रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
रामांनी धनुष्य मोडले
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
शिवांचे प्रचंड धनुष्य जो मोडेल, त्यालाच कन्या सीता देईन, असा पण मिथिलेचे राजे जनक यांनी केला आहे. त्यांच्या रंगभूमीत आलेल्या एकाही राजाला ते धनुष्य उचलता आलेले नाही. पृथ्वीवर वीर उरले नाहीत, असे जनक उद्गारले आहेत. आता विश्वामित्र मुनी आपल्या तरुण शिष्याला, राजकुमार रामांना, उठून धनुष्य मोडायला सांगतात. राम त्यांच्या पाया पडून उठतात; त्यांच्या मनात ना हर्ष आहे, ना खेद. सीतांच्या मातेला त्या कोवळ्या मुलाची काळजी वाटते. धनुष्य हलके करा, अशी प्रार्थना सीता मनोमन देवांना करतात. रामांचे कोमल शरीर आणि वज्रापेक्षा कठीण धनुष्य त्या पाहतात, आणि त्यांचा जीव कासावीस होतो. मग त्या स्वतःला सावरतात: आपले प्रेम खरे असेल, तर सर्वांच्या हृदयात राहणारे भगवान आपल्याला रामांची दासी करतील. सीतांची व्याकुळता रामांना दिसते, आणि क्षणार्धात धनुष्याचे दोन तुकडे होतात. सीता विजयमाळ घेऊन पुढे येतात, आणि ती रामांच्या गळ्यात घालतात. सख्या त्यांना रामांच्या पाया पडायला सांगतात. पण ज्या पायांनी एका स्त्रीला दगडातून मुक्त केले, त्यांची आठवण होऊन सीता त्या पायांना स्पर्श करत नाहीत. त्यांचे प्रेम या जगातले नाही, हे जाणून राम मनोमन हसतात.
ऊठ, रामा
बिस्वामित्र समय सुभ जानी। बोले अति-सनेह-मय बानी॥ उठहु राम भंजहु भवचापा। मेटहु तात जनक परितापा॥
योग्य वेळ आली आहे, हे विश्वामित्र जाणतात, आणि अतिशय प्रेमाने म्हणतात: “रामा, ऊठ, शिवांचे धनुष्य मोड. बाळा, जनकांचे दुःख दूर कर.” विश्वामित्र हे रामांचे गुरू; तेच दोघा भावांना या नगरात घेऊन आले. शिवांचे प्रचंड धनुष्य जो मोडेल, त्याला सीता देईन, असा पण सीतांचे पिता जनक यांनी केला आहे, आणि आता ते निराश झाले आहेत.
खरे प्रेम वाया जात नाही
तौ भगवान सकल उर बासी। करिहहिँ मोहिँ रघुपति के दासी॥ जेहि के जेहि पर सत्य सनेहू। सो तेहि मिलइ न कछु संदेहू॥
सीता धीर एकवटतात, आणि मनाशी म्हणतात, आपला पण तनाने, मनाने आणि वचनाने खरा आहे, आणि आपले मन रामांच्या चरणांच्या प्रेमात रंगले आहे. “तर सर्वांच्या हृदयात राहणारे भगवान मला रघुपतींची दासी करतीलच. ज्याचे ज्याच्यावर खरे प्रेम असते, तो त्याला मिळतोच; यात काहीच संशय नाही.” रघुपती म्हणजे रघुकुळाचे स्वामी, राम; त्यांचे राजकुळ रघू राजांच्या नावाने ओळखले जाते.
वेळ टळण्याआधी
देखी बिपुल बिकल बैदेही। निमिष बिहात कलप सम तेही॥ तृषित बारि बिनु जो तनु त्यागा। मुये करइ का सुधा तड़ागा॥ का बरषा जब कृषी सुखाने। समय चुके पुनि का पछिताने॥ अस जिय जानि जानकी देखी। प्रभु पुलके लखि प्रीति बिसेखी॥
वैदेही, म्हणजे सीता, अतिशय व्याकुळ झाल्या आहेत; त्यांचा एकेक क्षण युगासारखा जातो आहे. हे राम पाहतात. राम विचार करतात: “तहानलेल्या माणसाचा पाण्यावाचून प्राण गेला, तर तो मेल्यावर अमृताचे सरोवर काय कामाचे? पीक वाळून गेल्यावर पाऊस काय कामाचा? वेळ टळून गेल्यावर पश्चात्ताप करून काय उपयोग?” मनात असे जाणून ते जानकींकडे पाहतात, आणि सीतांचे अपार प्रेम पाहून प्रभूंच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात. सीतांना वैदेही, म्हणजे “विदेहांची कन्या”, आणि जानकी, म्हणजे “जनकांची कन्या”, असे म्हणतात; दोन्ही नावे त्यांच्या पित्यावरून आली आहेत.
डोळ्यांना न दिसलेले
लेत चढ़ावत खैँचत गाढ़े। काहु न लखा देख सब ठाढ़े॥ तेहि छन राम मध्य धनु तोरा। भरेउ भुवन धुनि घोर कठोरा॥
राम मनोमन गुरूंना नमस्कार करतात, आणि सहज धनुष्य उचलतात; त्यांच्या हातात ते विजेसारखे चमकते. धनुष्य हाती घेणे, त्याला दोरी चढवणे, ते जोराने ओढणे, हे सगळे उभे राहून पाहत असूनही कोणालाच दिसत नाही. त्याच क्षणी राम धनुष्य मधोमध मोडतात, आणि त्याच्या घोर, कठोर कडकडाटाने सारी भुवने भरून जातात.
विजयमाळ
सोहत जनु जुग जलज सनाला। ससिहि सभीत देत जयमाला॥ गावहिँ छवि अवलोकि सहेली। सिय जयमाल राम उर मेली॥
सीता दोन्ही हातांनी माळ उचलतात, पण प्रेमाने भारावून गेल्यामुळे त्यांना ती रामांच्या गळ्यात घालवत नाही. माळ धरलेले त्यांचे हात असे दिसतात, जणू देठासकट दोन कमळे भीतभीत चंद्राला विजयमाळ अर्पण करत आहेत. ते रूप पाहून सख्या गाऊ लागतात, आणि सीता ती विजयमाळ रामांच्या गळ्यात घालतात; ती त्यांच्या छातीवर रुळते. चंद्र उगवताच कमळे मिटतात, म्हणून त्यांना चंद्राची भीती वाटते. इथे कमळे म्हणजे सीतांचे हात, आणि चंद्र म्हणजे रामांचे मुख.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २५४–२६७ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २५४ ते २६७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २५४, चौपाई ३; २५९, चौपाई ३; २६१, चौपाई १; २६१, चौपाई २; २६१, चौपाई ४; २६४, चौपाई ४.