरून हलतच नाही. सीतांच्या सौंदर्याने रामांचे मन हलते, पण आपल्या मनावर रामांचा पूर्ण विश्वास आहे. सख्या सीतांना वेलींच्या आडून राजपुत्र दाखवतात, आणि त्या रामांना हृदयात साठवतात. पित्याचा पण आठवून त्या चिंतित होतात. त्या घरी परत निघतात, पण हरणे, पक्षी आणि झाडे पाहण्याच्या निमित्ताने पुन्हा पुन्हा मागे वळून पाहतात.
डोळ्यांना वाचा नाही
देखन बाग कुँअर दुइ आये। बय-किसोर सब भाँति सुहाये॥ स्याम गौर किमि कहउँ बखानी। गिरा अनयन नयन बिनु बानी॥
सीतांची सखी दोघा भावांना पाहून थरथरत, डोळ्यांत पाणी घेऊन परत येते. काय झाले, असे विचारल्यावर ती म्हणते: “बाग पाहायला दोन राजकुमार आले आहेत. ते कोवळ्या वयाचे आहेत आणि सर्व प्रकारे सुंदर आहेत. एक सावळा, एक गोरा: त्यांचे वर्णन मी कसे करू? जिभेला डोळे नाहीत, आणि डोळ्यांना वाचा नाही.” ज्या जिभेने वर्णन करायचे, तिने त्यांना पाहिलेलेच नाही; ज्या डोळ्यांनी त्यांना पाहिले, ते बोलू शकत नाहीत.
बिचकलेली हरिणी
सुमिरि सीय नारद बचन, उपजी प्रीति पुनीत। चकित बिलोकति सकल दिसि, जनु सिसु मृगी सभीत॥
दुसरी सखी म्हणते, ऋषींसोबत आलेले हेच ते राजपुत्र; त्यांना पाहायलाच हवे. तिचे बोलणे ऐकून सीता आनंदतात, आणि त्यांचे डोळे दर्शनासाठी आतुर होतात. आपल्या लाडक्या सखीला पुढे करून सीता निघतात. त्यांना नारद मुनींचे बोलणे आठवते, आणि मनात पवित्र प्रेम उमलते. चकित होऊन त्या चारही दिशांना पाहतात, जणू एखादी घाबरलेली कोवळी हरिणी.
प्रेमाचा नगारा
कंकन किंकिनि नूपुर धुनि सुनि। कहत लखन सन राम हृदय गुनि॥ मानहुँ मदन दुंदुभी दीन्ही। मनसा बिस्व बिजय कहँ कीन्ही॥
राम कंकणांचा, कमरपट्ट्याच्या घुंगरांचा आणि पैंजणांचा नाद ऐकतात. मनात विचार करून ते लक्ष्मणाला म्हणतात: “जणू मदनाने सारे जग जिंकायचा निश्चय करून आपल्या युद्धाचा नगारा वाजवला आहे.” भारतीय काव्यात प्रेमाचा देव मदन, म्हणजे कामदेव, फुलांचे धनुष्य धारण करतो. रामांना या अलंकारांची किणकिण म्हणजे लढाईपूर्वी वाजणारा त्याचा नगारा वाटते.
चंद्रमुखाकडे चकोर
अस कहि फिरि चितये तेहि ओरा। सिय मुख ससि भये नयन चकोरा॥ भये बिलोचन चारु अचंचल। मनहुँ सकुचि निमि तजे दृगंचल॥
असे म्हणून राम वळून त्या दिशेला पाहतात. सीतांचे मुख म्हणजे चंद्र, आणि रामांचे डोळे झाले चकोर. त्यांचे सुंदर डोळे स्थिर होतात, पापण्या लवायच्या थांबतात; जणू पापण्यांत राहून माणसांच्या पापण्या लववणारे प्राचीन राजे निमी लाजून ते डोळे सोडून गेले आहेत. चकोर हा चांदणे पिऊन जगतो, असे मानले जाते; तो चंद्रावरून आपली नजर कधीच हटवत नाही.
वाकड्या वाटेवर पाऊल नाही
रघुबंसिन्ह कर सहज सुभाऊ। मन कुपंथ पग धरइँ न काऊ॥ मोहि अतिसय प्रतीति मन केरी। जेहि सपनेहुँ पर-नारि न हेरी॥
राम लक्ष्मणाला सांगतात, या राजांच्या कन्या आहेत, आणि स्वभावतः निर्मळ असलेले आपले मनही त्यांच्या सौंदर्याने हलले आहे. मग ते म्हणतात: “रघुवंशीयांचा, माझ्या राजकुळाचा, सहज स्वभावच असा आहे: ते मनानेही कधी वाकड्या वाटेवर पाऊल ठेवत नाहीत. माझ्या मनावर माझा पूर्ण विश्वास आहे; त्याने स्वप्नातही कधी परस्त्रीकडे पाहिलेले नाही.”
मिटलेल्या पापण्यांआड
लोचन मग रामहिँ उर आनी। दीन्हे पलक कपाट सयानी॥ जब सिय सखिन्ह प्रेम-बस जानी। कहि न सकहिँ कछु मन सकुचानी॥
सख्या सीतांना वेलींच्या आडून राजपुत्र दाखवतात, आणि सीतांच्या पापण्या लवायच्या थांबतात. डोळ्यांच्या वाटेने त्या रामांना हृदयात आणतात, आणि मग चतुर सीता पापण्यांची दारे लावून घेतात. सीता प्रेमात बुडून गेल्या आहेत, हे पाहून सख्या संकोचतात, आणि त्यांना काहीच बोलता येत नाही. त्या डोळे मिटतात ते रामांना गमावण्यासाठी नव्हे, तर जपून ठेवण्यासाठी: पापण्या म्हणजे दारे, आणि राम आत आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २२७–२३४ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २२७ ते २३४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २२९, चौपाई १; दोहा २२९; २३०, चौपाई १; २३०, चौपाई २; २३१, चौपाई ३; २३२, चौपाई ४.